Yāska's Nirukta 97
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 97
- Language
- Sanskrit
97.2
"vājapastyam (49)"-ityetadanavagatam | "vājapatanam"-ityavagamaḥ ||] "taṃ sa̍khāyaḥ purorucaṃ yūyaṃ va̱yaṃ ca̍ sūraya̍ḥ | a̱śyāma̱ vāja̍gandhyaṃ sa̱nema̱ vāja̍pastyam || ( ṛ0 saṃ0 7, 4, 24, 6 )"-iti | pāvamānī saumī | ambarīṣaśca ṛjiśvrā ca sūktaṃ dadṛśatuḥ, tatraiṣā | 'tam' enaṃ somaṃ he 'sakhāyaḥ !' ṛtvijaḥ ! 'purorucam' agrato dīptam, 'yūyaṃ vayaṃ ca' sampṛktāḥ santaḥ, he 'sūrayaḥ !' medhāvinaḥ ! 'aśyāma' vyāpnuyāma vayam 'vājagandhyam' prativiśiṣṭānna samānagandham, athavā-vājagrahītāram, athavā-vājasammiśrayitāram | kiñca, "sanema" sambhajemahi "vājapastyam" vājamannam, etadasmākamiti manyamānāḥ santo yaṃ somamabhimukhyena devāḥ patanti gacchanti, sa vājapastyaḥ somaḥ, taṃ nityakālameva vayaṃ bhajemahi || evamatra śabdasārūpyādarthopapatteśca "vājapastya"-śabdena soma uktaḥ |
5 |
15 |
97.3
"vājagandhyam (50)"-ityetadapi padamekasminneva nigame niruktam , kevalaṃ samāmnāyānukramaviparyāsaḥ,-"vājapastyam, vājagandhyam"-ityeṣa samāmnāyānukramaḥ, nigame punaḥ-"a̱śyāma̱ vāja̍gandhyam, sa̱nema̱ vāja̍pastyam ( ṛ0 saṃ0 7, 4, 24, 6 )"-iti |
5 |
15 |
97.4
vāmadevasyārṣam | aindrī | triṣṭup | ahīnasūkte caturviṃśa ukthe mādhyandine savane maitrāvaruṇasyedaṃ śastraṃ śamyate | he bhagavannindra ! 'yāsi' 'kutsena' ṛṣiṇā stūyamānaḥ | athavā kutsena vajreṇābhyudyatena, 'sarathaṃ' samānagamanam, abhivaharnarathamāruhya athavā'sarathaṃ' rathamayuktaṃ parānīkam | 'avasyuḥ' rirakṣannaḥ ātmiyām, mamardiṣaṃśca parakīyām | 'todaḥ' tunna iva kenacit 'vātasya' jevena yāsi | tathāpi ca gacchan 'haryoḥ' aśvayoḥ 'īśānaḥ' īśāne na dhāvati tvayi anyata eva tvāmuhatuḥ | sa tvaṃ maja "ṛjrā" ṛjunaiva mārgeṇa na kuṭilendyāṃ gati dhāvamānaḥ, "vājaṃ na gadhyam" vājamiva gṛhṇārhaṃ noktumabhimukhyena | 'yuyuṣan' punaḥpunaḥ saṃmiśrāyiṣyan, ātmānaṃ śatrubhiryuddhe | 'kaviḥ' krāntadarśanaḥ asamṭaḥ | 'yadahan' yasminnahani 'pāryāya' pāraṇāya śatrūṇāmpāra aṃtaḥ karaṇeti pārayitavyā syeta iti vā, tasminnevāhāni tān sarvān 'bhūṣān' atikramya varttase ityarthaḥ | paryābhūṣāra paryabhavat, atyakrāmat-ityete bhavaterarthāḥ || evametasmin śabdasāmarthyādarthopapatteśca "gadhyam"-ityeṣa śabdaḥ "gṛhāteḥ" - ityupapadyate |
19 |
7 |
97.5
"gadhyatiḥ (52)"-ityapratītārthaḥ | sa punareṣa "miśrībhāvakarmā" || "āga̍dhitā pari̍igadhitā yā ka̍śikeva̱ jaṅga̍he | dadā̍ti̱ mahya̍ṃ yādu̱rīyā yāśū̍nāṃ bho̱jyā̍ śa̱tā || (ṛ0 saṃ0 2, 1. 31, 5) ” iti || bhāvayavyasyārṣam | "āgadhitā" āgṛhītā āmiśritā ca | "parigadhitā" ca parimiśrīkṛtā bāhubhyāṃ mayā pariṣvaktetyarthaḥ | 'yā' 'kaśikeva' pratikakṣaṃ kaśikeva, sā hi nakulajātiḥ, kāṃciddice kaśāmiti śrūyate'śvamedhe | sā yathā madakāle pratika-
śarmatitarāṃ pariṣvajati, sa hi tasyāḥ pariṣvajanasvabhāvaḥ | evaṃ yā mām 'ājaṅgahe' parigṛhṇāti bāhubhyām | parigṛhya ca 'dadāti' | 'yādurīyā' ādaravatī, athavā-yādasā retaḥsekena tadvatī | "yādaḥ"-ityudakanāmasu paṭhitam | āha-kiṃ dadāti 'mahyam' ? iti, ucyate-'yāśūnāṃ' maithunākhyānāṃ 'śatā' śatāni bahuśa ityarthaḥ | yā evamprakārā, sā mama 'bhojyā' patnītyabhiprāyaḥ || evamatra maithunasambandhāt śabdasārūpyācca 'gadhyatiḥ' miśrībhāvakarmetyupapadyate |
15 |
97.6
"kaurayāṇaḥ ( 53 )"-ityanavagatam | "kṛtayānaḥ"-ityavagamaḥ || "yaṃ me̱ durindro̍ ma̱ruta̱ḥ pāka̍sthāmā kaurayā̱ṇaḥ | viśve̍ṣā̱ṃ tmanā̱ śobhi̍ṣṭha̱mupa̍va da̱vova̍ vāvṛdhā̱nam || ( ṛ0 sa0 5, 7, 29, 1 )"-iti || medhātitheḥ kāṇvasyārṣam | yānamanayā praśasyate | 'yaṃ' 'me' mama 'duḥ' dattavantaḥ 'marutaḥ' 'indraḥ' ca | "pākasthāmā" viprakvaprāṇaḥ, "kaurayāṇaḥ" saṃskṛtayānaḥ 'viśveṣāṃ tmanā' sarveṣāmapi yānānām anyapratigrahītṛśaktānāṃ madhye ātmanā tadeva 'śobhiṣṭha' śobhanatamam, aneka ratnavicitratvāt 'divi iva' jyotiścakram 'upadhāvamānaṃ' dṛśyate | evamatra śabdasārūpyādarthopapatteśca "kaurayāṇaḥ"-"kṛtayānaḥ"- ityupapadyate |
15 |
97.7
"tauryāṇaḥ ( 54 )"- ityanavagatam | "tūrṇayānaḥ"-ityavagamaḥ || "jā̱taṃ yattvā̱ pari̍ de̱vā abhū̍ṣanma̱he bharā̍ya puruhūta̱ viśve̍ | sa tauryā̍ṇa̱ upa̍yāhi ya̱jñaṃ ma̱rudbhi̍rindra̱ sakhi̍bhiḥ sa̱joṣā̍ḥ||( ṛ0saṃ0 )"-iti|| 'jātaṃ' jātamātraṃ viśvedevāḥ 'yat' 'tvā' tvāṃ 'paryabhūṣan' parigṛhītavantaḥ, 'mahe' mahate 'bharāya' bharaṇāya, mahāntamasuraiḥ saha saṃgrāmaṃ kariṣyatītyanenābhiprāyeṇa | "saḥ"
vai he "puruhūta !" "indra" ! "tauryāṇaḥ" tvaritayāno bhūtvā "upayāhi" upagacchemaṃ "yajñam" "marudbhiḥ" "sakhibhiḥ" saha "sajoṣāḥ" sampīyamāṇaḥ | upātya ca asmākamāśiṣaḥ samarddhayetyabhiprāyaḥ || evamatrānamanamasambandhāt "tauryāṇaḥtūrṇayānaḥ"- ityupapadyate |
15 |
97.8
"ahrayāṇaḥ ( 55 )" - ityanavagatam | "ahrītayānaḥ" - ityavagamaḥ || "tvayā̍ va̱yaṃ sa̍dha̱nya̍'stvā̱ṃtāstava̍ praṇī̍tyāśyā̱mavājā̍n || u̱bhā śa̍sā̍ mṛḍhya matsyanāte'nu̱ṣṭhuyā kṛ̍ṇuhyahrayāṇa || (ṛ0 saṃ0 3, 4, 25, 1)"- iti || vāmadevasyārṣam | triṣṭup | agnaye rakṣoghne aṣṭākapālaḥ, tatra sviṣkṛtaḥ puro'nuvākyaiṣā, maitrāvaruṇīyake | he bhagavan agne ! 'tvayā vayaṃ' 'sadhanyaḥ' samānadhanāinaḥ yadetadasmadgṛhe dhanametadāvayoḥ sahartyabhiprāyaḥ | yata evamato brūmaḥ, - 'tvotāḥ' tvayaiva rakṣitāḥ santaḥ, tava' 'praṇītī' praṇītyā tavaiva praṇayanena 'aśyāma vājān' prāpnuyāmo'nnāni | kiñca, 'ubhā śaṃsā' ubhāvapi śaṃsitārau, - yaścāgrato naḥ pāpāni śaṃsati, yaśca pṛṣṭhataḥ, tāvubhāvapi 'mṛḍhaya' mṛṣṭa jahi | he 'matsyatāte' yajatatitaḥ ! kiñca, "anuṣṭhuyā" anujñānena "kṛṇuhi" kuru karmaṇaitatsampādaya yadahaṃ bravīmi | he "ahrayāṇa !" alajjitayānetyarthaḥ || evamatra ahrayāṇaḥ- ityanena ahītayāno'bhirucyate devateti | upapadyate hi devatāyā alajjitayānatvam |
15 |
97.9
"haryāṇaḥ ( 56 )" - ityanavagatam | "haramāṇayānaḥ" - ityavagamaḥ || • "ṛjramu̍kṣaṇyāya̍ne rajutaṃ ha̍ryāṇe || ( ratha̍ṃ yu̱ktamasa̍nāma su̱ṣāma̍ṇi || (ṛ0 saṃ0 6, 2, 25, 2)" - iti || viśvamanaso vaiyadaśvasyeyamārṣam | uṣṇik | yānamanayā stūyate | 'ṛjram' ṛjugāminam, 'ratham' "rajatam" rajatamayaṃ rajatavikṛtaṃ vā, 'yuktam' aśvaiḥ | 'asanāma' labdhavanto vayam || kva punarlabdhavantaḥ ? 'ukṣaṇyāyane' | ukṣaṇyāyana iti kaścidāsīt, tasmin yajamāne, "harayāṇe" haramāṇayāne nityakālamevābhiprasthitayāne, 'suṣāmaṇi' śobhanaṃ sāmāsya suṣāmā, tasmin yajamāne | tādṛśaḥ sa mahādakṣo dātetyabhiprāyaḥ || evamatra śabdasārūpyādarthopapatteśca "harayāṇaḥ- haramāṇayānaḥ"-ityupapadyate |
15 |
97.10
"āritaḥ ( 57 )"-ityanavagatam | pratītyasya sthāne āṅ, "pratyṛtaḥ"ityarthapratītiḥ ||
kutsasyeyamārṣam|vyūḷasya daśarātrasya navama'hani marutvatīye śastre nividdhānīye sūkte śasyate 'yaḥ'indraḥ'aśvānāṃ' 'gavāṃ'ca'gopatiḥ' |kiñca, "yaḥ" "āritaḥkarmaṇi karmaṇi sthiraḥ" āritaḥ sarvān "stomān" prati yo'vāggataḥ | kena ? devatārūpeṇa sarveṣu stomeṣu cāvasthānāt | yaḥ karmaṇi karmaṇi agnihotrādau sthiraḥ nityaḥ, tamṛte na kiñcana karma pravarttata ityabhiprāyaḥ | kiñca, 'vīḷościt' sampannasyāpi darpitasyāpi 'yaḥ' 'indraḥ' 'asunvataḥ' abhiṣavamakurvāṇasya 'vadhaḥ' vadhayitā | tamevaṅguṇayukta 'marutvantaṃ' marutsahitam, indram, 'sakhyāya' sakhibhāvāya etasmin karmaṇi 'havāmahe' āhvāyāma ityarthaḥ || evamayam "ārita"-śabdo'rthopapattyā "pratyṛtaḥ"-ityupapadyate|
15|
97.58
"vandī ( 58 )"-ityanavagatam | "vandatermṛdubhāvakarmaṇaḥ" dhāturevāyamapratītaḥ-||
eṣa caiva nigamaḥ 'ni yadvṛṇakṣi śvasanasya̱ mūrddhani̍ śuṣṇa̍sya cid vandino̱ roru̍vadvanā̍ | prācī̍nena̱ mana̍sā ba̱rhaṇā̍vatā yada̱dyā citkṛ̱ṇava̱ḥ kastva pari̍ || ( ṛ0 saṃ0 5, 4. 17, 5 ) '-iti || savyasyārṣamāṅgirasasya | jagatī | aindrī | sa punarindra evāṅgirasaḥ putratvamāpannaḥ || "nivṛṇakṣi" nirdalayasi "yat" yasya ha bhagavannindra ! megha hantā "śvasanasya" "śabdakāriṇaḥ" vāyoḥ "mūrddhani" upari "śuṣṇasya cit" "śoṣayituḥ" api bhagavataḥ "ādityasya" "vandinaḥ" mṛdubhāvakarttṛ , ādityena hi paripacyamāna mastavapurmāpi vadatindukarvāda mṛdu bhavati, tasmādasau vandī | tasyāpyeta karmakāriṇo maṇḍala pratyuddhya "roruvan" stanayitnuśabdaṃ kuvāṇaḥ | "vanā" "vanāni" vikṣipasi | ūrddhamadhaśca vanāni udakāni vikṣipato na ta śaktipratighāto'stītyabhiprāyaḥ | yasmiṃstu pakṣe "vadhena" "iti vā" nirvacanam, tasmin pakṣe 'vanā' ityeṣa śabdo meghavadheneti prayocyaḥ | udakaśabdaścaitasmin pakṣa'dhyāhāryo nivajarnasambandhāt | 'prācīnena' prārgāñcatena, adīnena, tasmin karmaṇyabhimukhena, 'manasā' 'barhaṇāvatā' hiṃsāvatā 'yat' 'adyā cit' adyatvepi tva karma 'kṛṇavaḥ' karoṣyeva, amukaramanyaiḥ, tasmāda bravīmi, 'kaḥ tvā pari' ? ko'nyastvām upari varttate, tvameva sarvabhūtāni parigṛhya varttasa ityabhiprāyaḥ || evamatra "vandi" -śabdenāditya uktaḥ | tat punaretadampannaṃ mṛdubhāvakāraṇādādityasya vanditvamityasya vīndatvamiti | ato vandi-śabdasya mṛdubhāvārthopapipādayiṣayā vīḷayatinā saṃstambhārthavācinā saha sambaddho'tra varttateḥ prayogaḥ || tato [nirnayeti] nigamāt vandaterhi mṛdubhāvārthatā spaṣṭatarota darśayati, "avadanta
vīḷitetyapi nigamo bhavati" | api pūrvo'pyaya sphuṭatara ityapiśabdaḥ || "vīḷayatiśca vrīḷayatiśca" etau dvāvapi "saṃstambhakarmaṇau" "pūrveṇa" anenaiva anantareṇa brandinā yasmāt samānavākyatāmupagatau "saṃprayujyete" tasmāt brandiśabdasya mṛdubhāvārthatvamupapadyate || "taddevānā̍ṃ de̱vata̍māya̱ kartva̱maśra̍nthannṭrū̱hḷātra̍danna̱ vīḷi̍tā | udgā ā̍ja̱dbhina̍dvala̱maṃ brahmaṇa tamò vya̍cakṣaya̱tsva̍ḥ || ( ṛ0 saṃ0 2, 7, 1, 3 )"-iti || gṛtsamadasyārṣam | jagatī | bārhaspatye, sūkte| 'tat kṛtvaṃ' tat karma 'devānāṃ' 'devatamāya' devatamāya bṛhaspateḥ, yat 'aśranthan' ślathānyabhavan, 'dṛḷhā' dṛḍhānyapi santi meghavṝndāni | kiñca. 'abradanta' 'mṛdūnyabhavan | kāni punastāni mṛdūnyabhavan 1 iti, ucyate-"vīḷitā" yāni vīḷitānivrīḍitāni sannaddhāni darpitāni, asurakulāni, anyāni vā yāni kānicit, tāni mṛdūnyabhavanniti | kiñca, 'ud gāḥ ājat' udājad gāḥ, udagamayadapaḥ | 'abhinat' 'balam' megham, 'brahmaṇā' stūyamānaḥ | kiñca, 'agūhat' anāśayat 'tamaḥ' vaidyutātmanā | kiñca, 'vyacakṣayat' vyadarśayat 'svaḥ' ādityam | avyavadhānakaraṇena nabhasaḥ || evamatrābradanta vīḷiteti brandervrīḍayatinā saha prayogāt vrīḍanerarthavaiparītyena brandatermṛdubhāvārthatvamupapadyate, vrīḍayatestu brandinā saha prayogo'nyatra kaiścit draṣṭavyaḥ |
16 |
1 ||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit