Yāska's Nirukta 70.21
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 70.21
- Language
- Sanskrit
70.21
“śaṃyoḥ ( 48 )”-ityetadanavagatam | pañcamyantaṃ vā ṣaṣṭhyantaṃ vā sat | nigamaścaiṣaḥ,“barhiṣadaḥ pitara ūtyarvāgimā vo̍ ha̱vyā ca̍kṛmā ju̱ṣadhva̍m | ta ā ga̱tāva̍sā̱ śanta̍me̱nārthā̍ na̱ḥ śaṃyora̍ra̱po da̍dhāta || (ṛ0 saṃ0 7, 6, 17, 4)” iti || na caivaṃ yajamāno'rthāttasmād bṛhaspatiputrānmamaitaiḥ pitaraḥ kiṃcidarthaṃ vidadhyurityarthamapekṣate, kiṃ kāraṇam ? svata eva hi te vidhātuṃ samarthāḥ| na ca bṛhaspatiputrasya śaṃyoḥ kiñcidebhiḥ pitṛbhiḥ vidhīyeteti | evaṃ pañcamyarthāsambhavaṃ ṣaṣṭhyarthāsambhavaṃ ca paśyan bhāṣyakāraḥ, “śaṃyoḥ”–ityekaṃ padaṃ dvitīyānte dve pade cakāra, ‘śam’–iti, ‘yoḥ’–iti ca | śamityasya “śamanam” arthaṃ nirāha, yorityasya “yāvanam”–iti | evaṃ dvitīyāntena pariṇāmaṃ kṛtvā arthaṃ nirāha, –tathāhi vākyena sambadhyata iti || kasya śamanaṃ kasya vā yāvanam ? iti, punaḥ paryanuyoge prāpte “rogāṇām” “bhayānām” “ca” ityadhyājahāra bhāṣyakāraḥ | rogaśamanaṃ ca “dadhāta”, bhayayāvanaṃ ca, śāntaroġā yathā syāma, prahīṇasarvabhayāśca, tathā kurutetyabhiprāyaḥ | kimetāvadeva ? netyucyate, –yadapi cānyat kiñcit ‘arapaḥ’ apāpam, tadapi cāsmabhyameva “dadhāta” dattetyarthaḥ || evametat padam ekam, arthāsambhavād dvidhā pravibhajya bhāṣyakāreṇa niruktam | itthamapyarthāsambhave sati nirvacanaprāptirastītyasyārthasya khyāpanāya | brāhmaṇe'pi ceyaṃ nirvacanaprāptirastyeva, tadyathā udgīthaśabde,– “prāṇa evotprāṇena hyuttiṣṭhati, vāg gīḥ vāco ha gira ityācakṣate'nnaṃ yam annena hīdaṃ sarvaṃ sthitam ( chā0 brā0 3, 3)”–ityevamādi, tasmādupapadyate | prathamāntameva sat kasmād dvitīyāntatvena vipariṇamyate śaṃyumiti ? evamapi na virudhyate, tathāpi hi na kaścidartha upapadyate, tasmād yuktamiti || “rapo ripram”–iti, atra ripraśabdasya rapaḥśabdenārthasāmānyāt tattvamuktam | yadevāsya ripram amedhyam, tacchudhyatīti ha vijñāyate || “athāpi śaṃyurbārhaspatya ucyate” api ‘śaṃ, yoḥ,’–ityanena padadvayena śamanayāvane rogabhayayoḥ ucyete, dvedhā pravibhaktena, api yathāvasthitenaivāvibhaktena bārhaspatyo bṛhaspateḥ putra ucyate, tasyāpyetadeva nāmetyapiśabdaḥ || “taccha̱ṃ yorā vṛ̍ṇīmahe gā̱tuṃ ya̱jñāya̍ gā̱tuṃ ya̱jñapa̍taye̱ daivī᳝ sva̱stira̍stu na̱ḥ sva̱stirmānu̍ṣebhyaḥ | ū̱rdhvaṃ ji̍gātu bheṣa̱jaṃ śanno̍ astu dvipade̱ śaṃ catu̍ṣpade ||”–iti||
iyaṃ śakvarī | śaṃyoreva bṛhaspatiputrasyārṣam | śaṃyorvāke viniyuktā || śaṃyorātmānamabhisampādya | athavā–śaṃyoḥ sakāśāditi kecinmanyante | anena karmaṇā śaṃyorvākākhyena
“vat” tadā ābhimukhyena “vṛṇīmahe” | kiṃ punastat ? “gātuṃ yajñāya” “gamanam” asmai “yajñāya” devān prati, “gātuṃ yajñapataye” “gamanaṃ” cāsmai “yajñapataye” devān prati | kiṃca, 'daivī svastirastu naḥ' devānugrahādasmākaṃ svastirastu, mā no devāḥ kāñcidāpadamutpādayānvityabhiprāyaḥ || 'svastiḥ mānuṣebhyaḥ' manuṣyebhyo'pi sakāśāt mā naḥ kācidāpadbhūt | 'ūrdhvaṃ jigātu bheṣajam' gacchatvetadbheṣajam, bhayasādayitṛ karma, yāvajjīvamanavacchinnamaviguṇaṃ cordhvagamanayogyam asmākamastvityabhiprāyaḥ | kiṃca, 'śanno astu' śaṃ sukhaṃ no'smākaṃ bhavatu, 'dvipade' manuṣyādikāya 'catuṣpade' gavādhikāya ca || śaṃyuḥ bṛhaspatiputraḥ-iti, etasmin mantre viśeṣaliṅgamasti, tadanyasmāt śrutiliṅgāt kutaścidupalabhyamānādvā etāsadeva tvetasmāt mantrāt siddham,-ekamevedaṃ padamavibhaktaṃ nirucyate, pañcamyantaṃ vā ṣaṣṭhyantaṃ vā, na yathā pūrvīsmin mantrārthāsambhavācchaṃyuśabdo vibhakta iti |
4 |
2 ||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit