Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 97.58

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 97.58

Language
Sanskrit

97.58

"vandī ( 58 )"-ityanavagatam | "vandatermṛdubhāvakarmaṇaḥ" dhāturevāyamapratītaḥ-||
eṣa caiva nigamaḥ 'ni yadvṛṇakṣi śvasanasya̱ mūrddhani̍ śuṣṇa̍sya cid vandino̱ roru̍vadvanā̍ | prācī̍nena̱ mana̍sā ba̱rhaṇā̍vatā yada̱dyā citkṛ̱ṇava̱ḥ kastva pari̍ || ( ṛ0 saṃ0 5, 4. 17, 5 ) '-iti || savyasyārṣamāṅgirasasya | jagatī | aindrī | sa punarindra evāṅgirasaḥ putratvamāpannaḥ || "nivṛṇakṣi" nirdalayasi "yat" yasya ha bhagavannindra ! megha hantā "śvasanasya" "śabdakāriṇaḥ" vāyoḥ "mūrddhani" upari "śuṣṇasya cit" "śoṣayituḥ" api bhagavataḥ "ādityasya" "vandinaḥ" mṛdubhāvakarttṛ , ādityena hi paripacyamāna mastavapurmāpi vadatindukarvāda mṛdu bhavati, tasmādasau vandī | tasyāpyeta karmakāriṇo maṇḍala pratyuddhya "roruvan" stanayitnuśabdaṃ kuvāṇaḥ | "vanā" "vanāni" vikṣipasi | ūrddhamadhaśca vanāni udakāni vikṣipato na ta śaktipratighāto'stītyabhiprāyaḥ | yasmiṃstu pakṣe "vadhena" "iti vā" nirvacanam, tasmin pakṣe 'vanā' ityeṣa śabdo meghavadheneti prayocyaḥ | udakaśabdaścaitasmin pakṣa'dhyāhāryo nivajarnasambandhāt | 'prācīnena' prārgāñcatena, adīnena, tasmin karmaṇyabhimukhena, 'manasā' 'barhaṇāvatā' hiṃsāvatā 'yat' 'adyā cit' adyatvepi tva karma 'kṛṇavaḥ' karoṣyeva, amukaramanyaiḥ, tasmāda bravīmi, 'kaḥ tvā pari' ? ko'nyastvām upari varttate, tvameva sarvabhūtāni parigṛhya varttasa ityabhiprāyaḥ || evamatra "vandi" -śabdenāditya uktaḥ | tat punaretadampannaṃ mṛdubhāvakāraṇādādityasya vanditvamityasya vīndatvamiti | ato vandi-śabdasya mṛdubhāvārthopapipādayiṣayā vīḷayatinā saṃstambhārthavācinā saha sambaddho'tra varttateḥ prayogaḥ || tato [nirnayeti] nigamāt vandaterhi mṛdubhāvārthatā spaṣṭatarota darśayati, "avadanta
vīḷitetyapi nigamo bhavati" | api pūrvo'pyaya sphuṭatara ityapiśabdaḥ || "vīḷayatiśca vrīḷayatiśca" etau dvāvapi "saṃstambhakarmaṇau" "pūrveṇa" anenaiva anantareṇa brandinā yasmāt samānavākyatāmupagatau "saṃprayujyete" tasmāt brandiśabdasya mṛdubhāvārthatvamupapadyate || "taddevānā̍ṃ de̱vata̍māya̱ kartva̱maśra̍nthannṭrū̱hḷātra̍danna̱ vīḷi̍tā | udgā ā̍ja̱dbhina̍dvala̱maṃ brahmaṇa tamò vya̍cakṣaya̱tsva̍ḥ || ( ṛ0 saṃ0 2, 7, 1, 3 )"-iti || gṛtsamadasyārṣam | jagatī | bārhaspatye, sūkte| 'tat kṛtvaṃ' tat karma 'devānāṃ' 'devatamāya' devatamāya bṛhaspateḥ, yat 'aśranthan' ślathānyabhavan, 'dṛḷhā' dṛḍhānyapi santi meghavṝndāni | kiñca. 'abradanta' 'mṛdūnyabhavan | kāni punastāni mṛdūnyabhavan 1 iti, ucyate-"vīḷitā" yāni vīḷitānivrīḍitāni sannaddhāni darpitāni, asurakulāni, anyāni vā yāni kānicit, tāni mṛdūnyabhavanniti | kiñca, 'ud gāḥ ājat' udājad gāḥ, udagamayadapaḥ | 'abhinat' 'balam' megham, 'brahmaṇā' stūyamānaḥ | kiñca, 'agūhat' anāśayat 'tamaḥ' vaidyutātmanā | kiñca, 'vyacakṣayat' vyadarśayat 'svaḥ' ādityam | avyavadhānakaraṇena nabhasaḥ || evamatrābradanta vīḷiteti brandervrīḍayatinā saha prayogāt vrīḍanerarthavaiparītyena brandatermṛdubhāvārthatvamupapadyate, vrīḍayatestu brandinā saha prayogo'nyatra kaiścit draṣṭavyaḥ |
16 |
1 ||

Linked texts (1)