Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 83.3

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 83.3

Language
Sanskrit

83.3

“athāpi ete mādhyamakā devagaṇā varāhava ucyante" "mahataḥ, rudrāḥ” (nighaṇṭu 5 |
5 | 8)-ityevamādayaḥ āṅgiraso dṛṣṭimamākhyāmapi labhante, tasmānmādhyamakatve'pi sati pṛthaguddhṛtyoktāḥ | yathā tāvanmaruto varāhaśabdenocyante, tathaiṣa nigamaḥ,"eta̱ttyanna yojana̍maceti sa̱svaha̱ryanma̍ruto gota̍mo vaḥ || paśya̱n hira̍ṇyacakrānayo̍daṃṣṭrānvidhāva̍to va̱rāhūn || (ṛ0 saṃ0 1, 6, 14, 5)"-iti || rāhūgaṇasya gotamasyeyamarṣam “avidyunmadbhirmarutaḥ”-itīyañcaitasminneva sūkte || he 'marutaḥ!' 'etat' 'tyat' bala yauṣmākīṇa 'na yojanamaceti' na yogamāgacchati, vijitāritvāt bhavatāṃ na yujyate ityarthaḥ | tasya balasya kim ? iti | ucyate-'sasvaharyanna maruto gotamo vaḥ' | antarhitaṃ yat sarveṣā manuṣyāṇām | yasya ca madhye yuṣmān “varāhūn” pareṣāṃ śatrūṇā udhantṝn, udharhaṇān, “hiraṇyacakrān” suvarṇavikṛtacakrān, 'ayohaṃṣṭrān” ayomayān rathānādhirūḍhān “vidhāvataḥ” vi nānāprakāra dhāvataḥ, “paśyan” stauti, 'gotamaḥ' | tadetanna yojanamaceti | acetirgatyarthaḥ, añcatergatyarthasya sārūpyāt | evamatra prakaraṇe maruto varāhava ucyante ityupapattiḥ | marudādayo hi sarve eva mādhyamakā devagaṇā varāhava ucyante | teṣāṃ śākhāntareṣu mṛgyā nigamāḥ | nigamānupalabdhau ca “mādhyamakā devagaṇā varāhava ucyante”—etad bahuvacana marutsveva yojyam, teṣāṃ saptasaptakā gaṇā brāhmaṇe hi śrūyante-“te saptasapta marutāṃ gaṇāḥ”-iti, tasmādevamapyupapadyata eva bahuvacana bhāṣyakārasya || ekadevatāviṣayo'pi kadācid varāhaśabdo bhavatyeva, tadapyupekṣitavyam | tathā,-"di̱vo va̱rāhama̍ru̱ṣaṃ ka̍pa̱rddinam|| (ṛsaṃ0 1, 8, 5, 5, )"-iti rudra uktaḥ |
5 |

Linked texts (1)