Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 94.1.2

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 94.1.2

Language
Sanskrit

94.1.2

evamete traya aindrāḥ pādāḥ,-dvāvādyau caturthaśca | ayaṃ tṛtīyaḥ, saumyaḥ,-“somo viśvānyatasā vanāni”-iti | yaḥ “somaḥ, sarvāṇyatasāni vanāni” mahimnā vyāpnoti, yaśca “indraṃ na pratimānāni dabhnuvanti” tau somendrāvidaṃ nāma kurutāmityāśīryojyā || “eke” punaḥ “indrapradhānā” eveyamṛk “iti” evaṃ manyante,–“naighaṇṭukam” asyāṃ “somakarma”-iti, teṣāmiyaṃ yojanā,-ya indra āpāditamanyuḥ, tṛpraprahārī, dhuniḥ,śāmīvān,śarumān,ṛjīṣī ca, sa soma iva atasāni vanāni idaṃ sarvaṃ vyāpnoti | na cainaṃ pratimānāni dabhnuvanti | kiṃ tarhi ? enamindramaprāpyaiva vinaśyati | evamindrapradhāneva bhavati | evamasyā ṛcaḥ tridhā samāso'rtho boddhavyaḥ | tathāhi bhāṣyakāreṇa darśitam | saumyasya ṛjīṣitvopapādanārthamāha bhāṣyakāraḥ,-“yattatsomasya pūyamānasyātiricyate”rasādanyadasārmatiricyate, “tadṛjīṣam”-ityucyate | tat “apājitam”1apavarjitaṃ “bhavati”’kiṇvabhūtatvāt “tena” saṃyogāt “ṛjīṣī somaḥ” ucyate || "atha" "api" yasmin pakṣe "aindraḥ" arddharco bhavati, etasmin pakṣe indrasya ṛjīṣitvamabhidhāyakaṃ rūpaḥ "nigāsaḥ bhavati"| indrasya ṛjīṣitvamanupapannaṃ manyamāno nigāsaṃ paṭhati,- atrerīyamārṣam | triṣṭup | ṛjīṣeṇa tadvān"ṛjīṣī"vajreṇa tadvān "vajrī" "vṛṣabhaḥ" varṣitā kāmānām, 'śuṣmī' balavān, 'rājā' adhipatiḥ, 'vṛtrahā' śatruhā, 'somapāvā' somasya pātetyarthaḥ | ya evaṅguṇayuktaḥ 'indraḥ' saḥ 'yuktvā' 'haribhyām' aśvābhyāṃ rathaṃ tam adhiruhya 'upayāsat' upāgacchatu |

Linked texts (1)