Yāska's Nirukta 93
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 93
- Language
- Sanskrit
93.2
"adhiguḥ (43 )"-ityanavagatam, anekārthañca | "adhigurmantro bhavati” | āhakiṃ kāraṇam ? ucyate-“gavi adhikṛtatvāt” | so'yamadhiguḥ san adhigurityarthaḥ | gavi yo'dhikṛto mantraḥ sa adhiguḥ | “api vā” goranityatvāt “praśāsanameva” etat “abhipretaṃ” syāt | adhigurnāma kaścidasti daivyaḥ śamitā, tasyaitat praśāsanaṃ syāt, sampreṣaṇamityarthaḥ | kiṃ kāraṇam ? “tacchabdavattvāt”| tathā hyasya mantrasya adhiguśabdavattvaṃ tadetaduktamupapadyate | tadanenaiva nigamena “adhigo śamīdhvam”-iti | he
adhigo ! sarva eva yūyaṃ śamadhvam "śamayadhvam" enaṃ paśumiti | "daivyāḥ śamitāra ārabhadhvam0-āśāsānā medhapatibhyāṃ medham0-nehastoke tanaye rārvatāraṣaṃ0mitāraḥ0-adhigo śamīdhvam"-iti praiṣaḥ | he 'daivyāḥ !' 'śamitāraḥ !' api ca he 'manuṣyāḥ !' 'ārabhadhvam' 'upanayata' ca enaṃ paśum | etāḥ 'medhyāḥ' 'duraḥ' yajñagṛhadvāra ityarthaḥ | 'āśāsānāḥ' prārthayamānāḥ, 'medhapatibhyām' ābhyāmagnīṣomābhyāṃ medham ena paśuṃ śamayitum | kiñca, 'pra asmai agniṃ bharata' prabharatāsmai paśave sañjñapyamānāya abhimulmukam, purastāddhārayatetyarthaḥ | kiñca, 'stṛṇīta barhiḥ' asmai paśave sañjñapyamānāya, upākaraṇene'naṃ darbhamapāsyatetyarthaḥ| kiñca, 'anvenaṃ mātā manyatām'enaṃ sañjñapyamānaṃ mātā anumanyatām | 'anu' manyatāṃ 'pitā' | 'bhrātā sagarbhyaḥ' 'anu' manyatāṃ sadgarbhiyaḥ, sahodara ityarthaḥ | 'anumanyatāṃ' cainaṃ 'sakhā sayūthyaḥ' sahayūthacārī, 'anu' manyatām, anumatamenamebhiḥ sañjñapayatetyabhiprāyaḥ | kiñca, 'udīcīnām asya padau nidhattāt' udakpādamenaṃ sañjñapayetyarthaḥ | kiñca, sūryaprabhavamasya cakṣuḥ, tataḥ 'sūryam' eva 'gamayatāt' | 'vātam'anu 'prāṇam' anvavasṛjatāt | 'asuṃ' śarīravidhārakaṃ prāṇam 'antarikṣam' anvavasṛjata | 'diśaḥ' 'śrotram' anvavasṛjata | kiñca, 'upākaraṇena' darbheṇa 'saha' sākam 'ekadhāsya tvacam' 'ācchyatāta' ācchatetyarthaḥ | tato'nantarameva 'purā' 'nābhyā api śasaḥ' tasmācchasaḥ praśastāt pradeśāt 'vapām' 'utkhidatāt' uddharata | kiñca, 'antarava' abhyantarata eva, 'ūṣmāṇam' asya śamyamānasya 'vārayadhvāt' | 'śyenamasya' śyenākṛti śyenavarṇaṃ vā pākena 'vakṣaḥ' uraḥ 'kuruta' | 'praśasā bāhū' 'śalā doṣaṇī'-iti bāhrorevaitadabhidhānam avayavaśaḥ, atra bāhuśabdaḥ prāyeṇāvārgaṃsayoḥ varttate, ā āratnisandhānau bāhū praśastau kuruta | svadhityākṛtau, ityeke | śalāśabdaḥ aratnyāmeva varttate | tau ca śalādoṣaṇī dravaṇasamarthau praśastau kuruta | śalākākṛtau nirmāṇau kurutetyeke | "śyenaśalākākaśyapā--kavaṣā-snekaparṇāśvākṛtiviśeṣa-vacanai-siddhasādhanaṃ syāt"-iti hi naiyāyikāḥ paṭhanti | 'kaśyapevāṃsā' kacchapāviva aṃsau kuruta | kiñca, 'acchidre śroṇī' avikale kuruta | 'kavaṣorū' kavaṣe gatisamarthe urū kuruta, kavatirgatyarthaḥ, "cyavate, kavate, gavate"iti gatikarmasu pāṭhāt | piṇḍikākhye urū acchidre eva kurutetyarthaḥ | 'srekaparṇā' karavīrapatrāṇīva 'aṣṭhīvantaḥ' asthisaṃyukte kuruta | 'ṣaḍśitirasya vaṅkayaḥ, tā anuṣṭhayo'cyāvayatāt' yā etā vaṅkrayaḥ paśavaḥ, tā anuṣṭhyā anuṣṭhānakriyayā pracyāvanasamarthāśca pracyāvayavta | kiñca, 'gātram' 'asya' 'anūnam' avikala 'kṛṇutāt'
kuruta | kiñca, ‘ūrubbhrāmoham’ ūbadhyaṃ yaḥ pārthivo gatrtaḥ, prakṛṣṭaṃ saṃśṛṇoti, tam, uttaravedyātvālasya ‘khanatāt’ | ‘astrā rakṣaḥ saṃsṛjatāt’ asṛgbhāñji rakṣāṃsi kurutetyarthaḥ | kiñca, ‘vaniṣṭhum’ dṛṣṭvā ‘mā rāviṣṭa’ mā śabdaṃ kariṣyatha | ‘ulūkaṃ manyamānāḥ’ ulūkavantaṃ vaniṣṭhuṃ manyamānāḥ, ulūko hi bhayaṅkaratvāt dṛṣṭvā janaiḥ vidrāvyate,--ayamulūko'yamulūka iti | tadāśaṅkayā ulūkasārūpyādvaniṣṭhormā rāviṣṭetyucyate | he śamitāraḥ ! ‘nedrastoke tanaye ravitāraḥ śamitāraḥ’ naitat karma kurvatāṃ ravitāravat, putreṣu pautreṣu vaḥ syāt, aravaṇaśīlaṃ vaḥ putrapautraṃ bhaviṣyatītyabhiprāyaḥ | he “adhigo !” “śamīdhvam” enaṃ paśuṃ “suśami śamīdhvam” yathā cāyaṃ suśamitaḥ syāttathainaṃ śamīdhvaṃ he adhigo ! mā pramādaṃ kariṣyatha || evametasmin daivasya śamituḥ adhigoḥ praśāsanamityetadupapadyate, tasya sambodhyatvādasmiṃśca praiṣe yathāmambhavaṃ praśāsanāni draṣṭavyāni,-‘prāsmā agniṃ bharata”--ityevamādīni |
5 |
11 |
93.3
“agnirapyadhigurucyate” adhṛtagamano'sāvityadhiguḥ | “tubhya̍ṃ śrotantyadhigo śacīvaḥ stokāso̍ agne̱ meda̍so ghṛ̱tasya̍ | ka̱viśa̍sto bṛ̍ha̱tā bhā̱nunāgā̍ ha̱vyā ju̍ṣasva medhira || ( ṛ0 saṃ0 3, 1, 21, 4 )”--iti || gāthinaḥ kuśikaputrasyārṣam | virāḍrūpā triṣṭupa | stoke sūkte viniyuktā | he “adhigo” adhṛtagamana ! “śacīvaḥ” karmavan ! ‘tubhyaṃ’ tvadarthamete ‘stokāsaḥ’ bindavo vapāmaditya śrotaṃ kṣaranti | ‘medasaḥ’ ca ‘ghṛtasya’ ca | yasya tavaitadvarttate, sa tvaṃ ‘kaviśastaḥ’ praśastamedhaprakaraṇe kavibhirabhiṣṭutaḥ, ‘bṛhatā’ mahatā ‘bhānunā’ ‘bhāsā’ ‘āgāḥ’ āgaccha | āgatya cemāni ‘havyā’ havīṃṣi yāni stokākhyāni, tvadarthameva kṣaranti tāni ‘juṣasva’ saṃsevasva | he ‘medhira’ maghavan ! ityarthaḥ | evamatra “adhigo”tyagniruktaḥ, tasmādagneradhigutvamupapadyate |
5 |
11 |
93.4
“indro'pyadhigurucyate” | tasyāpi na kaścid gamanadhārayitāsti || | "asmā ida̱ pra ta̱vase̍ tu̱rāya̱ prayo̱ na ha̍rmi̱ stoma̍ māhi̱nāya̍ | ṛcī̍ṣamāyā̱dhiga̍ve̱ ohā̍mindrā̍ya̱ brahmā̍ṇi rā̱tata̍mā || ( ṛ0 saṃ0 1, 4, 27, 1 )"-iti || naudhasa iyamārṣam | ahīnasūkte śasyate | 'asmai' indrāya 'pra harmi' prabharāmi 'stomam' 'prayo na' praya iva, annamiva, yaḥ stomaḥ tṛptiṃ karoti, taṃ prabharāmi | 'tavase' mahate 'turāya' tvaramāṇāya 'māhināya' maṃhanāya hotre | kiñca, 'ṛcīṣamāya' ṛksamāya, stutisamāya, yāvatī stutirudīryate tāvānevāsau bhavati, māhābhāgyāt "adhigave" adhṛtagamanāya, apratihatagamanāya, evaṃlakṣaṇāya "indrāya" "oham" ahaṃ prāpayāmi 'brahmāṇi' havīṃṣi 'rātatamā' dātavyatamāni yānyasāvevārhati, tānītyabhiprāyaḥ || evamasminnadhigu-śabde indraviśeṣaṇatvādindrābhidhānamityupapadyate |
11 |
93.5
"āṅgūṣaḥ ( 44 )"-ityanavagatam | "stomaḥ"-abhidheyaḥ | "āghoṣaḥ"iti śabdasamādhiḥ || "enāṅgūṣeṇa̍ va̱yamindra̍vanto̱'bhiṣyā̍ma vṛ̱jane̱ sarva̍vīrāḥ | tanno̍ mi̱tro varu̍ṇo māmahantā̱madi̍tiḥ sindhu̍: pṛthi̱vī u̱ta dyauḥ || ( ṛ0 saṃ0 1, 7, 23, 4 )"-iti || triṣṭup | kutsasya tritasya vā kūpe patitasyārṣam | vaiśvadevasya carorbhrātṛvyavato yājyaiṣā | "enā" "anena" "vayam" 'āṅgūṣeṇa' āghoṣaṇīyena "stomena" "indravantaḥ" indrasaṃyuktāḥ 'syāma' vayam | 'tat' tato viśve 'sarve' eva anavakhaṇḍitāḥ santaḥ, sarvān bhrātṛvyān 'abhi' bhavema jitīkṛtyeva gasanamātreṇaiva | tadetat 'naḥ' sarvamapi 'mitraḥ' 'varuṇaḥ' ca 'māmahantāṃ' punaḥpunarmahayantāṃ pūjayantu | 'aditiḥ' ca pūjayatu | 'sindhuḥ' ca pūjayatu | 'pṛthivī' ca pūjayatu | 'uta dyauḥ' pūjayatvityetadevānuvarttate || iyamatra stomo'yam "āṅgūṣa"-śabdenoktaḥ, -śabdajanmanyādṛpadapadeśe |
11|
93.45
"āpā̍ntamanyustṛ̱pala̍prabharmā dhunaḥ śimī̍vāñcharumām̐ ṛjī ṣī| somo viśvā̍nyata̱sā vanā̍ni nārvāgindra̍ṃ pratimānā̍ni debhuḥ||”
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit