Manasara Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Manasara-Shilpashastra; III. Manasara on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Manasara: Translation; V. Architecture of Manasara: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s45: शयनविधानम्
Mānasāra Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Mānasāra-Śilpaśāstra; III. Mānasāra on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Mānasāra: Translation; V. Architecture of Mānasāra: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s45
- Language
- English
शयनविधानम्
v3.c24.s45.1
देवानां च द्विजातीनां वर्णानां शयनार्थकम् ।
योग्यकं(क)पर्यङ्कस्य लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ॥ १ ॥
एकादशाङ्गुलमारभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ।
पञ्चविशाङ्गलान्तं स्याद्बालपर्यङ्कविस्तृतम् ॥ २ ॥
एवं चाष्टविधं प्रोक्तं बालानां सर्वजाति(ती)नाम् ।
तदर्धं च त्रिपादं च तत्समाधिकमायतम् ॥ ३ ॥
विस्तारार्धं त्रिपादं च परितो वातायनोदयम् ।
तद्विस्तारसमं वापि त्रिपादं पादोदयं भवे(स्या)त् ॥ ४ ॥
त्रिचतुष्पञ्चाङ्गुलं वापि पादविस्तारमेव च ।
चतुष्पादसमायुक्तं पादाग्रे चक्रसंयुतम् ॥ ५ ॥
पादतारसमं चक्रं(क्र)विस्तारं परिकीर्तितम् ।
अर्धैकद्व्यङ्गुलं वापि घनं युक्त्या प्रयोजयेत् ॥ ६ ॥
पादाग्रे सान्तरालं स्यात्कुर्यात्तिर्यक् च यन्त्रकम् ।
द्विमात्रं च त्रिमात्रं वा पर्यङ्कं(ङ्क)पट्टिकोदयम् ॥ ७ ॥
तद्द्वयं विस्तृतं चैव चाम्रं वामा(पादा)प्रकर्षयुक् ।
परितः पट्टिकामध्ये परितः छिद्रं योजयेत् ॥ ८ ॥
कार्पासं रज्जु वेणुं च तालं च शणवल्कलैः ।
पट्टिकाश्च त(कयोर्द्व)योर्मध्ये दीर्घदीर्घं तु योजयेत् ॥ ६ ॥
पट्टिकां परितो बाह्ये वृत्तकं परिकल्पयेत् ।
एकं वाथ द्वयं वापि चेपद्यं बहुधान्वितम् ॥ १० ॥
वृत्ताकृतीष्टपादानां युक्त्या वर्णेन लेपयेत् ।
गवाक्षाकारं युक्त्या च पट्टिकोर्ध्वे समन्ततः ॥ ११ ॥
v3.c24.s45.2
कुञ्जराचामलञ्चं वा पत्रपुष्पायलङ्कृतम् ।
क्षुद्रचेपणसंकीर्णं क्षुद्रनानाङ्घ्रिसंयुतम् ॥ १२ ॥
बहुपादश्रेणियुक्तमविद्या[ना]ङ्गक्रियान्वितम् ।
एवं तु बालपर्यङ्कं सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ १३ ॥
एकविंशाङ्गुलमारभ्य द्विव्यङ्गुलविवर्धनात् ।
सप्तत्रिंशाङ्गुलान्तं स्यात्पर्यङ्कस्य विशालता ॥ १४ ॥
कन्यसाद्युत्तमत्वं स्यादङ्गुलिकान्तरमेव च ।
एवं तु मानुषाणां च देवानां च विशेषतः ॥ १५ ॥
पाद(दं) बाह्यावसानं स्याद्विस्तारायामं मानयेत् ।
देवानां च द्विजातीनां विस्तारं(र)द्विगुणा(यता)यतम् ॥ १६ ॥
विशाले तु गुहांशं वा अंशाधिकायतं तथा ।
तस्माद्द्द्योनाधिकं चैतत्सर्वदोषसमुद्भवम् ॥ १७ ॥
त्रिचतुष्पञ्चषट्सप्ताष्टनन्ददशाङ्गुलम् ।
एकादशाङ्गुलान्तं च नवभेदमुदीरितम् ॥ १८ ॥
कन्यसाद्युत्तमान्तं स्यात्पट्टिकाविस्तृतं भवेत् ।
विस्तारार्धं तदुत्सेधं परितः पट्टिका भवेत् ॥ १६ ॥
वेदाश्रायतं सर्वं [तु] पर्यङ्कमिति कथ्यते ।
षडङ्गायादिसर्वेषां विस्तारे परिकल्पयेत् ॥ २० ॥
परितः पट्टिका बाह्ये वृत्तवेत्रादिमण्डितम् ।
अधिष्ठानोपपीठं यत्कुर्याद्वै पट्टिकोन्नतम् ॥ २१ ॥
श्रीबन्धं कुट्टिमं कुर्याद् देवभूसुरभूपतेः ।
पादबन्धमधिष्ठानं सर्वजात्यार्हकं भवेत् ॥ २२ ॥
प्रतिभद्रोपपीठं स्याद् भूसुरसुरभूपतेः ।
वेदिभद्रोपपीठं स्याद्वैश्यशूद्रस्य(द्वयोः) योग्यकम् ॥ २३ ॥
उपपीठमधिष्ठानं नाटकाद्यादिनावृतम् ।
देवानां देवरूपं मानुषाणां च मानवम् ॥ २४ ॥
देवानां सर्वरूपं स्यान्मानुषस्योक्तवद् भवेत् ।
पद्मपत्रादिचित्रैश्च सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ २५ ॥
v3.c24.s45.3
दन्तं वा दारुजं वापि क्षुद्रवेद्यादि कुट्टम्(इम)लैः ।
षण्णवाकार्ङ्गुुलं चैव त्रिविधं पादतुङ्गकम् ॥ २६ ॥
उत्सेधं च(धस्य) समं तारं त्रिपादं वार्धमेव वा ।
मूलतारं(र) शरांशो तु त्र्यंशं वाग्रविस्तृतम् ॥ २७ ॥
तदुत्सेधं तु नवांशं स्याज्जन्मनो(न ङ ) शं शिवांशकम् ।
पद्मत्तुङ्गं त्रिभागं स्यात्कर्णोध्वमस्वरांशकम् ॥ २८ ॥
कुम्भमेकेन कर्तव्यं कन्धरं च द्विभागिकम् ।
सार्धांशं चोर्ध्वपत्रं स्यादर्घांशं वाजनं भवेत् ॥ २६ ॥
कुम्भपादमिति प्रोक्तं तस्मादुक्तं प्रवेशनम् ।
तदेव हरिकार्या सर्वार्ड्डं पद्मावाजनम् ॥ ३० ॥
वज्रपादमिति प्रोक्तं युक्त्या कुर्यान्मनोहरम् ।
अथवा मध्यकर्णादौ चोर्ध्वादौ पद्मावाजनम् ॥ ३१ ॥
पद्मपादमिति प्रोक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
चतुःषट्पादयुक्तं वा देवानां च द्विजातीनाम् ॥ ३२ ॥
देवानां भूतसिंहं वा पादमध्ये प्रयोजयेत् ।
नृपाणां सिंहपादं स्यात् शे(च्छे)षाणां पूर्ववद् भवेत् ॥ ३३ ॥
सर्वालङ्कारसंयुक्तं शेषं युक्त्या प्रयोजयेत् ।
अयस्कीलेन पादानां मध्ये रन्ध्रं प्रयोजयेत् ॥ ३४ ॥
तदूर्ध्वे पट्टिकां न्यस्य कीलाग्रे च कबन्धनम् ।
चतुर्भिः शृङ्खलायुक्तमान्दोलं चैकतो(त ड)परि ॥ ३५ ॥
देवभूसुरभूपानामन्येषां शयनार्थकम् ।
वकुलं चाशि(श्वि)नीपुत्रं द्राक्षारक्तं च चन्दनम् ॥ ३६ ॥
निम्बं च चन्दनं चैव चापशाखः शमी तथा ।
एवं तु शयनादीनामासनानां च दारुभिः (रुषि) ॥ ३७ ॥
दन्तं वै चीरिखी चैव तिन्दुकं विरलं तथा ।
शाकं च सर्वपादानां वृत्तमे(श्त्वै) रमुदीरितम् ॥ ३८ ॥
अन्यानि शिग्थसर्वैश्च(वांश्च) यथालाभेन संग्रहम् ॥ ४० ॥
v3.c24.s45.4
विस्तारदीर्घचरखानि विभूषणं च
युक्तं विधाय कुरुते त्वथ शिल्पिनोक्तम् ।
पर्यङ्कोपरि नयनं प्रकुर्वन् (आन्दोले)
पुत्रं (त्रस्य) चायुरपि हानिः ध(धं)नक्षयं च (यश्च) ॥ ४१ ॥
मञ्चस्य लक्षणं सपहिकपादकादीन्
सर्वाङ्गमपि केसरीभूतपादम् ।
शास्त्रोक्तलक्षणवशात्कुरुते तु सर्वम्
सम्पत्सुखं च लभतेऽप्यथ भुक्तिमुक्तीः ॥ ४२ ॥
v3.c24.s45.5
इति मानधारे वास्तुशास्त्रे शयनविधानं नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥
Linked texts (1)
- Mānasāra — Sanskrit