Pramāṇa · Search · About · API

Manasara Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Manasara-Shilpashastra; III. Manasara on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Manasara: Translation; V. Architecture of Manasara: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s47: तोरणविधानम्

Mānasāra Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Mānasāra-Śilpaśāstra; III. Mānasāra on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Mānasāra: Translation; V. Architecture of Mānasāra: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s47

Language
English

तोरणविधानम्

v3.c24.s47.1

देवानां भूपतीनां च भूष्यार्थ(?गृहादीनां) च तोरणम् ।
तल्लक्षणं विधानं च यथा सम्यक् प्रवक्ष्यते ॥ १ ॥
आसनोपरि विन्यस्य(सेत्) सर्वेषामपि तोरणम् ।
विस्तारे मध्यसूत्रस्य चापरे तोरणा[नि] न्यसेत् ॥ २ ॥
पीठताराधंभागे तु मध्ये चाङ्घ्रिकमध्यमम् ।
अथवा तत्रिभागैकद्वांशं चापरपूर्वकं ॥ ३ ॥
तन्मध्ये तोरणस्तम्भं मध्यं वा सर्वतो न्यसेत् ।
पीठायामं त्रिभागीकं द्व्यंशायामार्धमेव वा(च) ॥ ४ ॥
पीठायामे चतुर्भागे त्रियं(त्र्यं)शं चाम्र(ङ्घ्रि)कान्त[र]म् ।
अथवा पञ्चषट्सप्तसाष्टांशैकहीनकम् ॥ ५ ॥
स्तम्भमध्ये तु बाह्ये वा पूर्ववच्चान्तरं तु वा ।
पीठतारसमोर्धं वा सपादार्धिकमेव वा ॥ ६ ॥
त्रिपादादधिकोत्सेधं तत्समं वाधिकोन्नतम् ।
आयामसद्दशोत्सेधं तत्पादार्थिकमेव वा ॥ ७ ॥
अर्धं त्रिपादं तत्तुल्याधिकं वा तोरणोदयम् ।
तेन मानोदयं सर्वं शुद्धतोरणमानकम् ॥ ८ ॥
त्रिचतुष्पञ्चषट्सप्तचा(ष्टा)ष्टनन्ददशाङ्गुलम् ।
एकादशाङ्गुलं वापि नवधा तोरणोदयम् ॥ ६ ॥
त्रिचतुष्पञ्चषण्मात्रं पादविष्कम्भमिष्यते ।
तत्समं च त्रिपादं च सा(चा)र्धं वा बहलं भवेत् ॥ १० ॥
पादं सतोरणं कुर्यात्तोरणाङ्घ्रि परिन्यसेत् ।
पादाम्रे पट्टिकोपेतं तन्माने वक्ष्यतेऽधुना ॥ ११ ॥

v3.c24.s47.2

पादतारसमं वापि द्विगुणं वाजनोदयम् ।
तदर्द्धीर्घं फालकान्तं वा चतुष्पञ्चाङ्गुलान्ति(न्त)कम् ॥ १२ ॥
बाजनादितोरणो(णं) ह्येषं केवलं वाथ तोरणम् ।
तोरणस्योक्ततुङ्गे तु चाष्टभागे विभाजिते ॥ १३ ॥
तदेवं पञ्चभागाङ्घ्रितुङ्गं बन्धा(त्र्या)शतोरणम् ।
अथवा नवांशां (के) तुङ्गे षड्भागं चांघ्रि(ङ्घ्रि) तुङ्गकम् ॥ १४ ॥
दशभागे सप्तभागे तु पादं शेषांशतोरणम् ।
देवानां भूपतीनां च स्थानकस्यासनस्य च ॥ १५ ॥
वृत्तं वाथ त्रियुग्मं वा चार्च्चचन्द्राकृतिस्त(त)था ।
जना(त्रिधा) चाप(पा)कृतिर्वा(वा)पि यथेष्टाकारं तोरणम् ॥ १६ ॥
मध्यात्तु भ्रामयेच्छिल्पी वृत्ताकारं च तोरणम् ।
तदर्थे नासिकादौ तद् भ्रामयेदर्थचन्द्रकम् ॥ १७ ॥
वदर्थेन द्विपार्र्श्वे तु भ्रामयेद्धनुराकृतिम् ।
त्रिभुजं तत्समं नीत्वा तोरणं युक्तितो न्यसेत् ॥ १८ ॥
पत्रं पुष्पं च रत्नं च चित्रतोरणमेव च ।
एवं चतुर्विधं प्रोक्तं देवानां च त्रिमीलिनाम् ॥ १६॥
अन्येषां भूपतीनां च पुष्पं रत्नं चे तोरणम् ।
पत्रवल्यादि[भिः] संभूष्य पत्रतोरणमीरितम् ॥ २० ॥
नानापुष्पैर लंकृत्य पुष्पतो रणमेव च ।
सर्वरत्नेरलंकृत्य कर्त्तव्यं रत्नतोरणम् ॥ २१ ॥
नानालङ्कारसंयुक्तं यक्षविद्याधरादिभिः ।
तच्चित्रतोरणं प्रोक्तं पूर्वोक्तानां तु संमतम् ॥ २२ ॥
सर्वेषां तोरणमध्ये चोर्ध्वं तुम्बु(म्बु)रु नारदम् ।
तत्प्रदेशे द्विपार्र्श्वे तु मकरादिविभूषितम् ॥ २३ ॥
तोरणास्याग्रमूले तु गृह्या(ग्राह)पत्रैश्च भूषितम् ।
तोरणाद्यं तु पत्रादिभूतवल्यासतान्वितम् ॥ २४ ॥
पादानां च द्विपार्र्श्वे तु व्याल(लं) तोरणधारिणम् ।
पत्रतोरणमित्युक्तं शेषं युक्त्या प्रयोजयेत् ॥ २५ ॥

v3.c24.s47.3

तदेव रत्नपुष्पैश्च नानालङ्कारसंयुतम् ।
यक्षविद्याधराद्यैश्च युक्तं स्याच्चित्रतोरणम् ॥ २६ ॥
ग्राहकिम्ब(न्न)रीसंयुक्तं चित्रपद्मादिभिर्विना ।
सर्वाङ्गं पुष्पसंयुक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ २७ ॥
पुष्पंतोरणमित्युक्तं मकरन्दैश्च पुष्पकम् ।
सर्वाङ्गं नवरत्नैश्च ग्राहकिन्नरभूषितम् ॥ २८ ॥
ग्राहपुच्छ्लादिसर्वेषां सर्वरत्नेन बन्धयेत् ।
रत्नतारागणैर्युक्तं क्वचि रा(चा)वृतलम्बितम् ॥ २९ ॥
तोरणस्योपरि देशे तु भुजङ्गपादद्वयोरपि ।
ग्राहान्तं सर्वरत्नैश्च पूरितं श्रेणिसंयुतम् ॥ ३० ॥
रत्नतोरणमित्युक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
वाजनपाद(दा)लङ्कारं सर्वं प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ ३१ ॥
[तोरणस्य] कृतं मध्ये कमलां(कां) कुर्यात् [तु] वारणम् ।
तन्मध्ये कल्पयेल्लक्ष्मीं नानालङ्कारभूषित(ता)म् ॥ ३२ ॥
ना(ता)टिकाफलकामुष्टिवन्धने पत्रवल्लिकम् ।
मकरं किम्ब(न्न)रीवक्रं नाटिकादि(दो) भुजङ्गवत् ॥ ३३ ॥
केसरिमण्डनं भवति चित्रतोरणनाटकैः ॥ ३४ ॥
पत्रपुष्पमयरत्नतोरणैः
चित्रहीनमित्युक्तभूषणैः ।
कल्पयेत्स्वपि च रत्नतोरणैः
चित्रहीनमित्युक्तभूषणैः ॥ ३५ ॥
कल्पयेत्स्वपि च तोरणैः
पुष्पहीनमथ पत्रहीनकम् ।
रत्नहीनमथ पत्रतोरणैः
पद्मयुक्तमथ पुष्पतोदणैः ॥ ३६ ॥
पत्रपुष्पनहि(हीने) चान्यभूषणम् ।
कल्पयेत्स्वपि शिल्पिविर्वरैः ॥ ३७ ॥

v3.c24.s47.4

इति मानमारे वास्तुशास्त्रे तोरणविधानं नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥

Linked texts (1)