Yāska's Nirukta 95.1.1
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 95.1.1
- Language
- Sanskrit
95.1.1
"urvaśī" (47) - ityanavagatam| "apsarāḥ"-ityabhidheyavacanam| "urvabhyaśnute”iti vyutpattiḥ | uru mahat yaśo'bhivyāpnoti iti | athavā - "ūrubhyāṃ" maithune dharme puruṣam "aśnute" vyāpnotīti urvaśinī satī urvaśītyucyate | atha "vā" "uruḥ" mahān "asyāḥ" "vaśaḥ" kāmaḥ, seyamuruvaśinī satī urvaśītyucyate | aite śabdasamādhayaḥ || adhunā apsarāḥ-ityetaṃ śabdaṃ samākhyānaprasaktaṃ nirbravīti | āha-"apsarāḥ" kasmāt ? ucyate-sā hi "apsāriṇī" bhavati, apaḥ prati nityameva sarati, tatprabhavatvāt tadeva tasyāḥ priyamūdakam, tasmādapsarāḥ | athavā - adbhūyaḥ mṛtetyapsarāḥ| "api" caivamanyathā syāt, - "apsaḥ"-iti etat "rūpanāma" | "apsāteḥ” pratiṣedhapūrvasya psāteḥ bhakṣaṇārthasya (adā0 pa0), taddhi "apsānīyam" anadanīyaṃ "bhavati" na hi tadbhakṣyate, kiṃ tarhi ? "ādarśanīyaṃ” tadābhimukhyena sthitvā draṣṭavyameva bhavati cakṣuṣā, na punarmukhena bhakṣayitavyamityarthaḥ | "vyāpanīyaṃ vā" vyāpanamarhati | "āptṛ-vyāptau (svā0 pa0 )" tasya vā apsaḥ, taddhi nāyanena raśminā ātmanaḥ pratyayādhānārthaṃ vyāpayitavyaṃ bhavati | "spaṣṭaṃ darśanāyeti" "śākapūṇiḥ" ācāryo manyate, na hyetadaspaṣṭaṃ darśanāya, kiṃ tarhi ? spaṣṭamevetyarthaḥ | "yadapsaḥ - ityabhakṣasya" purastāduktam,- "api vāpsa iti rūpanāma, apsāteḥ" na hi tadbhakṣyate, kiṃ tarhi ? dṛśyate taditi | tatra "abhakṣasya” apsaḥ-śabdavācyatvaprakhyāpaka eṣa nigamaḥ, -
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit