Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 14.2

Niruktavṛtti 14.2

Language
Sanskrit

14.2

āha-kutaḥ punaridamāyātaṃ niruktaśāstraṃ pradhānamitarāṇi cāṅgāni iti ? ucyate-“sākṣātkṛtadharmāṇa ṛṣayo vabhūvuḥ” | sākṣāt kṛto yairdharmaḥ sākṣād dṛṣṭaḥ prativiśiṣṭena tapasā, ta ime sākṣātkṛtadharmāṇaḥ || ke punasta iti ? ucyate-ṛṣayaḥ | ṛṣanti amuṣmād karmmaṇa evamarthavatā mantreṇa saṃyuktādamunā prakāreṇaivaṃlakṣaṇaḥ phalavipariṇāmo bhava-
tītyṛṣayaḥ | “ṛṣirdarśanāt (nai0 2a0 11kha0)”—iti vakṣyati | tadetat karmaṇaḥ phalavipariṇāmadarśanamaupacārikyā vṛttyoktam,–sākṣātkṛtadharmāṇa iti | na hi dharmasya darśanamasti, atyantāpūrvo hi dharmaḥ |
āha–kiṃ teṣām iti ? ucyate–“te'varebhyo'sākṣātkṛtadharmabhya upadeśena mantrā nsamprāduḥ”| te ye sākṣātkṛtadharmāṇaste'varebhyo 'varakālīnebhyaḥ śaktihīnebhyaḥ śrutarṣibhyaḥ | teṣāṃ hiśrutvā tataḥ paścādṛṣitvamupajāyate,na yathā pūrveṣāṃ sākṣātkṛtadharmāṇāṃ śravaṇamantareṇaiva|| āha–kiṃ tebhyaḥ iti ? ucyate–te avarebhya upadeśena śiṣyopādhyāyikayā vṛttyā mantrān granthato'rthataśca samprāduḥ sampradattavantaḥ, te'pi copadeśenaiva jagṛhuḥ ||
atha te'pi “upadeśāya glāyanto'vare bilmagrahaṇāyemaṃ granthaṃ samāmnāsiṣurvedañca vedāṅgāni ca ”—iti | upadeśāya upadeśārtham | kathaṃ nāmopadiśyamānamarthamete śaknuyurgrahītumityetamadhikṛtya glāyantaḥ khidyamānāsteṣvagṛhṇatsu tadanukampayā teṣāmāyuṣaḥ saṅkocamavekṣya kālānurūpāñca grahaṇaśaktim | bilmagrahaṇāyemaṃ granthaṃ gavādi devapatnyantaṃ samāmnāsiṣuḥ samāmnātavantaḥ | kimetameva ? netyucyata–vedaṃ ca vedāṅgāni ca itarāṇīti ||
kathaṃ punaḥ samāmnāsiṣuḥ iti ? āha–śṛṇu | vedaṃ tāvadekaṃ santamatimahattvād duradhyeyamanekaśākhābhedena samāmnāsiṣuḥ, sukhagrahaṇāya vyāsena samāmnātavantaḥ | tadyathā– ekaviṃśatidhā bāhvṛcyam, ekaśatadhā ādhvaryavam, sahasradhā sāmavedam, navadhā ātharvaṇam| vedāṅgānyapi | tadyathā–vyākaraṇamaṣṭadhā, niruktaṃ caturdaśadhā–ityevamādi | evaṃ samāmnāsipurbhedena grahaṇārtham | kathaṃ nāma bhinnānyetāni śākhāntarāṇi laghūni sukhaṃ gṛhṇīyuṃrete śaktihīnā alpāyuṣo manuṣyāḥ,–ityevamarthaṃ samāmnāsipuriti ||
bilmagrahaṇaṃ bhāṣyavākyaprasaktaṃ nirbravīti–yadetat “bilmam” ityuktam, etad “bhilmam” vedānāṃ bhedanam | bhedo vyāsa ityarthaḥ | “bhāsanamiti vā” atha vā bhāsanameva bilmaśabdenocyate | vedāṅgavijñānena bhāsate prakāśate vedārtha iti | ata idamuktaṃ bilmamiti | evaṃ bhiderbhāsatervā bilmaśabdaḥ| evamidṛmṛṣibhyo niruktaśāstramāyotamitarāṇi cāṅgānīti pariśodhita āgamaṃḥ |
20 |

Linked texts (1)