Vastu-shastra (Vol. I: Hindu Science of Architecture; Vol. II: Hindu Canons of Iconography and Painting) v2.c83.s2.31

v2.c83.s2.31

संमत्यैवं ततस्कन्दो वामपार्श्वे रवेःस्थितः ।
दण्डनायकसंज्ञस्तु सर्वलोकस्य स प्रभुः ॥
उक्तश्च स तदार्केण त्वं प्रजादण्डनायकः ।
दण्डनीतिकरो यस्मात्तस्मात्त्वं दण्डनायकः ॥
लिखते यः प्रजानां च सुकृतं यच्च दुष्कृतम् ।
अग्नेर्दक्षिणपार्श्वे तु पिङ्गलत्वात्स पिङ्गलः ॥
अश्विनौ वापि सूर्यस्य पार्श्वयोरुभयोःस्थितौ ।
अश्वरूपात्समुत्पन्नौ तेन तावश्विनौ सुरौ ॥
द्वारपालौ स्मृतौ तस्य राज्ञः श्रेष्ठौ महाबलौ ।
कार्तिकेयस्स्मृतो राज्ञा श्रेष्ठश्चापि हरस्स्मृतः ॥
राजृदीप्तौ स्मृतो धातुर्नकारस्तस्य प्रत्ययः ।
सुरसेनापतित्वेन स यस्माद्दीप्यते सदा ॥
तस्मात्स कार्तिकेयस्तु नाम्ना राज्ञ इति स्मृतः ।
सृगतौ च स्मृतो धातुर्यस्य स प्रत्ययस्स्मृतः ॥
गच्छतीति रहस्तस्मात्पर्यायात्स्नौष उच्यते ।
प्रथमं यद्भवेद्द्वारं धर्मार्थाभ्यां समाश्रितम् ॥
तत्रैतौ संस्थितौ देवौ लोकपूज्यौ द्विजोत्तमाः ! ।
द्वितीयां तु कक्ष्यायामप्रधृष्टौ व्यवस्थितौ ॥
पक्षिप्रैताधिपौ नाम्ना स्मृतौ कल्माषपक्षिणौ :
वर्णस्य शबलत्वाच्च यमः कल्माष उच्यते ॥
पक्षावस्येति यः पक्षी गरुडः परिकीर्तितः ।
स्थितो दक्षिणतस्तस्य दण्डहस्तसमन्वितः ॥
उत्तरेण स्थितोऽर्कस्य कुबेरश्च विनायकः ।
कुबेरो धनदो ज्ञेयो हस्तिरूपो विनायकः ॥
कुत्सया कुप्यता शप्तं कुशरीरमजायत् ।
कुबेरः कुशरीरत्वात्स नाम्ना धनदस्स्मृतः ॥
नायकस्सर्वसत्त्वानां तेन नायक उच्यते ।
विविधं नयते यस्मात् स तु तस्माद्विनायकः ॥
रेवतश्चैव दिण्डिश्च तौ रवेः पूर्वतस्स्थितौ ।
ततो दिण्डिस्स्मृतो रुद्रो रेवतस्तनयो रवेः ॥
प्लुतं गच्छत्यसौ यस्मात्सर्वलोकनमस्कार्तः ।
रेवॄप्लवगतौ धातूरेवतस्तेन स स्मृतः ॥
डिङ्गतावस्य वै धातोर्दिण्डिशब्दो निपात्यते ।
डयतेऽसौ सदा दिण्डी तेन दिण्डिः प्रकीर्तितः ॥
इत्येते प्रवराः प्रोक्ता धात्वर्था नैगमैश्शुभैः ।
एषां संक्षेपतो भूयस्संख्यां वो निगदामि वै ।