Yāska's Nirukta 92.1
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 92.1
- Language
- Sanskrit
92.1
"kāṇukā ( 42 )"-ityanavagatam, anekārthaṃ ca | "kāntakānīti vā, krāntakānīti vā, kṛtakānīti vā"-ityevamādyāḥ śabdasamākhyaḥ | "eka̍yā prati0-kāṇukā ( ṛ0 saṃ0 6, 5, 29, 4 )"-iti kāṇvasya kurusuteriyamārṣam | gāyatrī | aindrī | "ekayā pratidhā" "ekena pratidhānena" sakṛtpraṇihitenaiva cetasā "pibat" pibati "indraḥ" "sākaṃ" "sahetyarthaḥ" kāni punaḥ
pibati ? “sarāṃsi” | kiyanti ? “triṃśatam” kasya pūrṇāni pibati ? “somasya” | kiṅguṇayuktāni ? “kāṇukā” “kāntakāni” priyāṇītyarthaḥ | atha “vā”--somasya “kāntakāni” akhilaṃ sarāṃsi abilāt somasya pūrṇānītyarthaḥ | atha “vā”-“kṛtakāni” saṃskṛtāni, ṛtvigbhiḥ indrārthameva || atha “vā”--“indraḥ” yasmāt “somasya kāntaḥ” tasmāt “apibat” | a ( yathaivama ) nyathendraviśeṣaṇameva syānna saroviśeṣaṇam | āha-katham ? iti, ucyate-“āghāta iti vā” ā kaṇe ghātaṃ pibatīti yāvat , kaṇe hanyata ityarthaḥ, “kaṇe hataḥ” “kāntihataḥ”--kāntirabhilāṣa ityarthaḥ | kāmaḥ, prārthanā, kaṇe,-iti samānārthāḥ, kāme no'bhihataḥ sa kaṇe hataḥ-ityucyate, hatapānābhilāṣa ityarthaḥ| evametat kāṇuketi saroviśeṣaṇamindraviśeṣaṇaṃ vā ? pānaviśeṣaṇaṃ vā ? sarveṣāmasminmantre prakṛtatvāt | evaṃ cāsya vikalpyamānasyānekārthatāpi darśiteva bhavati || yadetaduktamasminmantre “sarāṃsi triṃśatam”--iti, asyābhidheyaviṣayaprakhyāpanaprasaktamidamucyate,--“tatraitadyājñikā vedayante” tatraitasmin triṃśacchabde etadabhidheyamarthavastu yājñikāḥ,-vedayante kathayanti-“triṃśadukthapātrāṇi mādhyandine savana ekadevatāni”--iti, tatra hi mādhyandine savane ukthaparyāyāḥ trayastrayo'pyaindrā eva bhavanti, triṣvapi caiteṣu daśadaśa camasāḥ, tadabhiprāyeṇa triṃśatsarāṃsītyukta mantradṛśā | te hyaindrasya sarakā abhipretāḥ | sīdhusarakā ivetarasya kasyacit kṣatriyasya yāni “tāni” ukthamambaddhāni ca somapātrāṇi “ekena” pratidhānena “pibanti” pīyante, “tānyatra sarāṃsyucyante”--ityeṣa yājñikānāmabhiprāyaḥ || “triṃśadaparapakṣasyāhorātrāḥ, triṃśat pūrvapakṣasyeti nairuktāḥ” | “tat” tatraiva mati “yāḥ etāḥ” “cāndramasryaḥ” candramasi bhavāḥ cāndramasyaḥ, “āgāminyaḥ” pratipadāhṛtīyādyāsu tithiṣvāgacchantīti | kiṃ tāsām ? iti, ucyate--“raśmayastā aparapakṣe pibanti” | yathā caitadevaṃ “tathāpi” tayaiṣa “nigamaḥ”--“yamakṣitimakṣitayaḥ pibanti”--iti | candramasamaparapakṣe pītvā te sūryaraśmayaḥ “pūrvapakṣe” prāpte punaḥ “āpyāyayanti” āpūrayanti | yathā caitadevaṃ “tathāpi” tayaiṣa nigamaḥ-“yathā devā aṃśumāpyāyayanti”--iti ||
rājayakṣmagṛhītasya vaiśvadevaśvarurnirvapyate, tatra prāk sviṣṭakṛto'neyājyāhutirhūyate| “yathā”
yena prakāreṇa, “devāḥ” sūryaraśmayaḥ “aṃśuṃ” somam “āpyāyayanti” pūrvapakṣe | evamanena prakāreṇa he yajamāna ! tvām 'indraḥ' 'varuṇaḥ' 'bṛhaspatiḥ' 'ca' ete 'bhuvanasya' bhūtajātasya 'gopāḥ' goptāraḥ | 'āpyāyayantu' āyuṣā dhanena ca | kiñca, 'yathā' yena prakāreṇa 'akṣitim' akṣīrṇaṃ somam, 'akṣitayaḥ' sūryaraśmayaḥ 'pibanti' tathā tvāmapi havirdātāraṃ mantaṃ pibantu, upajīvantu ete devā iti | yeṣāṃ tu “yamakṣitim”-iti pāṭhaḥ, teṣāṃ yamakṣatimakṣitayaḥ pibanti, sa ca tvāmāpyāyayatvityevaṃ yojyam ||
āha-“ekayā pratidhāpibat”-ityetasminmantre “sākaṃ sarāṃsi triṃśatamindraḥ” pibatītyuktam | nairuktapakṣeṇoktam,-“tad yā etāścāndramasya āgāminya āpo bhavanti raśmayaḥ, tā aparapakṣe pibanti” iti, tadetadraśmiṣu pātreṣu, candramasi ca pīyamāne, sarvamevedamasambaddhaṃ bhavati ? iti|| “ekayā pratidhāpibat”-ityetasya mantrasyaindratvāt | itarasmin “yamakṣitimakṣitayaḥ pibanti”-iti raśmīnāṃ pānasambandhādāditya ucyate, ādityo'pi hi indraśabdenocyata eva-“asāvāditya indraḥ-iti ha vijñāyate” | tadavayavabhūtāśca raśmayaḥ, ādityena saha samāsavyāsastutibhājaḥ | saraḥśabdaḥ khalvapi udake eva varttate, “payaḥ ( 37 ), saraḥ ( 38 ), bheṣajam ( 39 )”-ityudakanāmasu paṭhitam | tatraivaṃ sati yāni tānyudakāni sarāṃsi pañcadaśāhaḥsambhṛtāni sākamavasthitāni bhavanti candramasi, tāni sūryaḥ-indro raśmibhiraparapakṣe pibatīti | evametat sarvamupapadyate eva nairuktapakṣe |
5 |
11 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit