Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 85.8

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 85.8

Language
Sanskrit

85.8

“ā ( 32 )”-“ityākāra upasargaḥ purastādeva vyākhyātaḥ”-“ā ityarvāgarthe” ( 1 |
16 | 4 )–iti ||
adhunā padavibhāgamasya bhāṣyakāraḥ karoti, upasargavibhāgopapradarśanārtham,-"abhre, ām̐ apaḥ"-iti | adhunā "āṅ" ityasyārthaṃ bravīti,-"āpo'bhre'dhīti" yaduktaṃ syāttadevoktaṃ bhavati abhra ām̐ apaḥ iti | pratibhā norātreyasyeyārṣam | vaiśvadevasya prathamaiva | jagatī | atra punaḥ prāyeṇāpa eva stūyante | "āpo vai viśvedevāḥ, sarvā eva vā devatāḥ"-ityanena brāhmaṇadarśanenāpāṃ viśvedevatvamupapadyate | tat punaḥ sūktam abhiplavasya ṣaḍahasya pañcame'hani tṛtīyasavane vaiśvadeve śastre śasyate | "kadu priyāya dhāmne manāmahe" kat u priyāya sukhāya priyāya ca dhāmne sthānāya vaiśvadevāya, tatprāptyartham | tāneva ca viśvān devān apaḥ 'manāmahe' ta eva hyupāsyamānāḥ tat sthānaṃ prāpayituṃ samarthā ityarthaṃ manāmahe | sthānaviśeṣaṇānyevottarāṇyapi svakṣatrādīni | 'svakṣatrāya' ca dhāmne svabalāyetyarthaḥ | yatra svameva bala bhavati, na tatra parakīyaṃ balamāśāsyate, yatheha loke | 'svayaśase' yatra svamahimakṛtameva yaśo bhavati, na sāṃyogikadravyakṛtam | 'mahe' mahataṃ dhāmne | tatprāptyarthameva tā evāpaḥ 'vayaṃ' manāmahe, matvā copāsmaha ityabhiprāyaḥ || 'āmenyasya' menā mādhyamikā vāk, sā yatra, tasya 'rajasaḥ' rajolokaḥ, antarikṣaloka ityarthaḥ, tasya 'ām̐' upari | 'yat abhre' yo meghaḥ, tatra yā āpaḥ avasthitāḥ, tāḥ 'apaḥ' | 'vṛṇānā' sambhajamānā 'vitanoti' visṛṇāti varṣabhāvena | 'māyinī' prajñāvatī, mādhyamikā vāk | tāḥ apo vayam evamādiguṇayuktāḥ, tāsāmeva sarvagatasya dhāmnaḥ prāptyarthaṃ manāmahe yācāmahe || abhre eva hi adhi āpaḥ varttante iti āṅ adhyartha ityupapadyate || athavaivamanyathāsya mantrasyārthaḥ syāt,-'kadupriyāya' sukhāya priyāya caitasmai 'dhāmne' sthānāya, yatra vayaṃ varttāmahe | kathaṃ nāmaitat sthānaṃ sukhaṃ ca priyaṃ ca svakṣatrañca svamahattvañca syādityevamarthaṃ viśvān devān manāmahe | "medamahi, manāmahe"-iti yācñākarmasu paṭhitam | katamāḥ punarapo yācāmahe ? iti | ucyate-'āmenyasya rajasaḥ' ābhimukhyena mananīyasya rajaso'ntarikṣalokasya yadabhramupari varttate, tasminnabhre 'apaḥ' 'vṛṇānā' sambhajamānā 'māyinī' mādhyamikā vāk 'vitanoti' vṛṣṭibhāvena, tāḥ 'manāmahe' yācāmahe |

Linked texts (1)