Pramāṇa · Search · About · API

Manasara Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Manasara-Shilpashastra; III. Manasara on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Manasara: Translation; V. Architecture of Manasara: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s63: वृषsubhलक्षणम्

Mānasāra Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Mānasāra-Śilpaśāstra; III. Mānasāra on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Mānasāra: Translation; V. Architecture of Mānasāra: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s63

Language
English

वृषsubhलक्षणम्

v3.c24.s63.1

वृषभस्य लक्षणं सम्यग्वक्ष्यते विधिनाधुना ।
वायोरभिमुखं स्थाप्य(पयेत्) पीठे वाबोत्त्सवेपि(पपीठे) वा ॥ १ ॥
विमाने मण्डपे वापि चारोपरि परिन्यसेत् ।
द्वारतुङ्गसमं श्रेष्ठं त्रिभागं मध्यमं भवेत् ॥ २ ॥
कन्यसं द्विभागं स्यात्त्रिविधं वृषभोदयम् ।
एकहस्तं समारभ्य ए(चै)कहस्तेन वर्धनात् ॥ ३ ॥
नवहस्तान्तमुत्सेधं कन्यसादि त्रयं त्रयम् ।
पञ्चविंशाङ्गुलमारभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ ४ ॥
एकत्रिशति मात्रान्तं यः(यत्) शुभायादिसंभवम् ।
बेरोत्सेधसमं श्रेष्ठं कण्ठान्तं मध्यमं भवेत् ॥ ५ ॥
बाह्वन्तं कन्यसं प्रोक्तमुत्सवं वृषभोदयम् ।
पीठायामे त्रिभागैकं पीठतारसमं तु वा ॥ ६ ॥
पीठतारं त्रिपादं स्यात्त्रिविधं वृषभोदयम् ।
पादादुष्णीषसीमान्तं स्थानकं मानसंग्रहम् ॥ ७ ॥
स्थानकं शयनं वापि लोहजे वा शिलेऽथवा ।
दार्व्वाभासरत्नेन सुधामृत्कटकर्करा(भिः) ॥ ८ ॥
घनं वाप्यघनं वापि कुर्यात्तु शिल्पि(ल्प)वित्तमः ।
एवं तु वृषभोत्सेधं पञ्चादशाङ्गुलं भवेत् ॥ ९ ॥
उष्णीषात्तु गळामान्तं दशमात्रं प्रशस्यते ।
तस्याधो वसुभागं स्याद् ग्रीवातुङ्गमिति स्मृतम् ॥ १० ॥
तस्याधो चो(घरनो)रुमूलान्तं षोडशाङ्गुलमेव च ।
षडङ्गुलं चोरुदीर्घं(दैर्घ्यं) द्विमात्रं जानुतुङ्गकम् ॥ ११ ॥

v3.c24.s63.2

जहा पो(हाया क)रुसमं दीर्घं(दैर्घ्यं) क्षुरोत्सेधं द्विमात्रकम् ।
ग्रीवात्तु पुच्छमूलान्तं चत्वारिंशाङ्गुलायतम् ॥ १२ ॥
शृङ्गायामं युगाङ्गुल्यं शृङ्गतारं त्रिमात्रकम् ।
तदष्टांशैकभागं स्यात् शृ(च्छृ)ङ्गाग्रस्य विशालकम् ॥ १३ ॥
फा(भा)लतारं नवाङ्गुल्यं मुखतारं शराङ्गुलम् ।
तत्समं चोच्च्रयं कुर्यान्नेत्रायामं द्व्यङ्गुलम् ॥ २८ ॥
अत्थ(व्य)र्धाङ्गुलमुत्सेधं निर्गमं सा(चा)र्धमात्रकम् ।
नेत्रमध्ये मुखायाममष्टाङ्गुलमिति स्मृतम् ॥ १५ ॥
तस्मात्कृकर(काटि)कान्तं स्यात्षण्मात्रं तदुदाहृतम् ।
शृग(शृङ्ग)मध्यं युगाङ्गुल्यं भालतुङ्गं तथैव च ॥ १६ ॥
नेत्रान्मू(न्ताच्चैव मू)र्धान्तं वेदमात्रान्तरं भवेत् ।
शरांशं श्रोत्रदीर्घं(र्घ्यं)स्याच्छ्रोत्रमूलं द्विमात्रकम् ॥ १७ ॥
तत्समं विस्तृतं चैव मध्यतारं युगाङ्गुलम् ।
शिवाङ्गुला(लम)प्रविस्तारं यवाह(ना)लमर्धाङ्गुलम् ॥ १८ ॥
अत्य(व्य)र्धाङ्गुलं संप्रोक्तं नासिकायाममेव च ।
अङ्गुलं सु[षि]रविस्तारं तत्समं नासिकाम्रकम् ॥ १६ ॥
पञ्चाङ्गुल(लमा)स्यायतं स्यादुत्तरोष्ठं त्रिमात्रकम् ।
अधरोष्ठं त्रिमात्रं स्याजिह्वायामं गुहांशकम् ॥ २० ॥
तद्विस्तारं द्विमात्रं स्यात्तदर्धं तद् घनं भवेत् ।
ग्रीवतारं तु पञ्चांशं मूलतारं त्रिमात्रकम् ॥ २१ ॥
पृष्ठभोवस्य मूले तु घनमष्टाङ्गुलं भवेत् ।
श्रमं षडङ्गुलं चैव कुर्याद् वासं षडङ्गुलम् ॥ २२ ॥
तदुत्सेधं चतुर्मात्रं ग्रीवात्वे(र्या) लम्बने बुधः ।
मूलमध्याग्रविस्तारं वेदवह्न(न्यु)कलाङ्गुलम् ॥ २३ ॥
घनमष्टाङ्गुलसंयुक्तं कुर्यात्तत्रैव योजयेत् ।
ग्रीवस्य(वाया)पुरतो बिम्बं मूलन्यास(सं) द्व्यङ्गुलम् ॥ २४ ॥
हृदयात्स्निग्धपर्यन्तं तत्रो(दु) घं द्विनं(दिन)बाहुलम् ।
पृष्ठोघं मनुमात्रं स्यात्पृष्ठतारं चतुष्टयम् ॥ २५ ॥

v3.c24.s63.3

पृष्ठोरूमूलविस्तारं दशमात्रं प्रशस्यते ।
मध्यभं चाष्टमात्रं स्यादग्रं तु चतुरङ्गुलम् ॥ २६ ॥
शराङ्गुलं चोरुदीर्घं (दैर्घ्यं) स्याज्जानुतुङ्गं कखाङ्गुलम् ।
जङ्घायामं शराङ्गुल्यं खुरतुङ्गं द्विमात्रकम् ॥ २७ ॥
सार्धवह्व्यङ्गुलं जानुविस्तारं परिकीर्तितम् ।
खुरायामं द्विमात्रं स्यात्पुच्छमूलं द्विमात्रकम् ॥ २८ ॥
अपरोरुद्वयोर्मध्ये मुष्कशेषोदरान्वितम् ।
स्कन्धतारं षडङ्गुल्यं तस्याधो (ध ऊ) र्ध्वविशालकम् ॥ २९ ॥
मूलं वेदाङ्गुलं प्रोक्तमग्रस्या (ग्रं स्याद्) र्धगुणाङ्गुलम् ।
जानुतारं गुणाङ्गुल्यं तधो (था) जङ्घाविशालकम् ॥ ३० ॥
सार्धं (सार्ध) द्व्यङ्गुलयोर्मध्ये तत्समं तत्खुरं भवेत् ।
शेषं युक्त्या च संयुक्तं श्वेतवर्गे[न] शोभितम् ॥ ३१ ॥
श्वेतवर्णनिभं भद्रमग्रं हि कृष्णसधूमवत् ॥ ३२ ॥
वेष्टपादखुरैरपि कर्णयोः
श्वेतरक्तसमप्रमनोहरम् ।
शङ्खशत्यैः सद्यमरक्तं च माला
कर्णवन्धैः कर्णरुद्राक्षमाला ॥ ३३ ॥
अन्यैर्युक्तं किंशुकपुष्पमालैः(लाभिः)
वंशस्यार्ध्वे व्याघ्रचर्माभिरामम् ।
भृङ्गकोलकल्ललाटपट्टधृक्
पत्रवल्लि(ल्ली) बहुरत्नशोभितम् ॥ ३४ ॥
कर्णयोर्वैपुर(पुः)पार्श्वचामरैः
पादनूपुरसभूषणान्वितम् ॥ ३५ ॥

v3.c24.s63.4

इति मानसाारे वास्तुशास्त्रे वृषभालक्षणविधानं नाम द्विपष्टितमोऽध्यायः ॥

Linked texts (1)