Yāska's Nirukta 7.3.1
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 7.3.1
- Language
- Sanskrit
7.3.1
evamekīyapakṣe nipātatvamasyoktvā adhunā codakapakṣe sthitvā parapakṣamākṣipannāha,— “tat kathamanudāttaprakṛti nāma syāt”–iti | tadetacchabdarūpamanudāttaprakṛti anudāttasvabhāvaṃ sat kathaṃ nāma syāt ? || nanu bhavataivoktam-“utsargeṇvāntodāttāni prātipadikāni”–iti (pṛ044 paṃ022) ucyate-satyamuktam | nanu tatraivedaṃ pratyuktam-‘anyatra cāpavādāt’ iti (pṛ0 44, paṃ0 23) | sa eṣo'pavādāṃśaḥ-‘tvattvanemasamasimetyanuccāni’ iti (pṛ0 44 paṃ0 23) | utsargādapavādo balīyān | tasmādvipratipannasvaramapi etannāmaiva || kiṃca– “dṛṣṭavyayaṃ tu bhavati”| tuśabdo hetvarthaḥ--hetusamuccayārtho vā | anudāttaprakṛtitve'pi sa̍ti ‘dṛṣṭānuvidhayaśchandasi’–iti dṛṣṭavyayatvānnāmeti tadbhavati | evaṃ hetvarthaḥ | athavaivaimanyathā hetusamuccayārthaḥ, apavādasmaraṇāt-vyayadarśanācca anudāttamapi sam̐detannāmaiva bhavati | nipātatvepi kalpyamānasyai svarasāmañjasyaṃ na bhavatyeva nipātā apyādyudāttā bhavanti (phi0 sū0 4, 11 ) tasmāt kṛtāpavādatvād-dṛṣṭavyayatvācca nāmaivaitadityupapannam || āha-kva punaraṃsya vyayo dṛṣṭaḥ ? ucyate,-“utatvaṃsakhye sthirapī̍tamāhuriti dvitīyāyām” ekavacane | evam “uto tva̍smai ta̱nva̱ṃ visa̍sre iti caturthyām” ekavacane vyayo dṛṣṭaḥ | upariṣṭāccheṣaḥ | 8 | “athāpi prathamābahuvacane”--vyayo dṛṣṭa ityadhyāhāraḥ vyākhyātāḥ karmopasaṃgrahārthīyāḥ, tatprasaṅgena hītyevamādayo'nyārthā 'pyuktāḥ| pratijñāprasaktānevādhunā padapūraṇān. vakṣyāmaḥ | teṣāṃ sāmānyameva tāvalakṣaṇamucyate| tatra dhikārārtho'yamathaśabdaḥ|
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit