Yāska's Nirukta 83
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 83
- Language
- Sanskrit
83.1
"varāhaḥ (21)"- ityetadanavagatamanekārthaṃ ca | "meghaḥ" tāvad "varāhaḥ" ucyate,' sa hi "varāhāro bhavati" tasya hi varamudakamāhāraḥ | "varamāhāramāhārṣīḥ iti ca brāhmaṇam" nirvacanasya dṛḍhapratītyarthaṃ brāhmaṇamācāryeṇa pradarśitam | yathā megho varāhaśabdenocyate, tathaiṣa nigamaḥ,"asyedu̍ mā̱tuḥ sava̍neṣu sa̱dyo ma̱haḥ pi̱tuṃ pa̍pi̱vāñcārvannā̍ | mu̱ṣāyadviṣṇu̍ḥ paca̱taṃ sahīyā̱nvidhya̍dvarā̱haṃ ti̱ro adri̍mastā || ( ṛ0 saṃ0 1, 4, 28, 2.)" iti || nodhā nāma gautamaputrastasyeyamarṣam | aindrī | triṣṭup | abhijadviśvajinmahāvratādiṣu āhīnikeṣu ahaḥsu ahīnasūkte mādhyandine savane brāhmaṇācchaṃśinaḥ śastre viniyuktā || 'asya it u mātuḥ' asya jagannirmātuḥ yajñasya 'savaneṣu' prātaḥsavanamādhyandinasava-
natṛtīyasavaneṣu, 'mahaḥ' mahataḥ yajñasya, 'pituṃ' mahāntaṃ somabhāgaṃ 'papidvān' pītavān | pītvā 'cārvannā' cārūṇi ca śobhanānyannāni, anyānyapi havīṃṣi bhakṣayitvā, tairhavirbhiḥ, tena ca somena vivṛddhabalaḥ, 'sadyaḥ' eva 'pacatam' paripakvamudakadānasamarthaṃ meghaṃ hi 'viṣṇuḥ' indraḥ, sarvabhūtānāṃ veveṣṭā prāṇabhāvena 'muṣāyat' amuṣṇādityarthaḥ | 'sahīyān' abhibhavitṛtamaḥ | kathaṃ punaramuṣṇāt ? iti | ucyate- "vidhyadvarāhaṃ tiro adrimastā” | varāhaṃ meghaṃ vidhyat | kathaṃ punaḥ vidhyadvarāhaṃ ? iti | ucyatetiriḥ adrim astā dūre evāvasthitasya adri vajram astā kṣeptetyarthaḥ | evametasmin muṣāyacchabdasambandhāt “varāhaḥ meghaḥ”—ityupapattiḥ || “ayamapītaro varāha etasmādeva" asau api hi varaṃ mūlākhyamāhāramāharatyeva | “varaṃ varaṃ mūlaṃ bṛhati”-udyacchatītyarthaḥ || yathā ayamapītaro varāhaśabdaḥ chandasi varāha ityucyate, tathaiṣa nigamaḥ-
kāṇvasya kurusuterārṣam | aindrī | ‘viśvā it tā' viśvāni eva tāni 'viṣṇuḥ ābharat' | 'urukramaḥ' bahuvikrāntaḥ, 'tveṣitaḥ' sandīpitaḥ īndravākyena | [ dum̐rmāhyā tvā āhartā iti avocathāḥ--etadāhareti | anena tvā iṣita iti padavibhāgaḥ ] yadi tvā, iṣitaḥ-iti padavibhāgaḥ, tathāpi tu tveṣitaḥ--ityekaṃ padaṃ kṛtvaiva niruktam | parokṣakṛtatvānmantrasya, nānyathārtha upapadyate | kāni punastāni vasūni āharat ? iti | ucyate-'śataṃ mahiṣān' bahūn mahato yajñān āharat | kiṃlakṣaṇān ? iti | ucyate-'kṣīrapākam odanam' prāyaṇīyākhyamāditaḥ, kṛtvā ye kriyante tān, somakratūnityabhiprāyaḥ | kutaḥ punarāharat ? iti | ucyate-“varāham” asuram, varāharūpeṇāvasthitam | sarveṣāmasurāṇāṃ madhye “emuṣam” mohasthānīyam || “māyayā yamindro jaghāna, tasya madhyādāharat, yadayaṃ varāhamahandra emuṣamekaviṃśatyāḥ purāṃ pāra ityucyate”—iti || evaṃ brāhmaṇaṃ maitrāyaṇīpake, tadanuvādinī caiṣā ṛk | tasmādatra varāhaśabdena varāha evocyata ityupapadyate |
5 |
4 |
83.2
"aṅgiraso'pi varāhā ucyante" | “sa ī̍ṃ sa̱tyebhi̱ḥ sakhi̍bhiḥ śu̱cadbhi̱rgodhā̍yasa̱ṃ vidhana̍sairadaīḥ | brahma̍ṇa̱spati̱rvṛṣa̍bhirva̱rāhai̍rgha̱rmasve̍debhi̱rdravi̍ṇa̱ṃ vyā̍naṭ || (ṛ0 saṃ0 8, 2, 36, 2)”-iti || ayāsyasyāṅgirasasyeyamārṣam | brāhmaṇaspatyasya kāmyasyāpaśoḥ ṣaḍarce viniyuktā maitrāvaruṇīyake || 'saḥ' "brahmaṇaspatiḥ” 'satyebhiḥ' satyavādibhiḥ, 'sakhibhiḥ' samānakhyānaiḥ, 'śucadbhiḥ', dīptimadbhiḥ, 'vidhanasaiḥ' vividhadhanavadbhiḥ “vṛṣabhiḥ” varṣadbhiḥ varṣitṛbhiḥ, “varāhaiḥ” 'gharmasvedibhiḥ' gharmatāpayitṛbhiḥ, pravargyakarmaṇi | athavā yajñasvedibhiḥ, yajñasvādayitṛbhiḥ, yajñasadbhirvā | evaṅguṇaviśiṣṭairaṅgirobhiḥ sahito brahmaṇaspatiḥ 'godhāyasaṃ' goḥ vācaḥ dhāyitāram, apāṃ vā, megham | 'adardaḥ' adārayaditi vipariṇāmaḥ parokṣakṛtatvānmantrasya | dārayitvā ca 'draviṇam' udakaṃ 'vyānaṭ' vyāpnotītyarthaḥ | etasyāmṛci aṅgirasāṃ viśeṣaliṅgaṃ nāsti varāhaśabdavācyatve, sūkte tu etasminnaṅgiraso liṅgamastītyarthaḥ-|
'ṛtaṃ śaṃsantaḥ' ṛtaṃ satyaṃ vā yajñaṃ vā śaṃsantaḥ, api ca 'ṛju' akuṭilam añjihmam nityakālameva 'dīdhyānāḥ' dhyāyamānāḥ, sarvabhūtānāmupari samacetasa ityabhiprāyaḥ | 'divasputrāsaḥ' dyotanavataḥ agneḥ 'asurasya' prajñāvataḥ putrāḥ, 'vīrāḥ' vividhānāmarthānāṃ vaktāra īrayitāro vā, medhāvitvāt | 'vipraṃ padaṃ' viprāntaṃ sarvataḥ prāptam 'aṅgiraso dadhānāḥ'| yatpadaṃ sthānaṃ jñānasahitasya karmaṇaḥ parā phalakāṣṭhā, tāmaṅgiraso dadhānāḥ dhārayantaḥ cetasā, vivṛddhaprajñatvāt | “yajñasya dhāma prathamaṃ mananta" yajñasya yat prathamaṃ mukhyaṃ paramātmākhyamanāvṛttilakṣaṇaṃ dhāma sthānaṃ tattvena mananta jānata ityarthaḥ || etadevaitasyāmṛci aṅgiroliṅgaṃ dṛṣṭvā eṣa nigamo bhāṣyakāreṇodāhṛtaḥ,-"aṅgiraso'pi varāhā ucyante"-iti |
5 |
4 |
83.3
“athāpi ete mādhyamakā devagaṇā varāhava ucyante" "mahataḥ, rudrāḥ” (nighaṇṭu 5 |
5 | 8)-ityevamādayaḥ āṅgiraso dṛṣṭimamākhyāmapi labhante, tasmānmādhyamakatve'pi sati pṛthaguddhṛtyoktāḥ | yathā tāvanmaruto varāhaśabdenocyante, tathaiṣa nigamaḥ,"eta̱ttyanna yojana̍maceti sa̱svaha̱ryanma̍ruto gota̍mo vaḥ || paśya̱n hira̍ṇyacakrānayo̍daṃṣṭrānvidhāva̍to va̱rāhūn || (ṛ0 saṃ0 1, 6, 14, 5)"-iti || rāhūgaṇasya gotamasyeyamarṣam “avidyunmadbhirmarutaḥ”-itīyañcaitasminneva sūkte || he 'marutaḥ!' 'etat' 'tyat' bala yauṣmākīṇa 'na yojanamaceti' na yogamāgacchati, vijitāritvāt bhavatāṃ na yujyate ityarthaḥ | tasya balasya kim ? iti | ucyate-'sasvaharyanna maruto gotamo vaḥ' | antarhitaṃ yat sarveṣā manuṣyāṇām | yasya ca madhye yuṣmān “varāhūn” pareṣāṃ śatrūṇā udhantṝn, udharhaṇān, “hiraṇyacakrān” suvarṇavikṛtacakrān, 'ayohaṃṣṭrān” ayomayān rathānādhirūḍhān “vidhāvataḥ” vi nānāprakāra dhāvataḥ, “paśyan” stauti, 'gotamaḥ' | tadetanna yojanamaceti | acetirgatyarthaḥ, añcatergatyarthasya sārūpyāt | evamatra prakaraṇe maruto varāhava ucyante ityupapattiḥ | marudādayo hi sarve eva mādhyamakā devagaṇā varāhava ucyante | teṣāṃ śākhāntareṣu mṛgyā nigamāḥ | nigamānupalabdhau ca “mādhyamakā devagaṇā varāhava ucyante”—etad bahuvacana marutsveva yojyam, teṣāṃ saptasaptakā gaṇā brāhmaṇe hi śrūyante-“te saptasapta marutāṃ gaṇāḥ”-iti, tasmādevamapyupapadyata eva bahuvacana bhāṣyakārasya || ekadevatāviṣayo'pi kadācid varāhaśabdo bhavatyeva, tadapyupekṣitavyam | tathā,-"di̱vo va̱rāhama̍ru̱ṣaṃ ka̍pa̱rddinam|| (ṛsaṃ0 1, 8, 5, 5, )"-iti rudra uktaḥ |
5 |
83.4
“svasarāṇi ( 22 )”-ityetadanavagatam | “svayaṃ sārīṇi”—ityavagamaḥ || “ahāni”—ityabhidheyavacanam | tāni hi svayameva saranti gacchanti iti “svasarāṇi” || “api vā svar ādityo bhavati” | atra ucyate-“sa enāni sārayati” gamayati tenaitāni svasarāṇītyucyante || “viśve̍de̱vāso̍ a̱ptura̍ḥ su̱tamāga̍nta̱ tūrṇa̍yaḥ | u̱srā i̍va̱ svasa̍rāṇi || ṛ0 sa0 1, 1, 6, 2 )”-iti || madhucchandasa iyamārṣam | agniṣṭome prauge śastre gāyatre tṛce vaiśvadeve śasyate | he ‘viśvedevāsaḥ !’ ‘apturaḥ’ karma prati tvaramāṇāḥ, te hi yājñikaṃ karma pratyāgantuṃ tvarante | ata evamāmantryate ‘sutam āganta’ asmābhiḥ suta abhiṣutametaṃ soma prati āganta āgacchata he ‘tūrṇayaḥ’ tvaraṇaśīlāḥ ! | katha punarāgacchata ? “usrā iva svasarāṇi” yathā usrāḥ raśmayaḥ, svasarāṇi ahāni prati śīghramāgacchanti, evamāgacchata || evamasmin raśmisambandhāt “svasarāṇyarthahāni” ityupapadyate |
83.5
“śaryāḥ” ( 23 )”-ityanavagatam | “śaramayyaḥ”—ityavagamaḥ | “iṣavaḥ”— abhidheyāḥ || “śaraḥ, śṛṇāteḥ” hiṃsātthaṃsya ( krayā0 pa0 ), hisyante hi tena || “a̱bhya̍bhi̱ hi śrava̍sā ta̱tardi̍tho̱tsaṃ na kaści̱jana̱pāna̱makṣi̍tam || śaryā̍bhi̱rna bhara̍māṇo gabha̍styoḥ || ( ṛ0 sa0 7, 5, 22, 5)”-iti || tryaruṇaḥ trasadasyuśca “paryūṣu pradhanva vājasātaye”-iti pāvamāna saumyaṃ sūktaṃ dadṛśatuḥ | pipīlikamadhyāstisro'nuṣṭubhaḥ paḍdvṛhatyaḥ, tāsāmiyaṃ dvitīyā |
'abhiḥ' tattardittha' etaṃ somaṃ he abhiṣotāraḥ ! punaḥ punarabhihetetyarthaḥ | 'śravasā' śravaṇīyena mantreṇa || kathaṃ punarabhitatardittha ? iti - 'śaryābhiḥ na bharamāṇaḥ' śaramayaubhiḥ iṣubhiḥ yathā kaścit kaṃcid abhitardayet dhanurdhārayamāṇaḥ, evametaṃ somam ebhiḥ grāvabhiḥ 'gabhastyoḥ' bāhvoravasthitairabhitatardittha yūyam | kiñca, evametaṃ somam abhitardayanto yūyaṃ vamatīvarībhiradbhirāmyāpya 'utsaṃ na kaścit' kūpamiva kaścit 'janapānaṃ' mahato janaughasya pānārham 'akṣitam' akṣīṇaṃ kuruta, mahte devajanaughasya pānārhaṃ prabhūtaṃ kurutetyabhiprāyaḥ || evamihābhitardanakriyāsambandhāt “śaryā”-śabdena iṣava ucyanta ityupapadyaṃta |
83.6
yathā tāvaddevo'rkaśabdena ucyate, tathaiṣa nigamaḥ,“gāya̍nti tvā gāya̱triṇo̱'rcantya̱rkama̱rkiṇa̍:| bra̱hmāṇa̍stvā śatakratu̱ udva̍śamiva yemire || (ṛ0 saṃ0 1, 1, 19, 1)”—iti || madhucchandasa ārṣam| anuṣṭup| aindrī| he bhagavannindra! “gāyanti tvā gāyatriṇaḥ” stuvanti tvāṃ sāmagāḥ, sāmabhiḥ | “arcantyarkamarkiṇaḥ” pūjayanti tvām ṛgbhiḥ hotāro mantriṇaḥ | evamanena prakāreṇa sarve ete “brāhmaṇāḥ” yājñe karmaṇi he “śatakrato !” “udvaṃśamiva yemire” “udyemire” “vaṃśamiva” tvāṃ stutibhiḥ havirbhiñca, yajñeṣu tavaiva mahimānaṃ varddhayantītyarthaḥ || ‘vaṃśo vanaśayo bhavati” vane śayita ivāste, “vananācchrayat iti vā” sambhajanād vā vahnibhiḥ || evamatra devaḥ “arka”— śabdenocyate || mantrasyārkaśabdavācyatve “arcantyarkamarkiṇaḥ”—ityeṣa eva nigamaḥ, arkiṇo hi mantriṇa evābhipretāḥ || vṛkṣastu prasiddha eva, tena nigamastadabhidhāyako naivāsti |
83.24
"arkaḥ ( 24 )"-ityanekārtham | "devaḥ" tāvat sarva evārka ityucyate | āha - kiṃ kāraṇam ? iti | ucyate- "yat" yasmāt "enam" devam "arcanti" stotāraḥ || "arko mantro bhavati" | kiṃ kāraṇaṃ ? "yat" yasmāt “anena” mantreṇa "arcanti" stotāraḥ tasmādarkaḥ || "arkamannaṃ bhavati" | kiṃ kāraṇam ? taddhi "arcati bhūtāni" yo hi pūjyaḥ, tasyānamapi saṃskāraviśeṣeṇa saṃskṛtaṃ pūjāyāṃ kriyate, pūjyaṃ ca sarvasyaivānnam || “arko vṛkṣo bhavati" ya eṣa prasiddhaḥ | āha-kiṃ kāraṇam ? iti | ucyate"saṃvṛtaḥ" hi saṅgataḥ, sandhānaḥ, "kaṭukinnā" kaṭukabhāvena bhavati-||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit