Yāska's Nirukta 80.12
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 80.12
- Language
- Sanskrit
80.12
nadanasya mā rudhataḥ kāma āgamat | saṃruddhaprajananasya brahmacāriṇa ityṛṣiputryā vilapitaṃ vedayante |
6 |
agastyalopāmudrābrahmacārisūktasaṃvāde lopāmudrāyā iyamarṣam | sā abravīdagastyaṃ bharttāramabhipretya “nadasya” “nadanasya” naditurvā devatāstotuḥ asyāgastyasya “rudhataḥ’ saṃruddhavataḥ indriyagrāmaṃ “mā” mām ayaṃ “kāmaḥ” “āgan” āgatavān, yenāha sāmprataṃ pīḍaye | mā punarevaṃ na jāne | kim ‘itaḥ’ eva ‘ājātaḥ’ asmaccharī rātjātaḥ, mamopari hyābhivyakto'smatpīḍanāya, athavā–‘amutaḥ’ agastyaśarīrāt puruṣaguṇānusmaraṇāddhi striyāḥ kāmo jāyate–abhivyajyate, puruṣasya ca rūpānusmaraṇāt ataeva “smaraḥ’–iti kāma ucyate | tasmādupapadyate ito vāsmaccharīrāt,–amuto vā nadaśarīrāt, kutaḥ ? iti, na jāne iti | athavā–anyata eva ‘kutaścit’ ayamā gataḥ syāt ? ityetadapi tattvato na jāne | ityeva vilapamānā kāmārttā ‘lopāmudrā rājarṣiputrikā ‘vṛṣaṇaṃ’ retaso varṣitāram agastyaṃ ‘nīriṇāti’ niścayenādhikaṃ va doṣeṇa gacchati, yadi na mamāsāvupari prajananaṃ nyarotsyāt, tato nāyaṃ kāmo māmāṃga miṣyat — ityevaṃ doṣeṇa gacchati | “riṇāti”—iti gatikarmasu paṭhitam | athavā cetasā nīriṇāti upagacchatītyarthaḥ, iṣṭapuruṣānucintanaṃ hi kāmārttāyāḥ striyāḥ svabhāva eva | tasmādevamapyupapadyate | ‘dhīraṃ’ sthirabuddhi brahmacarye ‘adhīrā’ mañcchubdhasarvendriyagrāma ‘dhayati’ pivatīva cetasā, cakṣurbhyāṃ vā paśyati | ‘śvasantaṃ’ cetasā vyāvattaṃmānaṃ tasyāḥ sakāśāt brahmacarye kṛtabuddhiṃ tathāpi dhayatyeva | “śvasati, nadati”—ityeva gatikarmasu paṭhitam | eva lopāmudrāvākye “nadasya ruvato māmāgamat kāmaḥ”— iti prakaraṇādṛṣirnadaśabdenocyata ityupapadyate | “saṃruddhaprajananasya brahmacāriṇa. ityṛṣiputryā vilapitaṃ vedayante”—iti nidānaprakhyāpanam |
6 ||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit