Pramāṇa · Search · About · API

Elements of Hindu Iconography v3.c22.s3: वैष्णवध्रुवबेराणि ।

Elements of Hindu Iconography v3.c22.s3

Language
English

Contents

वैष्णवध्रुवबेराणि ।

v3.c22.s3.1

वैष्णवध्रुवबेराणि ।

v3.c22.s3.2

योगस्थानकमूर्तिः १ ।

v3.c22.s3.3

देवेशं श्यामाभं चतुर्भुजं शङ्खचक्रधरमभयकरदक्षिणहस्तं वरद- कट्यवलम्बितवामहस्तं दक्षिणे चैकजानुासीनं भृगुं तथा वामे मार्कण्डेयं तथैव भूमिपुण्यार्चिते२ वा दक्षिणे भित्तिपार्श्वे हेमाभं चतुर्भुजमक्षमालाकमण्डलुधरमभयकट्यवलम्बितहस्तं ब्रह्माणमुत्तराभि- मुखमुत्तरे भित्तिपार्श्वे श्वेताभं चतुर्भुजं मृगपरशुधरमभयकट्यवलम्बित- हस्तं शङ्करं दक्षिणाभिमुखं स्थितमेव कारयेत् ।

v3.c22.s3.4

१. अनन्तशयनसंस्कृतग्रन्थप्रकाशनकार्यालयादानीतमादर्शद्वयमवलम्ब्य भूयसीनां वैष्णवप्रतिमानां लक्षणवाक्यानि वैखानसागमादुद्धृतानि । तस्मिन्ना- दर्शद्वये परस्परमर्थसाम्येऽपि भूयान्वचनव्यक्तिभेदस्समुपलभ्यते । तस्य सर्वस्यापि पाठान्तरतया प्रदर्शनं दुष्करमिति विलक्षणार्थवतामेव पदा- दीनां स्वरूपमधस्तादुपदर्श्यते । २. ‘भूमिपुण्यार्चिते वामदक्षिणे’ इति पाठान्तरम् ।

v3.c22.s3.5

ब्रह्मशङ्कराभ्यां१ हीनं मध्यमम् ।

v3.c22.s3.6

पूजकमुनिभ्यां हीनमधमम्२ ।

v3.c22.s3.7

भोगस्थानकमूर्तिः ।

v3.c22.s3.8

द्वितीयं भोगस्थानकं चतुर्भुजं श्यामाभं शङ्खचक्रधरमभयवरद- दक्षिणहस्तकव्यबलम्बितसिंहकर्णवामहस्तं तथा ब्रहेशौ, दक्षिणे श्रीदेवीं रुक्माभां स्वस्थित३दक्षिणपादां किंचित्कुञ्चितवामपादां धृतकमल- दक्षिणहस्तां प्रसारितवामकरां देवं किंचित्समीक्ष्य स्थितां, वामे ४हरिणीं श्यामाभां प्रसारितदक्षिणहस्तां धृतोत्पलवामहस्तां सुस्थित५वामपादां किंचित्कुञ्चितदक्षिणपादां६ देवं किंचित्समीक्ष्य स्थितां कारयेत्७ । देव्यो- र्हस्तौ विपरीतौ वा कारयेत् । दक्षिणे८ भृगुं ९दक्षिणजानुनासीनं वामेनोत्कुटिकमासीनं सपद्मवामहस्तं दक्षिणोरुनिहितदक्षिणकरं वामे पुराणं वामेन जानुनासीनं सपद्मदक्षिणहस्तं [वामोरु*] विन्यस्तवामकरं

v3.c22.s3.9

१. एतत्पदादनन्तरं पूजकमुनिभ्यामित्यधिकमादर्शान्तरे दृश्यते ।
२. शङ्खचक्राभ्यां हीनमधममिति पाठान्तरम् । ३. सुस्थितेति भवितव्यम् ।
४. ‘हरिणी’मित्येतत्पदमादर्शान्तरे नास्ति । ५. सुस्थितेति पदमादर्शान्तरे न । ६. दक्षिणपादामित्येतदादर्शान्तरे न । ७. स्थितां कारयेदिति पदद्वयमादर्शा- न्तरे न । ८. दक्षिण इति पदात्पूर्व ‘कुञ्च्यकौतुकयोर्मध्ये’ इत्यादर्शान्तरे विद्यते ।
९. दक्षिणजानुनेत्यारभ्य संपुटौ वा कारयेदित्यन्तस्य स्थाने ‘एकजानुमासी- नमुत्कुटिकासनां वा वामे तथा पुराणमित्यन्यतरादर्श दृश्यते ।

v3.c22.s3.10

प्रातिमालक्षणानि ।

v3.c22.s3.11

कारयेत् । एवमासयित्वा हस्तौ सम्पुटौ वा कारयेत् । भित्त्यूर्ध्वभागे १ माया- संह्लादिनीभ्यां कामिनीव्याजनीभ्यां २ तुम्बुरुनारदाभ्यां किन्नरमिथुनाभ्यां यक्षविद्याधराभ्यां सनकसनत्कुमाराभ्यां सूर्यचन्द्राभ्यां युक्तमुत्तमं ३ भोग- स्थानकम् ।

v3.c22.s3.12

तुम्बुरुनारदाभ्यां ४ यक्षविद्याधराभ्यां हीनं मध्यमम् ।

v3.c22.s3.13

सनकसनत्कुमाराभ्यामादित्यचन्द्राभ्यां पूजकमुनिभ्यां हीन- मधमम् ।

वीरस्थानकमूर्तिः ।

v3.c22.s3.t1.1

तृतीयं वीरस्थानकं देवं श्यामाभं ५ चतुर्भुजं ६ शङ्खचक्रधरं दक्षिणवामयोः ब्रह्देशाभ्यां भृगुपुण्याभ्यां किष्किन्धसुन्दराभ्यां ७ सनक सनत्कुमाराभ्यां ८ सूर्यचन्द्राभ्यां युक्तमुत्तमं वीरस्थानकम् ।

v3.c22.s3.t1.2

किष्किन्धसुन्दराभ्यां ९ सनकसनत्कुमाराभ्यां हीनं मध्यमं वीरस्थानकम् ।

v3.c22.s3.t1.3

आदित्यचन्द्राभ्यां पूजकमुनिभ्यां हीनमधमं वीरस्थानकम् ।

v3.c22.s3.t1.4

¹ अपरभित्त्यूर्ध्वति पाठान्तरम् ।

v3.c22.s3.t1.5

² व्याजकमुनिभ्यामिति पाठान्तरम् ।

v3.c22.s3.t1.6

³ मध्यममिति पाठान्तरम् ।

v3.c22.s3.t1.7

⁴ एतत्पदानन्तरमादर्शान्तरे ‘किन्नरमिथुनाभ्यां हीनमधम’मिति विद्यते ।

v3.c22.s3.t1.8

⁵ एतदादर्शान्तरे न ।

v3.c22.s3.t1.9

⁶ एतत्पदात्पूर्व ‘देव्या सह’ त्यादर्शान्तरे दृश्यते ।

v3.c22.s3.t1.10

⁷ सुन्दरीभ्यामिति पाठान्तरम् ।

v3.c22.s3.t1.11

⁸ एतत्पदात्पूर्वमादर्शान्तरे ‘व्याजकाभ्या’मित्यधिकं दृश्यते ।

v3.c22.s3.t1.12

⁹ सुन्दरीभ्यामिति पाठान्तरम् ।

आभिचारिकस्थानकमूर्तिः ।

v3.c22.s3.t2.1

चतुर्थमाभिचारिकस्थानकं देवं द्विभुजं चतुर्भुजं वा धूमवर्णं श्यामवस्त्रधरं शुष्कवक्त्रं शुष्काङ्गं तमोगुणान्वितमूर्ध्वनेत्रं१ ब्रह्मादिदेवैर्विवर्जितं पैशाचपद आर्द्रायुक्तनक्षत्रे शर्वर्यां चरराशौ स्थापितं विमानं च लक्षणहीनं वा कारयेत् ।

योगासनमूर्तिः ।

v3.c22.s3.t3.1

अथ योगासनं वक्ष्ये । देवेशं श्वेताभं पीतवाससं चतुर्भुजं जटामौलिं श्वेतपद्मे समासीनमूर्ध्वस्थित२दक्षिणपादमधस्त्वमपादमङ्कविन्यस्तवामकरं शङ्खचक्ररहितपरभुजं श्वेतवस्त्रोत्तरीयं सोपवीतं कुण्डलाङ्गदहाराद्याभरणभूषितमीषन्निमीलितलोचनं च भित्तिपार्श्वे दक्षिणे ब्रह्माणमुत्तरे शङ्करमूर्ध्वभागे चन्द्रादित्यौ सनकसनत्कुमारौ ३कौतुकादक्षिणवामभागयोर्भृगुमार्कण्डेयौ तथा महीमार्कण्डेयौ वा कारयेत्तदुत्तमं योगासनम् ।

v3.c22.s3.t3.2

४चन्द्रादित्याभ्यां सनकसनत्कुमाराभ्यां हीनं मध्यमम् ।

v3.c22.s3.t3.3

भृगुमार्कण्डेयाभ्यां हीनमधमम् ।

v3.c22.s3.t3.4

१. आदर्शान्तरे ऊर्ध्वनेत्रमित्यस्य स्थाने 'नेत्र' इति दृश्यते । २. ऊर्ध्वेत्यारभ्य परभुजमित्यन्तस्य स्थाने "दक्षिणे ऊर्ध्वमन्यमधस्थमेव ब्रह्मासनमासीनासायित्वाङ्के वामावामकरौ पल्लवौ विन्यस्य अन्यहस्तौ शङ्खचक्रौ विना नाकौ" इत्यादर्शान्तरे दृश्यते । ३. 'चक्रौ तु दक्षिणे' इति पाठान्तरम् । ४. 'भृगुमार्कण्डेयाभ्यां हीनं मध्यमम् । चन्द्रादित्याभ्यां हीनं सनकसनत्कुमाराभ्यां हीनमधमं योगासन'मिति पुस्तकान्तरे विद्यते ।

v3.c22.s3.t3.5

प्रतिमाल्लक्षणानि ।

भोगासनमूर्तिः ।

v3.c22.s3.t4.1

देवं सिंहासने समासीनं श्यामलाङ्गं चतुर्भुजं शङ्खचक्रधरम- भयवरददक्षिणहस्तकटिविन्यस्तसिंहकर्णवामहस्तं १प्रसारितदक्षिणपादं दक्षिणे श्रियं देवीं वामपादमाकुञ्च्य दक्षिणं प्रसार्य सिंहासने समा- सीनां स्वामपार्श्वे महीं देवीं दक्षिणं पादमाकुञ्च्य वामं प्रसार्य सिंहासन- समासीनामेतयोर्वामदक्षिणकरौ पद्मोत्पलधरावन्यहस्तौ सिंहासने निहितौ स्वोरुनिहितौ सिंहकर्णौ वा तद्विपरीतौ वा . . . . . दक्षिणो- त्तरयोर्ब्रह्मशङ्करौ तथासीनौ भृगुमार्कण्डेयौ चैकजानुकमेणासीना- वन्यत्सर्वं ३ योगासनवत्कुर्यात् । ४अपरभित्तिपार्श्वे मायासंह्लादिनीभ्यां तुम्बुरुनारदाभ्यां किन्नरमिथुनाभ्यां यक्षविद्याधराभ्यां सनकसनत्कुमा- राभ्यां सूर्यचन्द्राभ्यां ५देवद्रुमसमायुक्तमुत्तमं भोगासनम् ।

v3.c22.s3.t4.2

तुम्बुरुनारदाभ्यां किन्नरमिथुनाभ्यां यक्षविद्याधराभ्यां हीनं मध्यमम् ।

v3.c22.s3.t4.3

सनकसनत्कुमाराभ्यामादित्यचन्द्राभ्यां पूजकमुनिभ्यां हीनमधमं भोगासनम् ।

v3.c22.s3.t4.4

१. ‘पादेन्यस्ये’ति पाठान्तरम् । २. वामपार्श्व इत्यारभ्य समासी- नामित्यन्तं पुस्तकान्तरे न दृश्यते । ३. ‘अन्याभोगस्थानकव’दिति पाठान्तरम् ।
४. एतत्पदमादर्शान्तरे न । ५. ‘देवेन्द्रमौ च’ इति पाठान्तरम् ।

v3.c22.s3.t4.5

वीरासनमूर्तिः ।

v3.c22.s3.t4.6

१सिंहासनोपरिष्ठात्पद्मासने वामपादं समाकुञ्च्य दक्षिणं किञ्चि- त्प्रसार्य समासीनं चतुर्भुजं शङ्खचक्रधरमभयदक्षिणहस्तं सिंहकर्णवाम- हस्तं प्रवालाभं श्यामाम्बरधरं पूजकस्थाने दक्षिणे श्रीदेवीं वामे महीदेवीमेकजानुकमेणासयित्वा दक्षिणे ब्रह्माणं मार्कण्डेयं२ वामे शङ्करं भृगुं च गीर्वाण्यौ चामरधारिण्यौ च कारयेत् । सनकसनत्कुमाराभ्यां तुम्बुरुनारदाभ्यां सूर्यचन्द्राभ्यां सहितमुत्तमं वीरासनम् ।

v3.c22.s3.t4.7

३ तुम्बुरुनारदाभ्यां सनकसनत्कुमाराभ्यां कामिनी४व्याजनीभ्यां हीनं मध्यमम् ।

v3.c22.s3.t4.8

५ब्रह्मशङ्कराभ्यां सूर्यचन्द्राभ्यां पूजकस्थाने देवीभ्यां हीनमधमं वीरासनम् ।

v3.c22.s3.t4.9

आभिचारिकसनमूर्तिः ।

v3.c22.s3.t4.10

देवं६ वेदिकासने समासीनं द्विभुजं चतुर्भुजं वा नीलाभं श्याम- वस्त्रधरं तमोगुणान्वितमूर्ध्वाक्षं ७देव्यादीन्विना लक्षणहीने विमाने

v3.c22.s3.t4.11

१. सिंहासनेत्यारभ्य समासीनमित्यन्तमादर्शान्तरे न दृश्यते ।
२. मनुंचेति पाठान्तरम् । ३. एतत्पदात्पूर्व ब्रह्मशङ्कराभ्यामित्यधि- कमादर्शान्तरे दृश्यते ४. एतत्पदमादर्शान्तरे न । ५. एतत्पदमादर्शान्तरे न ।
६. ‘चतुर्थमाभिचारिकसनेनासीनं द्विभुज’मिति पाठान्तरम् । ७. ‘देवादि- देवानां विने’ति पाठान्तरम् ।

v3.c22.s3.t4.12

शत्रुदिङ्मुखे कृष्णाष्टम्यामार्द्राद्युक्तनक्षत्रे रात्रौ गर्भालये पैशाचपदे चरराशौ स्थापितमाभिचारिकसनम् ।

v3.c22.s3.t4.13

योगशयनमूर्तिः ।

v3.c22.s3.t4.14

अथ योगशय्याक्रमं वक्ष्ये । देवं द्विभुजमर्धशयनं पीतश्यामं १ दक्षिणहस्तमुपधाने न्यस्य मौल्यग्रं समुद्धृत्य सम्यक्प्रसार्य वान्यं समाकुञ्च्य तत्कोर्परमूर्ध्वं कृत्वा कटिमवलम्ब्याथवा तदूरौ प्रसार्य वा, पादं दक्षिणं प्रसार्य वाममाकुञ्च्य शयानं सर्वाभरणभूषितं किंचिदुन्मीलितलोचनं भृगुपुण्यार्चित२ पादपार्श्वे३ मधुकैटभसंयुक्तं च नाभ्यम्बुजमासीनं ब्रह्माणं पञ्चायुधान् गरुडं विष्वक्सेनं सप्तर्षींश्चापरभित्त्यूर्ध्वभागे प्राञ्जलीकृत्य स्थितान्दक्षिणभित्तिपार्श्वे ब्रह्माणं वामे शङ्करं च समासीनमेव कारयेत् । एतदुक्तं योगशयनम् ।

v3.c22.s3.t4.15

सप्तर्षीन्विष्वक्सेनं च विना मध्यमम् । पूजकमुनिभ्यां मधुकैटभाभ्यां विनाधमं विज्ञायते ।

v3.c22.s3.t4.16

१. दक्षिणेत्यारभ्य प्रसार्य वा पादमित्यन्तस्य स्थाने ‘दक्षिणे हस्तमुपधानेन न्यस्तमौलिसीमान्ते समुद्धृतसम्यक्प्रसारितमन्यहस्तं समाकुञ्चित-कोर्परमूर्ध्वं कृत्वा कटकाङ्गुलीययुतमथवा तदूरुप्रसारितपादमित्यादर्शान्तरे दृश्यते । २. पुभ्यासार्चितमिति पाठान्तरम् । ३. पादेत्यादर्शान्तरे न ।

भोगशयनमूर्तिः ।

v3.c22.s3.t5.1

द्वितीयं भोगशयनं देवेशं श्यामलाङ्गं दर्शनीयं१ सुपुष्टाङ्गं चतुर्भुजं २वार्थशयानं चापवद्वालं हस्तं दक्षिणमुपधाने निधाय मकुटमालम्ब्य किंचित्प्रसार्य वामं वामोरौ प्रसार्य दक्षिणं पादं प्रसार्य वामाकुञ्च्य शयानं कारयेत् । . . . . . शिरःपार्श्वे श्रियं देवीं देवस्कन्धबाहुस्पर्शां३ सपद्मदक्षिणहस्तां कटकवामहस्तां पादपार्श्वे४ महीदेवीं वामाङ्कसंस्पर्शां हस्तेन दक्षिणेनोत्पलधृतां वामहस्तं कटकं कौतुकादक्षिणे मार्कण्डेयं वामे भृगुं दक्षिणे भित्तिपार्श्वे चासीनं ब्रह्माणं वामे शङ्करं च दक्षिणे वक्रतुण्डं वामे विन्ध्यवासिनीं पादपार्श्वे मधुकैटभावुद्वेगसमन्वितौ समुद्रतरङ्गच्छादितानू अनन्तस्य विषज्वालाभिर्दह्यमानौ वा कारयेत् । नाभिपद्मे समासीनं ब्रह्माणं तदक्षिणे पञ्चायुधान् गरुडोपरिष्ठादक्षिणे भास्करमुत्तरे५ निशाकरं तथा बालरूपिणौ तुम्बुरुनारदौ दक्षिणे६ऽश्विनावष्टलोकपालांस्तथाप्सरसश्च कारयेत् । एतदुक्तमं भोगशयनम् ।

v3.c22.s3.t5.2

तुम्बुरुनारदाभ्यां७ लोकपालैश्च विना मध्यमम् ।
पूजकमुनिभ्याम्प्सरोभिश्च विनाधमम् ।

v3.c22.s3.t5.3

१. आदर्शान्तरे न । २. ‘वार्थार्धशायितं गात्रं चलवद्धस्त’मिति पाठान्तरम् । ३. देवस्य बाहुसंस्पर्शाभिति पाठान्तरम् । ४. पादपार्श्व इत्यारभ्य कटकमित्यन्तमादर्शान्तरे न । ५. दक्षिण इति पाठान्तरम् । ६. अदक्षिण इति पाठान्तरम् । ७. एतदनन्तरमश्विभ्यामित्यधिकमादर्शान्तरे दृश्यते ।

वीरशयनमूर्तिः ।

v3.c22.s3.t6.1

तृतीयं वीरशयनं देवं श्यामाभं चतुर्भुजं शङ्खचक्रधरं सव्यहस्तं शिरोपधानं कृत्वा वामहस्तं प्रसार्य शयानं पादपार्श्वे श्रीभूमिभ्यां पादमर्दकाभ्यां मधुकैटभाभ्यां संयुक्तं कौतुकादक्षिणे मार्कण्डेयं वामे भृगुं नाभिपद्मे समासीनं ब्रह्माणं पञ्चायुधान् गरुडं चन्द्रादित्यौ सप्तर्षीन् द्वादशादित्यानेकादशरुद्रान् जयाप्सरसस्तम्बुरुनारदौ किन्नरमिथुने१ सनकसनत्कुमारौ ब्रह्मेशौ२ च कारयेदिति । तदुत्तमं वीरशयनम् ।

v3.c22.s3.t6.2

रुद्रादित्यैरप्सरोभिर्मुनिभिश्च विना मध्यमम् ।

किन्नरमिथुनाभ्यां सनकसनत्कुमाराभ्यां पूजकमुनिभ्यां हीन-
मध्यमम् ।

आभिचारिकशयनमूर्तिः ।

v3.c22.s3.t7.1

शेषशयनं लक्षणहीनं३ द्विफ़णं द्विवलयमुन्नतं शिरःपार्श्वे, देवं नीलाभं द्विभुजं४ चतुर्भुजं वा समनयनं५ महानिद्रासमायुक्तं शुष्कवक्त्रं शुष्काङ्गं श्यामवस्त्रधरं सर्वदेवैर्विहीनं६ कारयेत् । एतदुत्तममाभिचारिकं शयनम् ।

v3.c22.s3.t7.2

¹ आदर्शान्तरे 'किन्नरमिथुने' इति न ।

v3.c22.s3.t7.3

² एतदादर्शान्तरे न ।

v3.c22.s3.t7.4

³ 'सलक्षण' मिति पाठान्तरम् ।

v3.c22.s3.t7.5

⁴ एतदादर्शान्तरे न ।

v3.c22.s3.t7.6

⁵ समगयनामिति पाठान्तरम् । समशयनमिति स्यात् ।

v3.c22.s3.t7.7

⁶ सर्वदेवानकविना चोत्तरमुखमाभिचारिकशयनमिति पाठान्तरम् ।

v3.c22.s3.t7.8

एकफणमेकवलयं¹ मध्यमम् । सर्पदेहं विना समस्थलशयनमधमम् । (वैखानसागमे ॥)

v3.c22.s3.t7.9

¹ शयनमिति पाठान्तरम् ।