History of Dharmashastra (Ancient and Mediaeval Religious and Civil Law in India) v7.c94.254

v7.c94.254

²³⁵⁶ On बृह उप 1 5.3 ‘त्रीण्यात्मनेऽकुरुतेति मनो वाचं प्राणम् ।.. यः कश्च शब्दो वागेव सा । एषा ह्यन्तमायत्तैषा हि न प्राणोऽपानो व्यान उदानः समानोऽन इत्येतत्सर्वं प्राण एव... ।’, the important भाष्य passage is अथ प्राण उच्यते । प्राणो मुखनासिकासञ्चार्या हृदयवृत्तिः प्रणयनात्प्राणः । अपनयनान्मूत्रपुरीषादेरपानोऽधोवृत्तिः आनाभिस्थानः ’, on प्रश्न III. 5 the relevant भाष्य on अपान is • अपानमात्मभेदं, मूत्रपुरीषाद्यपनयनं कुर्वंस्तिष्ठति सनिधत्ते । ’, on कठोप. 5.3 ‘ऊर्ध्वं प्राणमुन्नयत्यपानं प्रत्यगस्यति’ the भाष्य is ‘ऊर्ध्वं हृदयात्प्राणं प्राणवृत्तिं वायुमुन्नयत्यूर्ध्वं गमयति तथा अपानं प्रत्यगधो अस्यति क्षिपति य. इति वाक्यशेषः ।’ This clearly shows that prāṇa is taken by the bhāṣya as meaning ‘inhalation or thoracic breath’ and apāna as ‘abdominal breath’ or ‘exhalation’ तत्र ऊर्ध्वं नाभेर्गंतो रेचनोच्छ्वासतस्करणाद्द्वारकर्मा प्राणः । अधो नाभेरूत्सर्गा- नन्दकर्माऽपानः । देवल q. by कृत्यकल्प० (मोक्षकाण्ड p. 170). वनपर्व 213. 7 (चित्र० ed.) says ‘बस्तिमूलं गुदं चैव पावकं समुपाश्रितः । वहन् मूत्र पुरीषं चाप्यपानः परिवर्त्तते ॥’