Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 83.1

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 83.1

Language
Sanskrit

83.1

"varāhaḥ (21)"- ityetadanavagatamanekārthaṃ ca | "meghaḥ" tāvad "varāhaḥ" ucyate,' sa hi "varāhāro bhavati" tasya hi varamudakamāhāraḥ | "varamāhāramāhārṣīḥ iti ca brāhmaṇam" nirvacanasya dṛḍhapratītyarthaṃ brāhmaṇamācāryeṇa pradarśitam | yathā megho varāhaśabdenocyate, tathaiṣa nigamaḥ,"asyedu̍ mā̱tuḥ sava̍neṣu sa̱dyo ma̱haḥ pi̱tuṃ pa̍pi̱vāñcārvannā̍ | mu̱ṣāyadviṣṇu̍ḥ paca̱taṃ sahīyā̱nvidhya̍dvarā̱haṃ ti̱ro adri̍mastā || ( ṛ0 saṃ0 1, 4, 28, 2.)" iti || nodhā nāma gautamaputrastasyeyamarṣam | aindrī | triṣṭup | abhijadviśvajinmahāvratādiṣu āhīnikeṣu ahaḥsu ahīnasūkte mādhyandine savane brāhmaṇācchaṃśinaḥ śastre viniyuktā || 'asya it u mātuḥ' asya jagannirmātuḥ yajñasya 'savaneṣu' prātaḥsavanamādhyandinasava-
natṛtīyasavaneṣu, 'mahaḥ' mahataḥ yajñasya, 'pituṃ' mahāntaṃ somabhāgaṃ 'papidvān' pītavān | pītvā 'cārvannā' cārūṇi ca śobhanānyannāni, anyānyapi havīṃṣi bhakṣayitvā, tairhavirbhiḥ, tena ca somena vivṛddhabalaḥ, 'sadyaḥ' eva 'pacatam' paripakvamudakadānasamarthaṃ meghaṃ hi 'viṣṇuḥ' indraḥ, sarvabhūtānāṃ veveṣṭā prāṇabhāvena 'muṣāyat' amuṣṇādityarthaḥ | 'sahīyān' abhibhavitṛtamaḥ | kathaṃ punaramuṣṇāt ? iti | ucyate- "vidhyadvarāhaṃ tiro adrimastā” | varāhaṃ meghaṃ vidhyat | kathaṃ punaḥ vidhyadvarāhaṃ ? iti | ucyatetiriḥ adrim astā dūre evāvasthitasya adri vajram astā kṣeptetyarthaḥ | evametasmin muṣāyacchabdasambandhāt “varāhaḥ meghaḥ”—ityupapattiḥ || “ayamapītaro varāha etasmādeva" asau api hi varaṃ mūlākhyamāhāramāharatyeva | “varaṃ varaṃ mūlaṃ bṛhati”-udyacchatītyarthaḥ || yathā ayamapītaro varāhaśabdaḥ chandasi varāha ityucyate, tathaiṣa nigamaḥ-
kāṇvasya kurusuterārṣam | aindrī | ‘viśvā it tā' viśvāni eva tāni 'viṣṇuḥ ābharat' | 'urukramaḥ' bahuvikrāntaḥ, 'tveṣitaḥ' sandīpitaḥ īndravākyena | [ dum̐rmāhyā tvā āhartā iti avocathāḥ--etadāhareti | anena tvā iṣita iti padavibhāgaḥ ] yadi tvā, iṣitaḥ-iti padavibhāgaḥ, tathāpi tu tveṣitaḥ--ityekaṃ padaṃ kṛtvaiva niruktam | parokṣakṛtatvānmantrasya, nānyathārtha upapadyate | kāni punastāni vasūni āharat ? iti | ucyate-'śataṃ mahiṣān' bahūn mahato yajñān āharat | kiṃlakṣaṇān ? iti | ucyate-'kṣīrapākam odanam' prāyaṇīyākhyamāditaḥ, kṛtvā ye kriyante tān, somakratūnityabhiprāyaḥ | kutaḥ punarāharat ? iti | ucyate-“varāham” asuram, varāharūpeṇāvasthitam | sarveṣāmasurāṇāṃ madhye “emuṣam” mohasthānīyam || “māyayā yamindro jaghāna, tasya madhyādāharat, yadayaṃ varāhamahandra emuṣamekaviṃśatyāḥ purāṃ pāra ityucyate”—iti || evaṃ brāhmaṇaṃ maitrāyaṇīpake, tadanuvādinī caiṣā ṛk | tasmādatra varāhaśabdena varāha evocyata ityupapadyate |
5 |
4 |

Linked texts (1)