Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 82.6

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 82.6

Language
Sanskrit

82.6

“sasam” (18)”—ityanavagatam | “svapanam”—ityavagamaḥ | “pramātuḥ pra̍taraṃ guhā̍micchankumāro na vī̱rudha̍ upasarpadu̱rvīḥ | sa̱saṃ na pa̱kvama̍vida̱cchuca̍ntaṃ ri̱rihvāṃsa̍ṃ ri̱pa upa̱sthe̍ antaḥ || (ṛ0 saṃ0 8, 2, 14, 3)”—iti || agnervaiśvānarasya, agnervā sūcīkasya, saptervā jambharasya iyamārṣam | āgneyī | triṣṭup | prātaranuvākāśvinayoḥ śasyate | ‘pramātuḥ prataraṃ guhām’ prakarṣaṇa gatataraṃ gaharaṃ, mātuḥ sarvaṃnirmātuḥ bhūmeḥ, agniḥ ‘vīrudhaḥ’ dagdhum ‘upasarpat’ upāsarpat ‘urvīḥ’ ūrṇuvatyaḥ, pracchādya bhūmernirjharapradeśam, tasmin nirjharapradeśe varttamānāḥ, tatra hi tāḥ suvivṛddhāśca bhavanti | kathaṃ punarupāsarpat ? iti | ucyate—pramātuḥ prataraṃ guhām ‘icchan kumāro na’ stanapānāya mātuḥ yathā kumāraḥ, prakarṣeṇa guhyataraṃ sarvāṅgebhyaḥ stanapradeśam, stanapānam icchan upasarpet, evaṃ yo'gniḥ vahvoṣadhike bhūmernirjharapradeśe kumāra iva mātuḥ stanapānāya stanapradeśamivopāsarpat | tatraiva ca nirjharapradeśe ‘ririhvāṃsaṃ’ punaḥpunarāsvādayamānam, oṣadhīḥ ‘ripaḥ’ asyā eva bhūmeḥ ‘upasthe’ upasthāne, nirjhare nirjhare hi bhūmeḥ pradeśe āpa upatiṣṭhanta iti nirjhara evopastho bhūmeḥ | tasya eva ‘antaḥ’ madhye ityarthaḥ | tasminnevaṃlakṣaṇe pradeśe, tamagnim “avidat” kaścit ṛṣiḥ anyo vā | oṣadhīrāsvādayantam || kathaṃ punaravidat ? iti | ucyate—“sasaṃ na pakvam” avidat, yathaiva svapanaśīlaṃ “mādhyamikaṃ jyotiḥ”vaidyutākhyaṃ pakvamabhivyaktam, varṣāsu uparyavasthānādayatnenaiva dṛśyate, evaṃ nirjharāntaḥpraviṣṭamapi santamagnimatimahattvādarciṣo'vidadevāpaśyat | “śucantaṃ” dīpyamānamityarthaḥ | nirjhare'nyo'nupraviṣṭo na vijñāyate, agnistu nirjharastho'pi svayā dīptyā vijñāyata evetyabhiprāyaḥ | ya evaṃguṇayukto'gniḥ sa idaṃ nāma karotu-ityevamāśīryojyā | tadyadaṣṭau māsān mādhyamikaṃ jyotirna dṛśyate, tataḥ “anityadarśanam” tasmādanityadarśanāt “svapanam”—ityucyate, pakva nāmābhivyaktamityucyate || evamiha śabdasārūpyāt arthopapatteśca “sasam”—ityanena śabdena svapanamucyata ityupapadyate |

Linked texts (1)