Vastu-shastra (Vol. I: Hindu Science of Architecture; Vol. II: Hindu Canons of Iconography and Painting) v2.c84.20

v2.c84.20

भृकुटिः स्याद् बद्धकर्णाऽश्वस्कन्धः केशरावृतः ।
क्रममध्ये परावृत्तो ह्रस्वपादः सिंहोत्तमः ॥
सिंहव्यालं गजव्यालमश्वव्यालं नरादिकम् ।
वृषव्यालं मेषव्यालं शुकव्यालं च सौकरम् ॥
माहिषं मूषकव्यालं कीटव्यालं च व्याकरम् ।
हंसकुक्कुटमायूरं त्रिपल्ली सर्पव्यालकम् ॥
इति षोडश व्यालानि उक्तानि मुखभेदतः ।
शरीरं हि महद्रूपं हस्तपादपुच्छादिकम् ॥
व्यालानन्तरतो रूपमनेकाकारतः स्मृतम् ।
त्रुटितं त्रिभङ्ग चैव ललितं कुञ्चितं तथा ॥
गमित्तालीढप्रत्यालीढावृत्तं परिवर्तकम् ।
उद्विग्नं भिन्नसूत्रं च व्यावत्तं च महोद्भवम् ॥
नानारूपं समाख्यातं शोकं च पद्मकेशरम् ।
द्विरष्टोक्तानि साकूतं रूपाणि विविधानि च ॥
वैयाघ्रं समपादं च आलीढं च प्रत्यादिकम् ।
पूर्वापरयाम्योत्तर रहोबोधव्या च ममापतिः ? ॥
नवषण्णोक्ताक्षा लक्षयेच्चित्रसूत्रधानेन ।
खैरसारख्याता शान्तादि सहतोद्भवा ? ॥
वृक्षगुल्मलतावल्ली रम्भास्तम्भा महोद्गताः ।
धवलोत्तुङ्गमाडानि वेश्मानि विविधानि च ॥
नगरग्रामपुरादिदेशानां च पुनः क्रमम् ।
द्वीपसागरोद्भव्वानि सर्वाणि मण्डलानि च ॥
सर्वजीवोद्भवं पूर्वं लक्षयेच्चित्रसूत्रकम् ।
चित्राभ्यासोद्भवाः सर्वे सुरासुरनरोत्तमाः ॥
मेघाश्चित्रवर्णरूपा आदित्याश्चैव चन्द्रमाः ।
ग्रहनक्षत्राद्याः सर्वे अर्चिर्वाहनसंयुताः ॥
दिक्पालादिका लक्ष्या इन्द्राद्याः सुप्रदक्षिणम् ।
गजाश्वरवरपादाद्या असङ्ख्यातास्तथैव च ॥
. . . . . ।
सभादौ च विन्तेदार्थं युक्तं नृत्यनाट्यादिकम् ॥
एवमादि समस्तं च चित्राभ्यासाच्च लक्षयेत् ।
तथा चित्राभ्यास रूप ! त्रैलोक्यं सचराचरम् ॥
जङ्गमा वा स्थावरा वा ये सन्ति भुवनत्रये ।
तत्तत्स्वभावतस्तेषां करणं चित्रमुच्यते ॥