Yāska's Nirukta 94.1.1
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 94.1.1
- Language
- Sanskrit
94.1.1
ditadīptiḥ, utpāditamanyurvā śatrubhiḥ saṃgrāme, “tṛpapradharmā” “tṛpraprahārī kṣipraprahārī, somo vendro vā” | “dhuniḥ” dhūnayitā kampayitā śatrūṇāṃ pātrāṇāṃ vā | “śimīvān” svādhikāraviniyatena karmaṇā karmavān | “śarumān” hiṃsāvān | “ṛjīṣī” yadi somo'bhipretaḥ, tasya ṛjīṣitvamupapadyate, athendrobhipretaḥ, tasya ‘haryoraśvayoḥ ṛjīṣaṃ bhāga ityanavāpekṣyā ṛjīṣitvam | evamayamaharcaḥ, somasyendrasya vā | yasmiṃśca pakṣe saumya eṣo'rddharcaḥ, tasmin pakṣe'yaṃ tṛtīyaḥ pādaḥ, evaṃ somenābhisambandhayitavyaḥ, -ya evaṅguṇayuktaḥ “somaḥ” sa etāni “viśvāni” sarvāṇi “atasā” anupakṣīrṇāni “vanāni” udakāni, itarāṇi vā vanāni vanaspatyākhyāni, svena mahimnā vyāpnoti, sa hi teṣāmadhipatiḥ | evamete trayo'pi pādāḥ saumyā bhavanti | uttaraṃ aindra eva,-“nārvāgindraṃ pratimānāni debhuḥ”-iti | “nainaṃ” indraṃ “pratimānāni,” yaiḥ pratimīyante stotrāṇi, na tāni dabhnuvanti, nābhibhavituṃ śaknuvati | ki tarhi ? “arvāgeva” tānyūnānyeva tasmādindrād bhūtvā “enam” indram “aprāpya” eva “vinaśyanti” nopamārthaṃ kurvanti, sa hi teṣāṃ vināśaḥ | evameṣa pāda aindraḥ | evamubhayapradhānatvamasyā ṛcaḥ || athavaivamanyathāsyā ṛca ubhayapradhānatvam | dvau prathamau pādāvaindratvena vyākhyāyetetṛtīyapādamutkṛṣya caturthaḥ pāda ādyābhyāmabhisambandhayitavyaḥ | yo'yamevaṅguṇaviśiṣṭa indraḥ, āpātitamanyuḥ tṛpraprahārī, dhuniḥ, śimīvān, śarumān , ṛjīpī, ca tamenamindramevamprabhāvaṃ na pratimānāni dabhnuvanti | kiṃ tarhi ? arvāgevainamaprāpya varttamānāni vinaśyanti |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit