Yāska's Nirukta 85
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 85
- Language
- Sanskrit
85.2
'"vakṣaḥ ( 26 )" - iti, "vyākhyātam" | "upo adarśi śundhyuvaḥ"ityatra |
5 |
5 |
85.3
"dhanva (27 )" ityanavagatam | "dhanvanti"-ityavagamaḥ | 'antarikṣam"ityabhidheyavacanam | "dhanvantyasmādāpaḥ" iti nāmaprāptau hetunirdeśaḥ-|| "yaḥ para̍syāḥ parāvato̍ntiro dhanvā̍ti̱ roca̍te | sa na̍ḥ parṣadati dviṣa̍ḥ || ( ṛ0 sa0 8, 8, 45, 2 )" - iti || agniputrasya vatsyeyārṣam | vyūḍhasya daśarātrasya navame'hnyāgnimārutasya śastrasya jātavedasye sūktaṃ nividdhānīye śamyate| 'yaḥ' agnirādityātmanāvasthitaḥ 'parasyāḥ parāvataḥ' paramyārmāpa parāvati varttamānaḥ, "tiraḥ" tīrṇatamametanmahadantarikṣa "dhanva" svena prabhāvena dīptyā "ati" atītya, asmān prati "rocate" eva, prakāśata eva | nonenaivamatimahatā tirodhīyata ityabhiprāyaḥ | tasya kim ? iti | ucyate-'sa naḥ' so'smākaṃ "parṣat' 'ati' sarvataḥ sādayatu nāśayatu 'dviṣaḥ' dveṣṭṝn ityarthaḥ || evamasminnādityastu, tisambandhāt "dhanva" śabdo'ntarikṣābhidhānamityupapadyate |
7 |
5 |
85.4
“sinam (28)”-ityanavagatam | “sināti”-iti śabdavyuktiḥ | “annaṃ bhavati”-ityabhidheyavacanam | “sināti bhūtāni” badhnātītyarthaḥ, annena hi sarvāṇi bhūtāni badhyante || ‘‘i̱mā u̍ vāṃ bhṛ̱maya̍ ma̱nyamā̍nā yu̱vāva̍te̱ na tujyā̍ abhūvan | kva1̱tyadi̍ndrāvaruṇā ya̱śo vā̱ṃ yena̍ smā̱ sina̍ṃ bhara̱thaḥ sakhi̍bhyaḥ || ( ṛ0 sa0 3, 4, 9, 1 )’’-iti || viśvāmitrasyeyamārṣam | tṛtīye savaneṣu ukthaparyāyeṣu stomābhiśaṃsane maitrāvaruṇasya śastre viniyuktā || he ‘indrāvaruṇau !’ ‘imā u vām’ imā eva yuvayoḥ ‘bhṛmayaḥ’ stutayaḥ yāyāstaistaiḥ stotṛbhirudīritāḥ yuvāmeva mārgamāṇā bhramantīva tā etā yathāpūrvameva asmākam abhimataphaladāyinyo bhaviṣyantīti ‘manyamānāḥ’ vayamudīrayāmahe, tāḥ punaratā asmai ‘yuvāvate’ yuṣmadvate, bhavadvayā tadvate yajamānāya ‘na’ yathāpūrvaṃ ‘tujyā’ dānāyābhihitānāmarthānām ‘abhūvan’ babhūvuḥ | yato bravīmi,-he indrāvaruṇau ! ‘kva tyat’ kva tat yuvayoḥ ‘yaśaḥ’ māhābhāgya gatam ? “yena” māhābhāgyenaitābhiḥ stutibhiḥ abhiṣṭutau santau “sinam” annaṃ “bharathaḥ” dhatthaḥ | supūrjya vā kuruthaḥ “sakhibhyaḥ” samānakhyānebhyo yajamānebhyaḥ || annameva hi prāyeṇa yajamānaiḥ prārthyata iti “sina”śabdenātrānnamidhīyata ityupapattiḥ | vyabhicāritvādabhidhānānāṃ “dhanva” “sinam”ityādīni svesve'bhidhānavarge paṭhitānyapi santi naighaṇṭuke prakaraṇe, samāmnātānyetāsminnaikapadike prakaraṇe'navagatasaṃskārābhiprāyeṇa, kānicidanekārthābhiprāyeṇa |
8 )”– ityatra || “athāpi” ayameva “udāttaḥ” āyudātto bhavati, tataḥ “paśunāma bhavati” , tadyathā,—“cida̍si manāsi dhīra̍si”– iti gajayakayaṇīgostutau | saivocyate,– 'cida̍si manāsi' iti | ataḥ punaretad brāhmaṇe vyākhyāyate,—“cidasīti yadbhāva vicikitsataṃ”–ityevamādi ādhvaryave |
85.5
“itthā ( 29 )”-ityeṣa nipātaḥ, “amathā”-“ityetena vyākhyātam” tṛtīye'dhyāye ( 3 |
15 | 8 ) |
7 |
85.6
“sacā ( 30 )”-ityapratītārtho nipātaḥ | “saha”-ityarthapratītiḥ || ‘‘agninendre̍ṇa̱ varu̍ṇena̱ viṣṇu̍nādi̱tyai rudrairvasu̍bhiḥ sa̱cā bhuvā̍ | sa̱joṣā̍sā u̱ṣasā̱ sūrye̍ṇa ca̱ soma̍ṃ pibatama̱śvinā̍ ||(ṛ0saṃ06,3,14,1)’’-iti|| śyāvāśvasyātreyasyeyamārṣam | triṣṭup, upariṣṭāt jyotiṣmatī|| he 'aśvinau !' etābhiḥ agnyādyābhiḥ devatābhiḥ “sacā bhuvā” sahitā bhūtvā, 'sajoṣasau ca' sahaprītau, ima 'somaṃ' 'pibatam' yuvām | pītvā caitaṃ nāmāsmākamarthamabhipretaṃ kurutamityevamāśīryojyā || evamihāgnyādidevatābhiḥ sambandhāt “sacā” ityeṣa sahayoge bhavatītyetadupapadyate |
85.7
“cit ( 31 )”-“iti” eṣa “nipātaḥ” “anudāttaḥ”| tadyathā,—“sa̱dyaści̱dyaḥ śava̍sā pañca̍ kṛ̱ṣṭīḥ ( ṛ0 saṃ 8, 8, 36, 3 )”– iti || sa “purastādeva vyākhyātaḥ” “cidityeṣo'nekakarmā ( 1 |
)–iti || “athāpyupamārthe dṛśyate” nipātatvena “ jāra ā bhaga̍m” ( 3 |
85.8
“ā ( 32 )”-“ityākāra upasargaḥ purastādeva vyākhyātaḥ”-“ā ityarvāgarthe” ( 1 |
16 | 4 )–iti ||
adhunā padavibhāgamasya bhāṣyakāraḥ karoti, upasargavibhāgopapradarśanārtham,-"abhre, ām̐ apaḥ"-iti | adhunā "āṅ" ityasyārthaṃ bravīti,-"āpo'bhre'dhīti" yaduktaṃ syāttadevoktaṃ bhavati abhra ām̐ apaḥ iti | pratibhā norātreyasyeyārṣam | vaiśvadevasya prathamaiva | jagatī | atra punaḥ prāyeṇāpa eva stūyante | "āpo vai viśvedevāḥ, sarvā eva vā devatāḥ"-ityanena brāhmaṇadarśanenāpāṃ viśvedevatvamupapadyate | tat punaḥ sūktam abhiplavasya ṣaḍahasya pañcame'hani tṛtīyasavane vaiśvadeve śastre śasyate | "kadu priyāya dhāmne manāmahe" kat u priyāya sukhāya priyāya ca dhāmne sthānāya vaiśvadevāya, tatprāptyartham | tāneva ca viśvān devān apaḥ 'manāmahe' ta eva hyupāsyamānāḥ tat sthānaṃ prāpayituṃ samarthā ityarthaṃ manāmahe | sthānaviśeṣaṇānyevottarāṇyapi svakṣatrādīni | 'svakṣatrāya' ca dhāmne svabalāyetyarthaḥ | yatra svameva bala bhavati, na tatra parakīyaṃ balamāśāsyate, yatheha loke | 'svayaśase' yatra svamahimakṛtameva yaśo bhavati, na sāṃyogikadravyakṛtam | 'mahe' mahataṃ dhāmne | tatprāptyarthameva tā evāpaḥ 'vayaṃ' manāmahe, matvā copāsmaha ityabhiprāyaḥ || 'āmenyasya' menā mādhyamikā vāk, sā yatra, tasya 'rajasaḥ' rajolokaḥ, antarikṣaloka ityarthaḥ, tasya 'ām̐' upari | 'yat abhre' yo meghaḥ, tatra yā āpaḥ avasthitāḥ, tāḥ 'apaḥ' | 'vṛṇānā' sambhajamānā 'vitanoti' visṛṇāti varṣabhāvena | 'māyinī' prajñāvatī, mādhyamikā vāk | tāḥ apo vayam evamādiguṇayuktāḥ, tāsāmeva sarvagatasya dhāmnaḥ prāptyarthaṃ manāmahe yācāmahe || abhre eva hi adhi āpaḥ varttante iti āṅ adhyartha ityupapadyate || athavaivamanyathāsya mantrasyārthaḥ syāt,-'kadupriyāya' sukhāya priyāya caitasmai 'dhāmne' sthānāya, yatra vayaṃ varttāmahe | kathaṃ nāmaitat sthānaṃ sukhaṃ ca priyaṃ ca svakṣatrañca svamahattvañca syādityevamarthaṃ viśvān devān manāmahe | "medamahi, manāmahe"-iti yācñākarmasu paṭhitam | katamāḥ punarapo yācāmahe ? iti | ucyate-'āmenyasya rajasaḥ' ābhimukhyena mananīyasya rajaso'ntarikṣalokasya yadabhramupari varttate, tasminnabhre 'apaḥ' 'vṛṇānā' sambhajamānā 'māyinī' mādhyamikā vāk 'vitanoti' vṛṣṭibhāvena, tāḥ 'manāmahe' yācāmahe |
85.9
“dyumnam (33 )”—ityanekārtham | “yaśo vā annaṃ vā”—ityabhidheyavacanam || “śataṃ te śipinnūtayaḥ sudāse sahasraṃ śaṃsā uta rātirastu | jahi vadha̍rva̱nuṣo̱ martya̍syāsme dyu̱mnamadhi̱ ratna̍ṃ ca dhehi || ( ṛ0 saṃ0 5, 3, 9, 3)”—iti || vasiṣṭhasyeyamārṣam | triṣṭubheva | mahāvrate mahadukthe dakṣiṇe pakṣe śasyate | he 'śiprin !' indra ! 'śataṃ' ‘te’ tava 'ūtayaḥ' āgamanāni santu | kva ? ‘sudāse’ sudāne kalyāṇadāne, etasmin yajamāne, tathainamanugṛhāṇa, yathā nityayojyevāya yajamānaḥ syādityabhiprāyaḥ | āgatasya ca sataḥ tava 'sahasraṃ śaṃsāḥ' bahūni stotrāṇi santu 'uta rātiḥ astu’ api ca havirdāturastvityetadevānuvarttate | evañca tvamāgata upasṛtaḥ san śṛṇu, yat kuruṣva | he ‘vadhaḥ’ vadhayitaḥ ! ‘vanuṣaḥ marttyasya’ yo'smān hantumicchati martyo manuṣyaḥ, tasya yad vīryyam, tat ‘jahi’ hatvā ca tasya vīryyam, nirudyamaṃ kṛtvā “asme” asmāsu “dyumnam” annaṃ yaśo vā ‘mahi’ mahat “ratnaṃ ca” “dhehi” vidhehi dehītyarthaḥ | 'ratnaṃ’ ca dhanam | evametasmin, mantre śatruvadhasambandhāt dyumnaśabdena yaśo vā annaṃ vā ucyata ityupapattiḥ, hate hi śatrau yaśo'nnaṃ ca bhavatīti || “dyumnaṃ dyotateḥ”—iti, annameva hi bhuñjānasya dīptirbhavatīti | dyumnam annaṃ dyotayitṛ ca yaśastu dīptaṃ prakāśasvabhāvatvāditi |
85.34
“pavitram ( 34 )”—ityanekārtham | “punāteḥ”—iti dhātunirdeśo nirvacanābhiprāyaḥ | “mantraḥ pavitramucyate”—ityabhidheyavacanam ||
| "yena̍ de̱vāḥ pa̱vitre̱ṇātmā̍naṃ pu̱nate̱ sadā̍ | tena̍ sa̱hasra̍dhāreṇa pāva̍mānīḥ pu̍nantu naḥ || ( sā0 saṃ0 u0 ā0 5, 2, 8, 5 )"–iti || mantrasya pavitratvaprakhyāpako nigomaḥ | pavitrasya vasiṣṭhasahitasya vā ārṣam | pāvamānī saumī | “yena” “pavitreṇa” pāvayitrā mantreṇa “devāḥ” ṛtvigyajamānāḥ “ātmānaṃ” “punate” “sadā” satatameva | prastute karmaṇi yasya mantrasya tat sāmarthyam, 'tena' mantreṇaiva vīryavatā 'sahasradhāreṇa' bahuprakṣareṇa praiviralena 'pavamānaḥ' pūyamānaḥ, somo māṃ punātu || mantreṇaiva devā ṛtvigyajamānā ātmānaṃ punanti | tasmādupapadyate teṣāṃ devatvamiti | na hi itareṣāṃ devānāṃ pāpamasti, yat pūyeta | “na ha̱ vai de̱vān pāpaṃ gacchati-iti ha vijñāyate” | tasmāddevaśabdenātra ṛtvigyajamānā ucyante | te hi haviṣāṃ dātāraḥ, yaucanena ca arthinaḥ tasmādupapadyate teṣāṃ devatvam |
1 ||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit