Pramāṇa · Search · About · API

Manasara Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Manasara-Shilpashastra; III. Manasara on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Manasara: Translation; V. Architecture of Manasara: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s49: कल्पवृक्षविधानम्

Mānasāra Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Mānasāra-Śilpaśāstra; III. Mānasāra on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Mānasāra: Translation; V. Architecture of Mānasāra: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s49

Language
English

कल्पवृक्षविधानम्

v3.c24.s49.1

देवानां चक्रवर्त्यादिभूपालानां च योग्यकम् ।
कल्पवृक्षादिन(दे)स्तारं मानं लक्षणमुच्यते ॥ १ ॥
तोरणोदयपादं तु पादार्धाधिकोदयम् ।
एवं वृक्षस्य तुङ्गस्य भा(ङ्गानि चा)सनस्योपरि न्यसेत् ॥ २ ॥
शासनायाममध्ये तु तोरणस्योपरि न्यसेत् ।
षट्सप्ताष्टाङ्गुलं वापि मानदेवा(ष्टा)ङ्गुलेन वा ॥ ३ ॥
कल्पवृक्षस्य मूले तु विशालं परिकीर्तितम् ।
तत्तदेकाङ्गुलार्धहीनं वृक्षस्याग्रविशालकम् ॥ ४ ॥
वृक्षपादमिति प्रोक्तं चक्र(पत्र)वल्ल्यादिभूषितम् ।
अथवा ऋज्व्याङ्ग(व्यङ्गं) तं कुर्यान्मूलादग्रविशालकम् ॥ ५ ॥
भुजङ्गेनावृतं पादं मूर्ध्नि पञ्चफणान्वितम् ।
सप्तासनफणं सर्वं स्फुरज्जिह्वद्वयान्वितम् ॥ ६ ॥
षट्सप्ताष्टनबाहुल्य(ङ्गानि) दशमेकादशाङ्गुलम् ।
द्वादशाङ्गुलमेवं वा सैकाकर्णाङ्गुलमेव वा ॥ ७ ॥
चतुर्दशाङ्गुलान्तं स्यान्नवभेदफणान्वितम् ।
तत्समं मध्यविस्तारं किञ्चिद्धीनामविस्तृतम् ॥ ८ ॥
सार्धं मूलविस्तारं पुच्छाम्राङ्गुलकं ततः ।
आमूलाग्रं क्षयं कुर्याद्युक्त्या च सर्वरूपकम् ॥ ९ ॥
वक्रं व्याळान्तरं भावे शेषं युक्त्या प्रयोजयेत् ।
तदूर्ध्वं वृक्षशाखाश्च नवपङ्क्तीश्च शाखयुक् ॥ १० ॥
एकादश च शाखाश्च त्रयोविंशच्च संख्यया ।
सप्तष्विधं प्रोक्तं कन्यसादि त्रयं त्रयम् ॥ ११ ॥

v3.c24.s49.2

नरेन्द्रस्वाधिराजस्य सार्वभौमस्य योजयेत् ।
नवशाखां समारभ्य द्विदिशाखाविवर्धनात् ॥ १२ ॥
पञ्चविंशतिशाखान्तं देवानां नवधा भवेत् ।
एकादशाङ्गुला(समा)रभ्य द्विशङ्खुलविवर्धनात् ॥ १३ ॥
नवविंशाङ्गुलांन्तं स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयम् ।
शाखायामं नव(वं) प्रोक्तं भूमतीनां च संमतम् ॥ १४ ॥
त्रयोदशाङ्गुला (समा) रभ्य द्विशङ्खुलविवर्धनात् ।
एकत्रिशाङ्गुलांन्तं स्यात्कन्यसादुत्तमाङ्ग (न्त) कम् ॥ १५ ॥
एवं नवविधं प्रोक्तमायामं देवं (वे) प्रयोजयेत् ।
त्रिचतुष्पञ्चषट्सप्ताष्टनन्ददशाङ्गुलम् ॥ १६ ॥
एकादशाङ्गुलान्तं स्यात्कन्यसादीनि पूर्ववत् ।
शाखाविशालता प्रोक्तं (क्ता) भूपानां च यथाक्रमम् ॥ १७ ॥
पञ्चाङ्गुलं समारभ्य ए(वै) कैकाङ्गुलवर्धनात् ।
त्रयोदशाङ्गुलान्तं स्यात्तधा शाखाविशालता ॥ १८ ॥
एवं नवविधं प्रोक्तं देवतानां च योग्यकम् ।
तत्समं सार्धमेवं वा तच्छाखाबाहु(ह)लं भवेत् ॥ १९ ॥
पादाग्रोपरि शाखाच(याः) सर्वमूलं तु योजयेत् ।
वृक्षमूलविशालं स्यात्समं द्वयर्धाङ्गुलाधिकम् ॥ २० ॥
त्रिपादाधिकमेवं तत्तत्समाधिकमेव वा ।
शाखामूलविशालं स्याद्युक्त्या तत्रैव योजयेत् ॥ २१ ॥
शाखामूले तु शाला(खा)नां मूलवल्ल्यादिपत्रयुक् ।
महावल्लीचूलनं स्याच्छिन्नमत्स्यादि पार्श्वयोः ॥ २३ ॥
चक्राकारं यथाशाखा भ्रमचूलनमण्डणा(न)म् ।
पत्रपुच्छा(प्या) प्रमूलं स्यात्सममं चाग्रवल्लिका ॥ २४ ॥
एकानैकस्य शाखानां चान्तराले सपुष्पकैः ।
पत्रैर्मूलादिवस्त्वै(शोभि)श्च वल्लीमूलं च वल्लिके ॥ २५ ॥
बहुवल्ल्यादिपत्रैश्च पुष्पैश्च फलकैरपि ।
कुर्यात्तु पत्रशाखायां फलङ्गीनाष्व(नव) नानि च ॥ २६ ॥

v3.c24.s49.3

वालवस्त्यादिपत्रैश्च सुरपुष्पसमून्कतम् ।
सर्वेषामपि वल्ल्या(ल्ली) च श्यामवर्णनिभं भवेत् ॥ २७ ॥
वल्ल्यग्रं तु सर्वेषां रक्तवर्णेन शोभितम् ।
सर्वेषां पत्रचिन्हं स्याद्धेमवर्णेन शोभितम् ॥ २८ ॥
पत्राग्रं क्षुद्रवल्ल्या च सर्वं श्यामानिभं भवेत् ।
भ्रमरैरभिसंयुक्तं सर्वशाखान्तरे(के)तने ॥ २६ ॥
नानापत्रैश्च पुष्पैश्च नानावल्ल्यै(ल्लीभि)श्च संयुतम् ।
नानारत्नैश्च दारुं(मभिश) च नानापक्ष्य(क्षि)भिरामयेत् ॥ ३० ॥
नाना[पि] वानरैर्युक्तं [च] नानादेवा(वी)भिरामयेत् ।
सिद्धविद्याधराद्यैश्च(दिभिः) शाखैः शाखान्तरालकैः ॥ ३१ ॥
अन्तर्बहिंश्च सर्वेषां सर्वत्र परिकल्पयेत् ।
वृक्षमूलादिचा(द्य)प्रान्तं [च] युक्त्या पत्रादिशोभितम् ॥ ३२ ॥
सर्वाङ्गं(ङ्गे) क्षुद्रपर्वं(वं) स्यात्पत्रवस्त्यादिनिर्गमम् ।
शाखामूलस्य पर्वे तु (र्वंषि) मौलिमुण्डं च योजयेत् ॥ ३३ ॥
पत्रवस्त्यैश्चा(ल्लीभिश्चा)ग्रैश्च भ्रमरीपीदिसंयुतम् ।
भ्रमराकृति सर्वत्र पत्रवस्त्यादिभिस्तथा ॥ ३४ ॥
एवं तु कल्पवृक्षं(क्षः) स्यात् शे(च्छ्र) ' युक्त्या प्रयोजयेत् ॥ ३५ ॥
मुक्ता(क्त) प्रयाङ्गम(स्या)च मण्डपमध्यदेशे
सिंहासनं(न)मकरचिह्ननतोरणार्थम् ।
कल्पद्रुमस्य(स्तु) पुरतः षडिरङ्ग(ङ्गं) र्मा स्यात्
चक्रेश्वरस्तु परिरम्य विराजते स्म ॥ ३६ ॥
सम्पूर्णचन्द्रवदनामहाराजपुत्रा
राजाङ्गनानगखारविलासिनीभिः
विद्धद्भिरन्यदृ(न्यैर्)पि वन्दिकुमारमुख्यैः
संसेव्यमानचरखाम्बुरुह्या(है)स्त(स्तैः) राजभिः ॥ ३७ ॥

v3.c24.s49.4

इति मानमारे वास्तुशास्त्रे कल्पवृक्षविधानं नाम भ्रष्टाचत्वारिंशोऽध्यायः ॥

Linked texts (1)