Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 93.2

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 93.2

Language
Sanskrit

93.2

"adhiguḥ (43 )"-ityanavagatam, anekārthañca | "adhigurmantro bhavati” | āhakiṃ kāraṇam ? ucyate-“gavi adhikṛtatvāt” | so'yamadhiguḥ san adhigurityarthaḥ | gavi yo'dhikṛto mantraḥ sa adhiguḥ | “api vā” goranityatvāt “praśāsanameva” etat “abhipretaṃ” syāt | adhigurnāma kaścidasti daivyaḥ śamitā, tasyaitat praśāsanaṃ syāt, sampreṣaṇamityarthaḥ | kiṃ kāraṇam ? “tacchabdavattvāt”| tathā hyasya mantrasya adhiguśabdavattvaṃ tadetaduktamupapadyate | tadanenaiva nigamena “adhigo śamīdhvam”-iti | he
adhigo ! sarva eva yūyaṃ śamadhvam "śamayadhvam" enaṃ paśumiti | "daivyāḥ śamitāra ārabhadhvam0-āśāsānā medhapatibhyāṃ medham0-nehastoke tanaye rārvatāraṣaṃ0mitāraḥ0-adhigo śamīdhvam"-iti praiṣaḥ | he 'daivyāḥ !' 'śamitāraḥ !' api ca he 'manuṣyāḥ !' 'ārabhadhvam' 'upanayata' ca enaṃ paśum | etāḥ 'medhyāḥ' 'duraḥ' yajñagṛhadvāra ityarthaḥ | 'āśāsānāḥ' prārthayamānāḥ, 'medhapatibhyām' ābhyāmagnīṣomābhyāṃ medham ena paśuṃ śamayitum | kiñca, 'pra asmai agniṃ bharata' prabharatāsmai paśave sañjñapyamānāya abhimulmukam, purastāddhārayatetyarthaḥ | kiñca, 'stṛṇīta barhiḥ' asmai paśave sañjñapyamānāya, upākaraṇene'naṃ darbhamapāsyatetyarthaḥ| kiñca, 'anvenaṃ mātā manyatām'enaṃ sañjñapyamānaṃ mātā anumanyatām | 'anu' manyatāṃ 'pitā' | 'bhrātā sagarbhyaḥ' 'anu' manyatāṃ sadgarbhiyaḥ, sahodara ityarthaḥ | 'anumanyatāṃ' cainaṃ 'sakhā sayūthyaḥ' sahayūthacārī, 'anu' manyatām, anumatamenamebhiḥ sañjñapayatetyabhiprāyaḥ | kiñca, 'udīcīnām asya padau nidhattāt' udakpādamenaṃ sañjñapayetyarthaḥ | kiñca, sūryaprabhavamasya cakṣuḥ, tataḥ 'sūryam' eva 'gamayatāt' | 'vātam'anu 'prāṇam' anvavasṛjatāt | 'asuṃ' śarīravidhārakaṃ prāṇam 'antarikṣam' anvavasṛjata | 'diśaḥ' 'śrotram' anvavasṛjata | kiñca, 'upākaraṇena' darbheṇa 'saha' sākam 'ekadhāsya tvacam' 'ācchyatāta' ācchatetyarthaḥ | tato'nantarameva 'purā' 'nābhyā api śasaḥ' tasmācchasaḥ praśastāt pradeśāt 'vapām' 'utkhidatāt' uddharata | kiñca, 'antarava' abhyantarata eva, 'ūṣmāṇam' asya śamyamānasya 'vārayadhvāt' | 'śyenamasya' śyenākṛti śyenavarṇaṃ vā pākena 'vakṣaḥ' uraḥ 'kuruta' | 'praśasā bāhū' 'śalā doṣaṇī'-iti bāhrorevaitadabhidhānam avayavaśaḥ, atra bāhuśabdaḥ prāyeṇāvārgaṃsayoḥ varttate, ā āratnisandhānau bāhū praśastau kuruta | svadhityākṛtau, ityeke | śalāśabdaḥ aratnyāmeva varttate | tau ca śalādoṣaṇī dravaṇasamarthau praśastau kuruta | śalākākṛtau nirmāṇau kurutetyeke | "śyenaśalākākaśyapā--kavaṣā-snekaparṇāśvākṛtiviśeṣa-vacanai-siddhasādhanaṃ syāt"-iti hi naiyāyikāḥ paṭhanti | 'kaśyapevāṃsā' kacchapāviva aṃsau kuruta | kiñca, 'acchidre śroṇī' avikale kuruta | 'kavaṣorū' kavaṣe gatisamarthe urū kuruta, kavatirgatyarthaḥ, "cyavate, kavate, gavate"iti gatikarmasu pāṭhāt | piṇḍikākhye urū acchidre eva kurutetyarthaḥ | 'srekaparṇā' karavīrapatrāṇīva 'aṣṭhīvantaḥ' asthisaṃyukte kuruta | 'ṣaḍśitirasya vaṅkayaḥ, tā anuṣṭhayo'cyāvayatāt' yā etā vaṅkrayaḥ paśavaḥ, tā anuṣṭhyā anuṣṭhānakriyayā pracyāvanasamarthāśca pracyāvayavta | kiñca, 'gātram' 'asya' 'anūnam' avikala 'kṛṇutāt'
kuruta | kiñca, ‘ūrubbhrāmoham’ ūbadhyaṃ yaḥ pārthivo gatrtaḥ, prakṛṣṭaṃ saṃśṛṇoti, tam, uttaravedyātvālasya ‘khanatāt’ | ‘astrā rakṣaḥ saṃsṛjatāt’ asṛgbhāñji rakṣāṃsi kurutetyarthaḥ | kiñca, ‘vaniṣṭhum’ dṛṣṭvā ‘mā rāviṣṭa’ mā śabdaṃ kariṣyatha | ‘ulūkaṃ manyamānāḥ’ ulūkavantaṃ vaniṣṭhuṃ manyamānāḥ, ulūko hi bhayaṅkaratvāt dṛṣṭvā janaiḥ vidrāvyate,--ayamulūko'yamulūka iti | tadāśaṅkayā ulūkasārūpyādvaniṣṭhormā rāviṣṭetyucyate | he śamitāraḥ ! ‘nedrastoke tanaye ravitāraḥ śamitāraḥ’ naitat karma kurvatāṃ ravitāravat, putreṣu pautreṣu vaḥ syāt, aravaṇaśīlaṃ vaḥ putrapautraṃ bhaviṣyatītyabhiprāyaḥ | he “adhigo !” “śamīdhvam” enaṃ paśuṃ “suśami śamīdhvam” yathā cāyaṃ suśamitaḥ syāttathainaṃ śamīdhvaṃ he adhigo ! mā pramādaṃ kariṣyatha || evametasmin daivasya śamituḥ adhigoḥ praśāsanamityetadupapadyate, tasya sambodhyatvādasmiṃśca praiṣe yathāmambhavaṃ praśāsanāni draṣṭavyāni,-‘prāsmā agniṃ bharata”--ityevamādīni |
5 |
11 |

Linked texts (1)