Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 85.4

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 85.4

Language
Sanskrit

85.4

“sinam (28)”-ityanavagatam | “sināti”-iti śabdavyuktiḥ | “annaṃ bhavati”-ityabhidheyavacanam | “sināti bhūtāni” badhnātītyarthaḥ, annena hi sarvāṇi bhūtāni badhyante || ‘‘i̱mā u̍ vāṃ bhṛ̱maya̍ ma̱nyamā̍nā yu̱vāva̍te̱ na tujyā̍ abhūvan | kva1̱tyadi̍ndrāvaruṇā ya̱śo vā̱ṃ yena̍ smā̱ sina̍ṃ bhara̱thaḥ sakhi̍bhyaḥ || ( ṛ0 sa0 3, 4, 9, 1 )’’-iti || viśvāmitrasyeyamārṣam | tṛtīye savaneṣu ukthaparyāyeṣu stomābhiśaṃsane maitrāvaruṇasya śastre viniyuktā || he ‘indrāvaruṇau !’ ‘imā u vām’ imā eva yuvayoḥ ‘bhṛmayaḥ’ stutayaḥ yāyāstaistaiḥ stotṛbhirudīritāḥ yuvāmeva mārgamāṇā bhramantīva tā etā yathāpūrvameva asmākam abhimataphaladāyinyo bhaviṣyantīti ‘manyamānāḥ’ vayamudīrayāmahe, tāḥ punaratā asmai ‘yuvāvate’ yuṣmadvate, bhavadvayā tadvate yajamānāya ‘na’ yathāpūrvaṃ ‘tujyā’ dānāyābhihitānāmarthānām ‘abhūvan’ babhūvuḥ | yato bravīmi,-he indrāvaruṇau ! ‘kva tyat’ kva tat yuvayoḥ ‘yaśaḥ’ māhābhāgya gatam ? “yena” māhābhāgyenaitābhiḥ stutibhiḥ abhiṣṭutau santau “sinam” annaṃ “bharathaḥ” dhatthaḥ | supūrjya vā kuruthaḥ “sakhibhyaḥ” samānakhyānebhyo yajamānebhyaḥ || annameva hi prāyeṇa yajamānaiḥ prārthyata iti “sina”śabdenātrānnamidhīyata ityupapattiḥ | vyabhicāritvādabhidhānānāṃ “dhanva” “sinam”ityādīni svesve'bhidhānavarge paṭhitānyapi santi naighaṇṭuke prakaraṇe, samāmnātānyetāsminnaikapadike prakaraṇe'navagatasaṃskārābhiprāyeṇa, kānicidanekārthābhiprāyeṇa |
8 )”– ityatra || “athāpi” ayameva “udāttaḥ” āyudātto bhavati, tataḥ “paśunāma bhavati” , tadyathā,—“cida̍si manāsi dhīra̍si”– iti gajayakayaṇīgostutau | saivocyate,– 'cida̍si manāsi' iti | ataḥ punaretad brāhmaṇe vyākhyāyate,—“cidasīti yadbhāva vicikitsataṃ”–ityevamādi ādhvaryave |

Linked texts (1)