Yāska's Nirukta 7.23
Nirukta 7.23
- Language
- Sanskrit
7.23
``pra nū mahitvam vṛsabhasya vocam yam pūravo vṛtrahanam sacante/
vaiśvānaro dasyum agnir jaghanvān adhūnot kāsthā ava śambaram bhet/''.[809]
prabravīmi tan mahattvam māhābhāgyam vṛsabhasya varṣitṛ6.apām/(7,22)
yam pūru1p pūrayitavyā manuṣyā vṛtrahanam meghahanam sacante sevante varṣa kāmāh/[809]
dasyur dasyateḥ kṣaya arthād upadasyanty asmin rasāh,.upadāsayati karmāṇi/[809]
tam agnir vaiśvānaro aghnann,.avādhūnod apaḥ kāsthā,.abhinat śambaram megham/[809]
atha asāv āditya iti pūrve yājñikāh/[809]
eṣām lokānām rohena savanānām roha āmnātas/
rohāt pratyavarohaś cikīrṣitas/
tām anukṛtim.[cikīrṣan].hotā āgnimārute śastre vaiśvānarīyena sūktena pratipadyate[prārabhate]/[809]
so api na stotriyam ādriyeta,.āgneyas hi bhavati/.[$]
tata āgacchati madhyama sthānā devatāḥ rudraṃś ca marutaś ca/
tato agnim iha sthānam atra eva stotriyam śaṃsati/[809]
atha api vaiśvānarīyas dvādaśa kapālas bhavaty etasya hi dvādaśa vidham karma/[809]
``asau vā ādityo agnir vaiśvānarah''.iti/[810]
atha api nivit saurya vaiśvānarī bhavati.''.ā yo dyām bhātyā pṛthivīm''.iti/[810]
esa hi dyāvā pṛthivī āv ābhāsayati/[810]
atha api chāndomikam sūktam saurya vaiśvānaram bhavati.''.divi pṛṣṭho arocata''.iti/
esa hi divi pṛṣṭho arocata iti/[810]
atha api havis pāntīyam sūktam saurya vaiśvānaram bhavati/[810]
ayam eva agnir vaiśvānara iti śākapūnir/
viśvānarāv ity apy ete uttare jyotiṣī/
vaiśvānaro ayam[agniḥ ṭ].yat tābhyām jāyate/[810]
katham tv ayam etābhyām jāyata iti/[810]
yatra vaidyutaḥ śaranam abhihanti,.yāvad anupāttas bhavati madhyama dharma eva tāvad bhavaty udaka indhanaḥ śarīra upaśamanah($)/[810]
upādīyamāna eva ayam[agniḥ ṭ].sampadyata udaka upaśamanaḥ śarīra dīptih/[810]
atha ādityād udīci prathama samāvṛtta āditye,.kaṃsam[copper].vā manim[cristal].vā parimṛjya pratisvare[a focus].yatra śuska gomayam asaṃsparśayan dhārayati tat pradīpyate,.so ayam eva sampadyate/[810-811]
atha apy āha/''.vaiśvānaro yatate sūryena iti/''.[811:
na ca punar ātmanā ātmā samyatate/
anyena eva anyaḥ samyatata/
iti imam[agnim ṭ].ādadhāty[kindles].amuto amusya raśmayaḥ prādurbhavanti/
ito asya arcisas tayor bhāṣoḥ saṃsaṅgam dṛṣṭvā evam avakṣyat/[811]
atha yāny etāny auttamikāni[uttama sthāna devatā viśeṣa stuti arthāni].sūktāni bhāgāni vā sāvitrāni vā sauryāni vā pausnāni vā vaisnavāni vā.[vaiśvadevyāni vā].teṣu vaiśvānarīyāḥ pravādā[expression].abhaviṣyann/
āditya karmaṇā ca enam astausyann ity,.udesi ity,.astam esi iti,.viparyesi iti/[811]
āgneyeṣv eva hi sūkteṣv vaiśvānarīyāḥ pravādā bhavanty/
agni karmaṇā ca enam[vaiśvānaram ṭ].stāuti iti,.vahasi iti,.pacasi iti,.dahati iti/[811]
yatho etad varṣa karmaṇā hy enam stauti ity asminn apy etad upapadyate/[811]
``samānam etad udakam uccaity ava cāhabhih/
bhumim parjanyā jinvanti divam jinvanty agnayah/''.
iti sā nigada vyākhyā/
Commentaries (4)
- Niruktaṭīkā — Skandasvāmin & Maheśvara, Sanskrit
- Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) — Durgācārya, Sanskrit
- Niruktavṛtti — Durgācārya, Sanskrit
- Niruktavivaraṇa — Maheśvaratīrtha, Sanskrit
Linked texts (7)
- Vedic Index of Names and Subjects — Arthur A. Macdonell & A. Berriedale Keith, English
- Original Sanskrit Texts on the Origin and History of the People of India, their Religion and Institutions — John Muir, English
- A Vedic Concordance — Maurice Bloomfield, English
- The Religion and Philosophy of the Veda and Upanishads — Arthur Berriedale Keith, English
- Minerals and Metals in Ancient India — Arun Kumar Biswas & Sulekha Biswas, English
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit
- Vedic Mythology — Arthur Anthony Macdonell, English