Vastu-shastra (Vol. I: Hindu Science of Architecture; Vol. II: Hindu Canons of Iconography and Painting) v1.c64.12

v1.c64.12

पुरा भूमिरियं धात्रा विशाला च वसुन्धरा ।
जलधारान्विता सृष्टा सशैलवनकानना ॥
हिमवद्विन्ध्यमलयैरन्यैः कुलमहीधरैः ।
कनकाद्यैर्दिव्यलोहैर्गर्भिता च समन्ततः ॥
तथापि भूगर्भसारात् क्वचित्स्वादुरसान्विता ।
क्वचिद्रसेन हीना च क्वचिदुष्णा च शीतला ॥
क्वचिद्भकिरसत्त्वाढ्या क्वचित्सत्त्वखगावृत ।-
क्वचिदत्यन्तसुखदा क्वचिदुद्वेगकारिणी ॥
इत्येवं बहुधा जाता कालभेदेन भूरियम् ।
परीक्षयेद्वास्तुभूमिमतस्सल्लक्षणान्विताम् ॥
उत्तमा मध्यमा भूमिरधमा चेति सा त्रिधा ।
विभक्ता गुणभेदेन शास्त्रज्ञैः पूर्वसूरिभिः ॥
रसवर्णस्पर्शगन्धैरन्यैरपि च लक्षणैः ।
परीक्षयेदिमां भूमिं वास्तुयोग्यां बुधोत्तमः ॥
माधुर्यमृत्तिका भूमिर्देवविप्रहितप्रदा ।
तथोदुम्बरवृक्षाढ्या श्वेतवर्णा च भूरपि ॥
( उदीच्यां च जलोपेता भूरियं चोत्तमा मता ) ।
कषायमृत्तिका भूमी रक्तवर्णा च भूरपि ॥
पूर्वभागजलोपेता तथाश्वत्थद्रुमान्विता ।
विपुला लोहयुग्भूमिः क्षत्रियाणां हितप्रदा ॥
नातिकृष्णा न रक्ता च प्लक्षद्रुमसमन्विता ।
दक्षिणायां जलोपेता नातिनिम्नोन्नतस्थला ॥
भूरियं वैश्यजातानां बलसंपत्करा मता ।
( कटुमृत्स्ना कृष्णवर्णा वटवृक्षसमन्विता ॥
वारुण्यामुदकोपेता शूद्राणां क्षेमकारिणी) ।
इत्येवं जातिभेदेन कथितं भूमिलक्षणम् ॥
श्रीवृक्षैर्निम्नकाशोकै रसजैः क्रमुकैरपि ।
सौवीरैरिङ्गुदीभिश्च रसालैर्वञ्जुलैरपि ॥
केसरैस्सप्तपर्णैर्वा कुद्दालैः कोविदारकैः ।
आरग्वधैर्मधूकैर्वा प्लक्षैर्वा पाटलैस्तु वा ॥
श्रीपर्णैर्वा शिरीषैर्वा पूतिकैः खदिरैस्तथा ।
नदीभूर्जेर्नक्तमालैर्वेणुभिस्तिनिशैरपि ॥