Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 7

Niruktavṛtti 7

Language
Sanskrit

Contents

7.1.1

“ṛcāṃ tvaḥ (ṛ0 saṃ0 8, 2, 24, 5)”—iti | bṛhaspaterārṣam || ṛtvikkarmaṇāṃ viniyogamanayarcā''caṣṭe-“ṛcāṃ tvaḥ poṣam” iti | ya ete catvāro mahartvijaḥ, eteṣāṃ ‘tvaḥ’ eka ityarthaḥ | kimekaḥ karoti ? ‘ṛcāṃ’ ‘poṣaṃḥ’ puṣṭiṃ ‘pupuṣvān’ punaḥ punaḥ bhṛśaṃ vā devatāyāthātmyānucintanasantānagarbhasthānakaraṇānupradānavatīryathākālamṛco'dhīyānaḥ ‘āste’—sa hi tāsāṃ poṣaḥ | katamaḥ ?, ‘ekaḥ’ etatkarma kurvannāste iti,— ‘hotā’ etattāvadṛgadhyayanakarma tasmin hotari viniyuktam, uktaṃ ca—“yadṛcaiva hautraṃ kriyate”—iti ( ai0 brā0 5, 5, 8) | ‘gāyatraṃ tvaḥ’ 1 gāyatrameko. ‘gāyati’ ‘śakvarīṣu’ ṛkṣu | katamaḥ ?, ‘udgātā’ tasminnapyetatsāmagānakarma viniyuktam, uktaṃ ca- "sāmnodrotham"-iti (ai0 brā0 5, 5, 8) "brahmā tvaḥ" brahmā nāma eka ṛtvik 'jāte' prāyaścitte 'vidyāṃ vadati' | vidyātrayahetutvādātmano vidyāṃ vijñānaṃ vadatītarebhya ṛtvigbhyaḥ-idamatra kuruteti | tatrāpi hyetat karma viniyuktam | sa punareṣa sarvavidyaḥ sarvavijñānamanthāvidhau hyasāvadhikārī trayīvidyāsaṃyukto yenāsau sarvameva veditumarhati | na hyasarvavit tamadhikāraṃ śaknuyānnirvarttayitum | uktaṃ ca- "atha kena brahmatvaṃ kriyata iti? trayyāvidyayā"-iti ( ai0 brā0 5, 5, 8)|| "yajñasya mātrāṃ vimitīta u tvaḥ |" vimimīta eka iti | mīyata iti mānaṃ karma, tanmātretyucyate | yā kāciditikarttavyatā yajñasya, tāṃ vimimīte'dhvaryuḥ, nānāprakāraṃ karotītyarthaḥ ||

7.1.2

athaikapadaniruktam-| "gāyanaṃ gāyateḥ" stutyarthasya,-stūyate hyanena | "śakvarya ṛcaḥ śaknoteḥ"-ityuktvā brāhmaṇenāpi śaknoteḥ śakvarīśabde vṛttiṃ darśayati,-"tadyathābhirvṛtramaśakaddhantum" "tat" evai "śakkarīṇāṃ śakkarītvam" | tat yadyasmādābhirabhipluta indro vṛtramaśakaddhantuṃ tacchakkarītvam |-"iti vijñāyate" | ṛcāṃ śakvarītvamityevaṃ brāhmaṇe'pi 'śaknotereva śakvaryaḥ' iti vijñāyate | liṅgato'pi hi darśitaṃ bhavati,-ākhyātajāni nāmānīti || "brahmā parivṛḍhaḥ śrutaḥ" sa hi trayīṃ vidyāṃ veda | śabdasārūpyaprasaktamucyate"brahma parivṛḍhaṃ sarvataḥ" ṛgādiparaṃ cobhayamapi tat parivṛḍhaṃ sarvāsu dikṣu | "adhvaryuḥ adhvarayuḥ" evamapi vigṛhyata iti | punarapyāha- "adhvaraṃ yunaktyadhvarasya netā" prāpayitetyarthaḥ,-sa hyantaṃ prāpayatyadhvaramevai | athavā "adhvaraṃ kāmayate" kartum"-iti" adhvaryuḥ | etasminnirvacane yuḥ, 'vasūyavaḥ' iti yathā | athavā "adhīyāne" tamadhvaraṃ kasmiṃścid brāhmaṇe adhvara itīyameva sañjñā bhavati, mañcākrośanāvat | etasmiṃśca nirvacane "yuḥ" ayam "upabandhaḥ" nāmaikaraṇaḥ | adhvaramadhīte yaḥ so'dhvaryuḥ || viprahaprasaktasyādhvaraśabdasya tattvamācaṣṭe,-"adhvaraḥ-iti yajñanāma" || 'adhvaraḥ' ityadhunā nirvaktavyaḥ,-"dhvaratirhiṃsākarmā" | dhvarati dhūrvatīti hiṃsāthaim̐ṣu paṭhitau "tatpratiṣedhaḥ" adhvaraḥ ahiṃsra ityarthaḥ ||

7.1.3

āha-nanvatra hanyante paśavaḥ, chidyante tṛṇavanaspatayaḥ, tat kathamahiṃsraḥ ? ucyateabhyudaya eva hi saḥ | evaṃ hi śrūyate- "na vā u etasmin mriyase ( ya0 vā0 saṃ0 23. 16 )"-iti | tathā ca-"kuśalamicchanti tṛṇāni rājan"-iti | tasmādabhyudayayogādahiṃsra ityupapadyate | 8 | “akṣaṇvantaḥ karṇavantaḥ (ṛ0saṃ08, 2, 34, 2)”---ityetasyāmṛci | bṛhaspaterārṣaṃ vidyāsūktaṃ nāma tatreyamṛk || ‘akṣaṇvantaḥ’ akṣisaṃyuktāḥ | ‘karṇavantaḥ’ karṇasaṃyuktāḥ | evamapi samānendriyāḥ samānapṛṣṭhodarapāṇipādāḥ santaḥ | api ca, ‘sakhāyaḥ’ samānakhyānāḥ sarve manuṣyākhyāḥ | athavā samāneṣu śāstreṣu kṛtaśramāḥ | vaiyākaraṇā vaiyākaraṇānāmeva samānakhyānāḥ, nairuktā eva nairuktānām | ‘manojaveṣu’ manogamyeṣvartheṣu ‘asramā babhūvuḥ’ kecidūhavāpohai nadhāraṇavaktṛtvasamarthāḥ, kecidamedhasaḥ .| kathamasāmānyamiti ? yato dṛṣṭāntena pratipādayati— “ādaghnāsa upakakṣāsa u tve hṛdā iva” | ādaghnā eva ādaghnāsaḥ | āsyadaghnahṛdaparimāṇāḥ, kecit prajñayā | upakakṣāsaḥ kakṣasannikṛṣṭadeśatulyodakā iva hṛdāḥ | eke prajñayā hṛdāḥ ‘snātvā’ snānāḥ | akṣobhyā aparimeyaprajñānāḥ | ‘dadṛśre’ dadṛśire-dṛśyanta iti samastārthaḥ | athaikapadaniruktam | “akṣi, caṣṭeḥ” paśyatyarthasya, —dṛśyate 'neneti | “anakteḥ” vyaktyarthasya- “ityāgrāyaṇaḥ” manyate | brāhmaṇamapi caitasminnirvacane bhavati—“tasmā

7.1.4

dete vyaktatare iva bhavataḥ"- iti ha vijñāyate || yasmādidaṃ nāmeti kimiti prakṛtamapekṣya | athavā yasmādete tejo'vayavabhūyiṣṭhe, tasmātkāraṇādityevaṃ yacchabdamanvākṛṣya vidyamānamavidyamānaṃ cotpādya tasmācchabdasya sāmarthyamutpādyate | tathā hi sa nirākāṅkṣo bhavati | sarvatra ca sākāṅkṣeṣu śabdeṣvevaṃ vyākhyānadharmā draṣṭavyāḥ| ete akṣiṇī itarebhyo'ṅgebhyo vyaktatare spaṣṭatare prakāśatare bhavataḥ, -- andhakāre'pi hyete prakāśete naktañcarādīnāṃ na tathetarāṇyaṅgāni | evaṃ brāhmaṇe'pi-anakteraṃvākṣiṇī-'iti ha vijñāyate' "karṇaḥ kṛntaternikṛttadvāro bhavati ṛcchaterityāgrāyaṇaḥ" manyate | brāhmaṇamapi caitasminnirvacane bhavati- "ṛcchantīva khe udagantāmiti haṃ vijñāyate"--iti | ṛcchantīvaite karṇā khe'bhivyaktāḥ santaḥ śabdā etāvapi ca udagantāṃ pratyudagacchata iva śabdagrahaṇāya |• vicārryamāṇe jñāyate---- khe karṇāviti | "āpyamasyateḥ" kṣepārthasya- kṣipyate hyetadābhimukhyenānnam | syandatervā syādāṅpūrvasyaiva sravaṇārthasya, śuṣke'pi hyetadanne āgate sravatyeva śleṣmāṇaṃ, yena tadārdrīkṛtaṃ grasituṃ śakyate || "dunaṃ dūyateḥ" sravatyarthasya | suntaragamiva tadbhavati pūrvatarāt parimāṇāt | "drūyatervā syāt" kṣayārthasyaṃ| "vidugmataraṃ" suprakṣīṇataraṃ, tad "bhavati" unnagmanāt parimāṇāt | "prasteyāḥ" prakarṣeṇa snātuṃ yeṣu yogyam, agādhatvāt, te prasteyāḥ snānāhrārha ityarthaḥ | "hrado hlādateḥ" śabdārthasya, śabdaṃ hyasāvārdāmahanyamānaḥ karoti | "hlādatervā syāt" śītībhāvārthasya,-grīṣme'pi hyasau śītala eva bhavati | 9 |

7.1.5

"athāpi" ayamaparo nipātaḥ "samuccayārthe bhavati" || katamaḥ ?--tvat iti||kimudāharaṇam?- adhunā evametānudāhṛtān kamīmidūnū samāsataḥ pratyekamudāharaṇairdeśayati,-“śiśiraṃ jīvanāya kam”-ityatra kamityeṣa padapūraṇaḥ| “śiśiraṃ jīvanāya” jīvanārthamityarthaḥ | tatra hi prāyeṇa pracurāṇi śaraddhānyāni bhavanti | kamiti padapūraṇa eva ||( 'mu̍ñcāmi̍ tvā ha̱viṣā̱ jīva̍nāya̱ kam”-iti ( ṛ0 saṃ0 8, 8, 19, 1 ) | atra sāyaṇaḥkimartham ?, “jīvanāya kam” jīvanārtham | iha loke cirakālāvasthānārthamityarthaḥ | 'kam' iti pūrakaḥ-iti ||) śākhāntareṣu śeṣo draṣṭavyaḥ || kecidevaṃ kṛtaśeṣamatrādhīyate- niṣṭṛkkā eva'niṣṭrkvāsaḥ' nirvasanā ityarthaḥ|'api ca bhūritokāḥ' bahvapatyā ityarthaḥ | ke punaste ?, daridrāḥ, 'kecinnaro' manuṣyā ityarthaḥ | kiṃ teṣāmiti ?, 'vṛkādiva bibhyasyantaḥ' punaḥpunarbhṛśaṃ vā bibhyato vṛkādiva himāt 'vavāśire' punaḥpunarbhṛśaṃ vā vāśyante | kimiti vavāśire ?, 'śiśiram' asmākaṃ jīvanāya jīvanārthamāgacchati ityevaṃ hemante vavāśire | alpataraśītaṃ hi śiśiraṃ, sukhaṃ tatra jīviṣyāma ityabhiprāyaḥ || nigamaprasaktasya śiśiraśabdasya nirvacanam–“śiśiraṃ śṛṇāteḥ ” hiṃsā'rthasya “śamnātervā” hiṃsā'rthasyaiva, nārthakṛto viśeṣaḥ | hinā̍sti tasmin kāle apratibadhyamāno'tiśayena dāvāniḥ śuṣkānoṣadhivanaspatīn | 10 |

7.2

“nipātaḥ” ayam “ityeke” manyante |
8 |
" paryyāyā iva tvadāśvinam ( ṛ0 prāti0 12, 10 ) "-iti | āha,-kimuktaṃ bhavati ?, ucyate--"āśvinaṃ ca paryyāyāśceti"---evaṃ samuccayārthe bhavati 1 |
9 |
īmityasyodāharaṇam– “emenaṃ sṛjatā sute mandramindrāya mandine | cakriṃ viśvāni cakraye ||” (ṛ0 saṃ0 1, 1, 17, 3 |) aindryeṣā gāyatrī | madhucchandasa ārṣam | paṣṭhasyābhiplavastobhavṛddhau prātaḥsavane brāhmaṇācchaṃsinaḥ śastre mahāvrate ca vyacāśītiṣu viniyuktā | 'ā sṛjatainam' ābhimukhyena sṛjata 'īm'– iti padapūraṇa eva | danokthapātreṇa camasaiśca somaṃ he adhvaryyavaḥ ! kimāsṛjata ? yo'yamindrasya 'sute' abhiṣute some svāṃśaḥ | ukthapātracamasasthaḥ | 'enamāsṛjata' 'mandiṃ' mandayitāram | 'mandine' indrāya harṣayate | 'cakriṃ' cakranavantaṃ kramaṇavantaṃ vā | api vā havirddhānaśakaṭacakrābhyāṃ cakravantam | api ca cakraditi karmanāma | ativiśiṣṭapravīryyajanakaiḥ saṃskārakarmabhistadvantam || 'viśvāni' sarvāṇi bhūtāni vā | 'cakraye' kṛtavate indrāya || somo'tra pratyakṣaḥ, dātāraśca||parokṣā tvindrasya stutiḥ || “athāpi pratyakṣakṛtāḥ stotāro bhavanti, parokṣakṛtāni stotavyāni”--iti hi vakṣyati |
10 |

7.3.1

evamekīyapakṣe nipātatvamasyoktvā adhunā codakapakṣe sthitvā parapakṣamākṣipannāha,— “tat kathamanudāttaprakṛti nāma syāt”–iti | tadetacchabdarūpamanudāttaprakṛti anudāttasvabhāvaṃ sat kathaṃ nāma syāt ? || nanu bhavataivoktam-“utsargeṇvāntodāttāni prātipadikāni”–iti (pṛ044 paṃ022) ucyate-satyamuktam | nanu tatraivedaṃ pratyuktam-‘anyatra cāpavādāt’ iti (pṛ0 44, paṃ0 23) | sa eṣo'pavādāṃśaḥ-‘tvattvanemasamasimetyanuccāni’ iti (pṛ0 44 paṃ0 23) | utsargādapavādo balīyān | tasmādvipratipannasvaramapi etannāmaiva || kiṃca– “dṛṣṭavyayaṃ tu bhavati”| tuśabdo hetvarthaḥ--hetusamuccayārtho vā | anudāttaprakṛtitve'pi sa̍ti ‘dṛṣṭānuvidhayaśchandasi’–iti dṛṣṭavyayatvānnāmeti tadbhavati | evaṃ hetvarthaḥ | athavaivaimanyathā hetusamuccayārthaḥ, apavādasmaraṇāt-vyayadarśanācca anudāttamapi sam̐detannāmaiva bhavati | nipātatvepi kalpyamānasyai svarasāmañjasyaṃ na bhavatyeva nipātā apyādyudāttā bhavanti (phi0 sū0 4, 11 ) tasmāt kṛtāpavādatvād-dṛṣṭavyayatvācca nāmaivaitadityupapannam || āha-kva punaraṃsya vyayo dṛṣṭaḥ ? ucyate,-“utatvaṃsakhye sthirapī̍tamāhuriti dvitīyāyām” ekavacane | evam “uto tva̍smai ta̱nva̱ṃ visa̍sre iti caturthyām” ekavacane vyayo dṛṣṭaḥ | upariṣṭāccheṣaḥ | 8 | “athāpi prathamābahuvacane”--vyayo dṛṣṭa ityadhyāhāraḥ vyākhyātāḥ karmopasaṃgrahārthīyāḥ, tatprasaṅgena hītyevamādayo'nyārthā 'pyuktāḥ| pratijñāprasaktānevādhunā padapūraṇān. vakṣyāmaḥ | teṣāṃ sāmānyameva tāvalakṣaṇamucyate| tatra dhikārārtho'yamathaśabdaḥ|

7.3.2

atha ye pravṛtte pariprāpite arthe anyaireva vākyagataiḥ padairamitākṣareṣu gadyagrantheṣu vākyapūraṇā āgacchanti || padapūraṇārthāsta eva mitākṣareṣu pādavṛtteṣu bhavanti | ubhayatrāpi tu te anarthakāḥ anarthāntaravācakāḥ, prakṛtādarthāt na kiñcidarthāntaraṃ dyotayanti | padameva vākyameva vā pūrayitavyamityayamevaṃ hi teṣāmartho nānyadarthāntaram | uktaṃ ca" kriyāvācakamākhyātamupasargo viśeṣakṛt | sattvābhidhāyakaṃ nāma nipātaḥ pādapūraṇaḥ || "-iti | katame punaste ?, ucyate--"kamīmidviti" ete catvāraḥ-kam, īm, it, u,--iti || • āha--nanu 'ye pravṛtte'rthe' iti yadetadupadiṣṭaṃ lakṣaṇamata eva vijñāsyāmo ' ye'mitākṣareṣu vākyeṣu paṭhitāste mitākṣareṣu padapūraṇā bhaviṣyanti ' iti || atha kimarthamete viśeṣataḥ kamīmidavo nirdiśyanta iti ?, ucyate--ete hi prāyeṇa padapūraṇā eva | anye punaḥ-iva-na-cit-nvādayo'rthavanto'pyarthāsambhave sati padapūraṇā bhavaṃti,--lakṣaṇaṃ hi tānapi vyāpnoti | ete punaḥ prāyeṇānarthakā eveti viśeṣato nirdiśyante | athavā te prāyeṇārthavantaḥ kadācidanarthakā ityato viśeṣato nirdiśyante || āha--evamapi ca ukāro na nirdeśyaḥ | kiṃ kāraṇam ?, sa hi purastānnirdiṣṭa eva-" athāpi padapūraṇa idam tadu "-iti | ucyate--satyaṃ nirdiṣṭaḥ | prāsaṅgikastu sa tasya nirdeśaḥ, ayamevātrokārasya padapūraṇatve mukhyo nirdeśaḥ, svaprakaraṇatvāt|| āha--tatra tarhi akiñcitkara iti ?, na akiñcitkaraḥ | kiṃ kāraṇam ?, śṛṇu--yadi hyayamukāraḥ tatra pūraṇatvena nocyeta, ihaivocyeta, tataḥ pūrvoktasya vinigrahārthīyatvasyāyamapavādaḥ--iti gamyeta |

7.3.3

athāpi tatraiva kevalamasya padapūraṇatvamucyeta, neha, tathāpi padapūraṇeṣu parisaṃkhyāyamāneṣu nāyamukta iti parisaṃkhyayā padapūraṇatvamasya vādhyeta | aniṣṭaṃ caitat, tasmādubhayatrāpyadhīyata iti || • āha--nanvevaṃ ' khalu-nūnam ' ityetayoḥ padapūraṇatvasya bādhaḥ prāpta iti ?, ucyate-'naivam |' kiṃ kāraṇam ?, ukāravattau hyubhāvapi | yathaiva hyukāro'rthavāṃścānarthakaśca, evaṃ tāvapi | tasmādukāragrahaṇenāpi tāvapyatra gṛhītau draṣṭavyau | na kevalamubhāveva | kiṃ tarhi ?, anye'pi tāvanta eva santi | tadyathā--"ā ghātā gacchānūttarā"-iti| atra cakāraḥ | te'pi cātrāvaruddhā draṣṭavyāḥ | udāharaṇamātrapradarśanāthai hyetāvanta evodāhṛtāḥ | ta ete sarva evārthāsambhave satyanarthakā eva, sambhave tvarthavanta iti | kiṃ kāraṇam ?, na hi kasmiṃścidarthalaye tāvat sambhavati anarthatvaṃkalpanā nyāyyā śabdasya,arthapradhāno hi śabdaḥ | saṃ nā kasmādabhidheyenārthena vinā vākye saṃhanyeta | tasmādyāvadrabhyameva tāvadarthaḥ kalpanīyaḥ | yat punaretaduktam-‘vākyapūraṇāḥ' iti, agatireṣā | tadetat sarvathāpyarthāsambhave mati agatī, satyāṃ bhavati | ta ete prāyovṛttyā iva-nacinvādayo'rthavantaḥ | prāyovṛttyā ca kamīmidvo'narthakā iti draṣṭavyam ||

7.3.4

āha-nanu ādau ca madhye ca pūraṇānāmāgamo dṛṣṭaḥ, tadyathā--“nūnaṃ sā te"-iti, atha kathamūcyate-'ye'pravṛtte'rthe āgacchanti te padapūraṇāḥ'-iti ?, ucyate-na hyetadadhyayanakālīnamānupūrvyamakṣarāṇāṃ padānāṃ vā vyākhyākāle niyatamasti, arthaprakāśanārthanirvacanavaśenyānyadānupūrvyamupajāyate saṃmākhyākāle | tatraivaṃ satyākhyātapadaṃ pradhānam, tadanu nāma, tadanūpasargaḥ, tadanu nipātāḥ,-ityetāmānupūrvīmapekṣyaitaduktam | tatra ye pravṛtte'rthe āgacchanti, te padapūraṇā bhavantīti | etāmānupūrvīmapekṣya pūrvamākhyāta lakṣaṇamuktam, tadanu nāmalakṣaṇam | tasmādādāvapi nipātaḥ sanmadhye vā anta eva draṣṭavyaḥ | loke'pi hi dattānuyogānāṃ brāhmaṇānāmsthānakramo'kiñcitkara eva bhavati | madhye'nte vāvasthito yaḥ pradhānaḥ, so'dya ityucyate | tasmāt samyagevoktaṃ 'ye'pravṛtte'rthe'-iti || vyatyayaṃ cādhikṛtya ślokamapyudāharanti"ādimadhyāntaluptāni pracchannārpihitāni ca | brāhmaṇaḥ pariguhyeta vede vyavahitāni ca ||"-iti | 9 |

7.3.5

“tamidvarddhantu no giraḥ”iti | idityasyodāharaṇam | “tamidvarddhantu no giro̍ va̱tsaṃ sa̱ṃśiśva̍rīriva | ya indra̍sya vṛṣastaviḥ ||” (ṛ0 saṃ0 7, 1, 20, 184) amahīyaurāṅgirasasyeyamarṣam | gāyatrī, saumī | grāvastutau viniyuktā | 'tam' 'varddhantu' 'naḥ' | taṃ somam | 'it' -iti padapūraṇaḥ | varddhayantūpajātavīryyaṃ kurvantu | devatṛptaye | 'naḥ' asmākam etāḥ 'giraḥ' stutayaḥ | kathaṃ punarvarddhayantu ?, 'vatsaṃ saṃśiśvarīriva' | vatsamiva, ekaśiśukā bahvyo gāvaḥ, tā yathā paryāyeṇa vatsamekaṃ ( mṛtavatsāḥ ( svaiḥsvaiḥ payobhirvahanādisamarthaṃ kuryyuḥ | evamevāsmadgira etaṃ momamupajātavīryaṃ devatarpaṇāya kurvantu varddhayantu | katamaḥ ?, 'yaḥ' 'indramya' 'hṛdaṃsaniḥ' hṛdayasambhaktā, tamenaṃ varddhayantvityabhiprāyaḥ ||

7.3.6

āha kasmāt punaratra kecidudāharaṇamantrā aśeṣataḥ paṭhyante nirucyante, keṣāñcidekadeśāḥ ? iti | ucyate --ye tāvadaśeṣāḥ paṭhyante, nirucyante ca, te vyākhyādharmopadarśenārtham | yadi punaḥ sarva eva paṭhyeran nirucyeraṃśca, atiguruśāstraṃ sampadyeta | athāpi sarveṣāmapyudāharaṇamantrāṇāmekadeśaḥ paṭhyeta nirucyeta ca tathāpi vyākhyādharmo na pradarśitaḥ syāt | tasmād vyākhyādharmopadarśanārthaṃ kecidaśeṣāḥ paṭhayante nirucyante ca, keṣāñcidekadeśāḥ, śāstrānigauravabhayāt | iti pratimantramapi sakalārddharcapādādhyayane śakyate prayojanamanveṣṭum, tadetatsamāsena brūmaḥ | yasmin yasminmantre yadyat padamekārthamanekārthamanavagatasaṃskāraṃ vā nirbrūyāti, kiñciddānyacchabdarūpamadhyāharati, anyadvāpohati, anyathā vā kaścidvipariṇāmaṃ karoti, sandigdhaṃ vā nirṇayati, tadarthameva taṃ sakalamadhīte | yasminvārddharce pāde tāvat padaṃ bhavati, yadabhimataṃ nirvaktuṃ tāvanmātramevādhīte tannirvivakṣayā | tadetadevaṃ nipuṇamanveṣṭavyaṃ sarvatra | 10 |

7.4

ukārasyodāharaṇam-
śunaḥśepo niyukta ātmānaṃ mocayitumicchannetayā gāyatryendraṃ tuṣṭāva | 'ayam' iti vartamānaḥ san karmaṇi nirvitsannāha--'te'tava yuṣmadarthe somaḥ yaṃ prati nityakālameva'samatasi' sampannāsa|tvaṃ tāsu kriyāṣvāhūyamānaḥ samatasi sampatāsa | kathaṃ punaryaṃ prati samatasi?, 'kapotaṃ iva' kampananaḥ kapotaḥ, kutsitapatanaḥ, sa yathā 'garbhadhiṃ' garbhadhānīṃ kapotikāṃ, aṇḍāśrayaṃ vā nīḍaṃ prati punaḥ punaḥ patati| evaṃ yaṃ prati nityakālameva sabhyatasitvam, sa evāyamabhiṣutaḥ somaḥ, ebhirṛtvigbhiḥ | atha kimasmābhiḥ kariṣyasi ? mocaya asmān | kiṃvā
‘vacaḥ’ evedaṃ naḥ stutilakṣaṇaṃ ‘nohase’ na vitarkayasi rorūyamāṇānām ?, kenāpyabhiprāyeṇa vayametad brūmaḥ, - kairvā yuṣmadguṇairna yuktametaditi, yato na mocayasyasmānato yūpāt ! śrutvaitadavabuddhyārthamārttatāmasmākamavadhārya kāruṇyānmocayāsmān | kiṃ te'smābhiḥ, ayameva te'smattaḥ ativiśiṣṭataraḥ somo'bhiṣuta ityabhiprāyaḥ |
10 |

7.10

“ivo'pi dṛśyate”| kadācidanarthakaḥ iti vākyaśeṣaḥ | kimudāharaṇam ?“suviduriva, suvijñāyete iva”--ityete udāharaṇe | suṣṭhuviduryajñaṃ brāhmaṇā iti, ivo'narthaka eva vākyapūraṇaḥ | suṣṭhu vijñāyete yajño nakṣatraṃ brāhmaṇairiti, atrāpīvo'narthaka eva |
5 ||

Linked texts (1)