Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 68.2

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 68.2

Language
Sanskrit

68.2

“cyavānaḥ ( 38 )”-ityetadanavagatam | “cyāvanaḥ”-ityevamarthapratītiḥ “ṛṣirbhavati”-ityabhidheyavacanam, “cyavānam”-“iti” evam “avyasya” ṛṣerbhṛguputrasya cchandasi “nigamāḥ” santi | cyavana iti prasiddhameveti kṛtvā nigamaṃ na paṭhati | itarathā tvaprasiddhamalpaprayogaṃ caitaditi kṛtvā paṭhati“yu̱vaṃ cyavā̍naṃ sana̱yaṃ yathā̱ ratha̱ṃ puna̱ryuvā̍naṃ carathā̍ya takṣathuḥ | niṣṭau̍gryamū̍hathura̱dbhyaspari̱ viśvettā vā̱ṃ sava̍neṣu pra̱vācyā̍ || ( ṛ0 sa0 7, 8, 15, 4 )”- iti | kākṣīvatyā ghoṣāyā iyamārpam | prātaranuvākāśvinayoḥ śasyate | aśvināvucyete,-he aśvinau ! “yuvāṃ” “cyavānam” ṛṣi cyāvayitāraṃ stomānām | “sanayaṃ” vṛddhaṃ gamanāsamarthaṃ santam “yathā” cirantanaṃ “rathaṃ” gamanāsamarthaṃ kaścicchilpī gamanasamarthaṃ kuryāt, evaṃ “punaḥ yuvānam” cyavanamṛṣiṃ “carathāya” “caraṇāya” gamanārtham “takṣathuḥ” kṛtavantau stha ityarthaḥ | kiṃca, ‘niṣṭaugryamūhathuḥ’ nirūhathuḥ, nirhṛtavantau sthaḥ, taugryaṃ tugrayāṇāmapāṃ saṃghātaṃ meghānām | kva punaḥ nirūhathuḥ ? ‘adbhyaspari’ cirantanīnāmapyāsāmapāmupari, anupakṣīṇāsvevānyāsu vārṣikāsvapsu, tāsāmevopari lokānugrahārthamanyamudakasaṃghātaṃ nirūhathuḥ | ‘tā’ tānyevamādīni karmāṇi ‘viśvā’ viśvāni, sarvāṇi | ‘vāṃ’ yuvayoḥ ‘savaneṣu’ yajñeṣu, prātaḥsavanādiṣu vā ‘pravācyā’ prakarṣeṇa vacanīyāni stotṝṇām || evametasmin mantre “cyavānā”-śabdena cyavana eva ṛṣiruktaḥ, sa hi śrūyate saukanye ākhyāne,-jīrṇaḥ sannaśvibhyāṃ punaryuvā kṛta iti | tasmādupapadyate || nigamaprasaktamucyate-“yuvā, prayauti karmāṇi” miśrayati | “takṣatiḥ karotikarmā” karotītyarthaḥ |
4 |
19 |

Linked texts (1)