Manasara Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Manasara-Shilpashastra; III. Manasara on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Manasara: Translation; V. Architecture of Manasara: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s70: अङ्गदूषणविधानम्
Mānasāra Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Mānasāra-Śilpaśāstra; III. Mānasāra on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Mānasāra: Translation; V. Architecture of Mānasāra: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s70
- Language
- English
अङ्गदूषणविधानम्
v3.c24.s70.1
आलयाद्यङ्गसर्वेषु हीनाधिक्यं भवेद्यदि ।
राजराष्ट्रादिकर्तॄणां दोषप्राप्तिरिहोच्यते ॥ १ ॥
विस्तारे च समुत्सेधे ऽ(चो) पाने च मसूरके ।
पादे च प्रस्तरे चैव वेदिकायां गले तथा ॥ २ ॥
शिखरे स्तूपिकायाश(यां) च नासिकापञ्जरादिभिः(षु) ।
द्वारे च भद्रदेशे च मूशालादिषु देशके ॥ ३ ॥
गर्भगेहे तल्ले सर्वे(वे)सोपानादिषु सालके ।
गोपुरैः(रे) मण्डपाद्यैः च(दिषु) चान्तराले त्वलिन्द्र(न्द)के ॥ ४ ॥
प्रच्छादने प्रपाङ्गे च ऽ(तु चो)प्रान्ते तयोत्तरे ।
भित्तिदेशे च भागे च सर्वाङ्गे च न दोषयुक् ॥ ५ ॥
तस्मात्तु दोषसंप्राप्तिः शिल्पिदृष्टानि(द्भिर्भिर्) वारयेत् ।
विस्तारे न्यूने तत्मात्तु कर्तुद्रारिद्रयमावहेत् ॥ ६ ॥
तद्भूयोधिकमानं चेद् दारानाशो भवेद् ध्रुवम् ।
आदितुङ्गविहीनं चेत्कर्तुर्व्याधिमतो विदुः ॥ ७ ॥
तदेवाधिकमानं चेच्छत्रुवृद्धिर्न संशयः ।
अन्तर्जन्म बहिर्जन्म निम्नमु(स्रो)न्नतया स्थितम् ॥ ८ ॥
निर्वंशमेव तत्सर्वं कर्तृवंशं भवेद् ध्रुवम् ।
तज्जन्मदेशमार्गे च निम्नोध्नतमथापि ते(वा) ॥ ६ ॥
निर्गमोद्गमने वापि पुत्रनाशमवाप्नुयात् ।
अधिष्ठानेात्तुङ्गहीनं स्वात्स्थाननाशं धनक्षयम् ॥ १० ॥
वप्रादिवर्गसर्वेषु तन्मार्गे निम्नमुन्नतम् ।
कर्तॄणां क्षयरोगः स्यात्तुङ्गेन करणेन च ॥ ११ ॥
v3.c24.s70.2
पादतुङ्गा(ङ्गम)धिकं हीनं गोत्रनाशं कुलक्षयम् ।
प्रस्तरोत्तुङ्गहीनं चेद् विनश्येत्सद्ययादेव ॥ १२ ॥
तदेवाधिकं मानं चेत् प्रमाद्यं कर्तृनाशनम् ।
वेदिकायां विहीनं चेत् कर्तुर्द्दष्टिर्द्दिनं व्रजेत् ॥ १३ ॥
तत्कूर्च्चेऽधिकहीने चेद् भोजनेन विनाशनम् ।
शिखराङ्गा(ङ्गम)धिकं हीनं कर्तुः स्वात्स्फोटनं शिरः(रसः) ॥ १४ ॥
स्तूपिकमधिकं हीनं चेज्जनानां तु द(दा)रिद्रकम् ।
नासिकाङ्गमधिकं हीनं चेत् कर्तू्रोगं(गो) भविष्यति ॥ १५ ॥
पञ्जराद्यङ्गं हीनं चेदधिकं श्रीविनाशनम् ।
द्वारे च भद्रदेशे च मानहीनाधिकं तु चेत् ॥ १६ ॥
महारोगं(गो) भवेत्कर्तृ राजाराष्ट्रं विनश्यति ।
मुखाल्यधिकहीने चेत् कुक्षिरोगो भवेद् ध्रुवम् ॥ १७ ॥
जालकाधिकहीनं स्यात् श्री(स्त्री)हीनमर्थनाशनम् ।
शुद्धगर्भहमाधिक्यं हीनं चेद् ग्रामनाशनम् ॥ १८ ॥
हर्म्यजन्म समारभ्य सालजन्म(जाल)प्रदेशकम् ।
उत्तमं मानयेन्मानं जालस्योन्नतनिम्नकम् ॥ १६ ॥
समन्वेतो निम्नत्वमुन्नतत्वं प्रकारयेत् ।
कृतमज्ञानतो वस्तु सर्वसंपद्विनाशनम् ॥ २० ॥
प्राकारान्तप्रदेशं स्यात्परिवारासयादिकम् ।
सालजन्मसमं चैव धाम्नो(म)जन्मसमं तु वा ॥ २१ ॥
अथवा विपरीतं चेज्जनानां संपदं हरेत् ।
सोपानमधिकं हीनं कर्ता पङ्गुर्भवेद् ध्रुवम् ॥ २२ ॥
सालाङ्गमधिकं हीनं चेच्चीरैरर्थं विनश्यति(ते) ।
गोपुराङ्गमधिकं हीनं सर्वनाशं न संशयः ॥ २३ ॥
मण्डपादि सभाशाला तत्तन्न्यूनाधिकं तु चेत् ।
सर्वसंपद्विनाशाय राजा राष्ट्रं विनश्यति ॥ २४ ॥
अन्तर(रे तु) त्वलिन्द्रं(न्द्रे) वा हीनाधिक्यं प्रमाद्यकम् ।
कर्तुर्यां परिवारादि पुत्रपौत्रविनाशनम् ॥ २५ ॥
v3.c24.s70.3
ऊर्ध्वता(त)न्नस्य चाङ्गेषु माने हीनाधिकं तु चेत् ।
लोके भवेत्सनावृष्टिः स्वयं वृष्ट्या विनश्यति ॥ २६ ॥
प्रपाङ्गमधिकहीनं चेल्लोके दारिद्र(द्र्य) मावहेत् ।
लुपमानमधिकं हीनं सज्जनेन(नश्) च प्रविश्यति ॥ २७ ॥
अन्तश्चैव बहिश्चैव विपरीतो (त्सु) त्तरं तु चेत् ।
विद्यावृद्धिविनाशं स्याद् बन्धूनां भवेद् ध्रुवम् ॥ २८ ॥
कुड्याङ्गमधिकहीनं चेद् विस्तारे चोदयेऽपिवा ।
द्विजातिसर्ववर्णानां सर्वनाशकरं भवेत् ॥ २६ ॥
भित्तिश्रोण्यधिकं हीनं स्थाननाशं धनक्षयम् ।
तत्रहीनाधिके चेत्पादस्थानाङ्घ्रिकाश्रयम् ॥ ३० ॥
सर्वेषां भित्तिमानेषु तत्र दोषो न विद्यते ।
पादस्थानं विना भित्तिं सर्वदोषसमुद्भवम् ॥ ३१ ॥
यत्तद्वास्तु यथा कुर्यात्तत्तद्देशाधिकाङ्घ्रिका(रुहीना)न् ।
तथाङ्घियो (ङ्घर्यो) ऽन्यथा स्यात्तु पुत्रपौत्रविनाशनम् ॥ ३२ ॥
उक्तवत्स्यादङ्घ्रिकांशं च कुर्यात्तच्छुभदं सदा ।
ऊहापोहादिकीतियां शाखोत्के तु यदा तथा ॥ ३३ ॥
उहि (ऊहा) हीना चोक्तहीनात्यधि कर्तृ(ती) विनश्यति ।
तस्मात्तु शिल्पिविद्वद्भिः परिग्रहो(ह ङ) फलकुरु (क्रियेत) ॥ ३४ ॥
अङ्गहीनाधिकं दोषमेवमुक्तं पुरातनैः ॥ ३५ ॥
प्रासाद (दे) मण्डप (पे) तथावर(२) णादिदेशे
साङ्गे च गोपुरपदे त्वपरेषु सर्वे [पु] ।
दोषाधिकं यदि भवेत्त्वथवा गुणाधिकम्
तन्मर्त्यदेवनृपतिष्वपि तत्फलं स्यात् ॥ ३६ ॥
v3.c24.s70.4
इति मानमारे वास्तुशास्त्रे अङ्गदूषणविधानं नाम ऊनसप्ततितमोऽध्यायः ॥