Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 50.2.5

Niruktavṛtti 50.2.5

Language
Sanskrit

50.2.5

“nidhā ( 2 )” ityetat padamanavagatasaṃskārāvasaraprāptaṃ vyākhyānīyamaikapadikavyākhyādharmeṇa prakṛtānuvṛttyā sa vyākhyātavya iti tadabhidhānābhidheyanigamananirvacanānukramaprakṛtānuvṛttyā kramaḥ,-“nidhā pāśyā bhavati”-iti paryāye [ ṇa ] tattvavacanam | yo bālamayaḥ snāyumayo vā pāśasamūhaḥ pakṣigrahaṇārthaḥ, sa pāśyetyucyate | adhunā dvāvapyetau śabdau nirvakti, nidhāśabdaṃ pāśyāśabdaṃ ca |-“yan” yasmāt iya- “nīdhīyate” nīcairdhāryate pakṣigrahaṇārtham , tasmāt nidhīriti prāptā, nidhānīti vā | seya mevaṃ prāptā, satī nidhetyanavagatasaṃskāreṇocyate | pāśyāśabdaṃ paryāyābhidhānaprasaktaṃ nirbravīti pratyayotpādanārtham- “pāśyā pāśasamūhaḥ” iti | padāniṣkṛṣya taddhitārtho niruktaḥ || adhunā padārthaṃ nirbravīti- “pāśaḥ pāśayateḥ” bandhanārthasya | “vipāśanāt” nena hi vividhamatiśayena vā pāśyate badhyata ityarthaḥ- “śitāma (3)”-ityetadanavagatam | anupanyasyaiva padam, abhidheyaṃ cānuktvaiva nigamameva prathamaṃ paṭhatyācāryaḥ | vipratipattyānekārthatvamasyeti | “pārśvataḥ śroṇitaḥ śitāmataḥ” iti nigamaḥ ( ya0 mā0 saṃ0 21, 43) | paśuhaviṣaḥ praiṣe'yaṃ mantraśeṣaḥ || katamaḥ punarasau praiṣaḥ ? “hotā̍ yakṣadindrā̱gnī chāga̍sya ha̱viṣa̱ āttā̍ma̱dya ma̍dhya̱to meda̱ udbhṛ̍tampūrā dveṣo̍bhyaḥ purā pauru̍ṣeyyā gṛ̱bho ghastā̍ṃ nū̱naṃ ghāse̍ a̱ṅgānā̱ṃ yava̍saprathamānā̱ su̱matkṣa̍rāṇā̱ śata̍rudriyāṇā̍ma̱bhipva̍ttānāṃ pīvo̍pavasanānāṃ pā̱rśvataḥ śroṇitaḥ śitāma̱ta u̍tsā̱dato'ṅgā̍daṅgādava̍ttānāṃ kara̍ta̱ evāśvinā̍ ju̱ṣetā̱m̐ ha̱virhorta̱ryaja̍ ||” (ya0 mā0 saṃ0 21, 43 )1”-iti ||

Linked texts (1)