Pramāṇa · Search · About · API

The Shulbasutras of Baudhayana, Apastamba, Katyayana and Manava: With Text, English Translation and Commentary c6: Part I: Text

The Śulbasūtras of Baudhāyana, Āpastamba, Kātyāyana and Mānava: With Text, English Translation and Commentary c6

Language
English

Contents

Part I: Text

Baudhāyana-śulbasūtra

c6.s1.1

**1.1** *atheme 'gnicayāḥ*|(I.¹)\* |

c6.s1.2

**1.2** *teṣāṃ bhūmeḥ parimāṇavihārānvyākhyāsyāmaḥ* | (I.²) |

c6.s1.3

**1.3** *athāṅgulapramāṇam* (I.3) *caturdaśāṇavaḥ* (I.⁴) *catustriṃśattilāḥ pṛthusaṃśliṣṭā ityaparam* | (I.⁵) | *daśāṅgulaṃ kṣudrapadam* | (I.⁶) | *dvādaśa prādeśaḥ*¹ | (I.⁷) | *pṛthottarayuge trayodaśike* | (I.⁸) *padaṃ pañcadaśa* | I.9) | *aṣṭāśītiśatamīṣā* (I.10) *catuḥśatamakṣaḥ* | (I.11) | *ṣaḍaśītiryugam* | (I.12)| *dvātriṃśajjānuḥ* |(I.13)| *ṣaṭtriṃśacchamyābāhū* |(I.14)| *dvipadaḥ prakramaḥ*| (I.15) | *dvau prādeśāvaratniḥ* | (I.16) | *athāpyudāharanti* (I.17) *pade yuge prakrame 'ratnāviyati śamyāyāṃ*² *ca mānārtheṣu yāthākāmīti* | (I.18) | *pañcāratniḥ puruṣo* (I.19) *vyāmaśca*³ | (I.20) | *caturaratnirvyāyāmaḥ*|(I.20) |

c6.s1.4

¹ *dādaśāṅgulaṃ prādeśaṃ*, M.

c6.s1.5

² *śamyāyāṃ*, C.

c6.s1.6

³ *ca* in T, but not in other Mss used by C.

c6.s1.7

**1.4** *caturaśraṃ*⁴ *cikīrṣanyāvaccikīrṣettāvatīṃ rajjumubhayataḥ pāśāṃ kṛtvā madhye lakṣaṇaṃ karoti* | *lekhāmālikhya* (I.22) *tasyā madhye śaṅkuṃ nihanyāt* | *tasminpāśau pratimucya*⁵ *lakṣaṇena maṇḍalaṃ parilikhet* | *viṣkambhāntayoḥ śaṅkū nihanyāt* | (I.23) | *pūrvasminpāśaṃ pratimucya pāśena maṇḍalaṃ parilikhet* |(I.24)| *evamaparasmiṃste yatra sameyātāṃ tena dvitīyaṃ viṣkambhamāyacchet* |(I.25)| *viṣkambhāntayoḥ śaṅkū nihanyāt* |(I.26)| *pūrvasminpāśau pratimucya lakṣaṇena maṇḍalaṃ parilikhet* |(I.27)| *evaṃ dakṣiṇata evaṃ paścādevamuttaratasteṣāṃ ye 'ntyāḥ saṃsargāstaccaturaśraṃ saṃpadyate* | (I.28) |

c6.s1.8

⁴ G retains -*śra* as used throughout B,U,M; -*sra* throughout H, T.

c6.s1.9

⁵ *pramucya* in B,M,H.

c6.s1.10

**1.5** *athāparam* | (I.29) | *pramāṇāddviguṇāṃ rajjumubhayataḥ pāśāṃ kṛtvā madhye lakṣaṇaṃ karoti* | (I.30) | *sa prācyarthaḥ* | (I.31) | *aparasminnardhe caturbhāgone lakṣaṇaṃ karoti* |(I.32)| *tannyañcanam*⁶ |(I.33)| *ardhe'ṃsārtham*| (I.34) | *pṛṣṭhyāntayoḥ pāśau pratimucya nyañcanena dakṣiṇāpāyamyārdhena śronyamsānnirharet* | (I.35) |

c6.s1.11

⁶ *nyañchanam* in T.

c6.s1.12

**1.6** *dīrghacaturaśraṃ cikīrṣanyāvaccikīrṣettāvatyāṃ bhūmyāṃ*⁷ *dvau śaṅkū nihanyāt* | (I.36)| *dvau dvāvekaikamabhitaḥ*⁸ *samau* |(I.37)| *yāvatī tiryaṅmānī* *tāvatīṃ rajjumubhayataḥ pāśaṃ kṛtvā madhye lakṣaṇaṃ karoti | pūrveṣāmantyayoḥ pāśau pratimucya lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya lakṣaṇe lakṣaṇaṃ karoti| (I.38)|madhyame pāśau pratimucya lakṣaṇasyopariṣṭāddakṣiṇāpāyamya lakṣaṇe śaṅkuṃ nihanyāt|(I.39)|so'ṃsa etenottaro 'ṃso vyākhyātastathā śroṇī|(I.40)|*

c6.s1.13

⁷ Throughout H,U,B.M ; *bhūmau* in T.

c6.s1.14

⁸ -*vekamabhitaḥ* in B, -*vekaivamabhitaḥ* in H.

c6.s1.15

**1.7** *yatra purastādamhīyasīm minuyāttatra tadardhe lakṣaṇaṃ karoti |(I.41)|*

c6.s1.16

**1.8** *athāparam| pramāṇādadhyardhāṃ rajjumubhayataḥ pāśaṃ kṛtvāparasmimstṛtīye ṣaḍbhāgone lakṣaṇaṃ karoti|(I.42)|tannyañcanam|(I.43)|iṣṭe'ṃsārtham⁹| pṛṣṭhyāntayoḥ pāśau pratimucya nyañcanena dakṣiṇāpāyamyeṣṭena śroṇyamsānnirharet|(I.44)|*

c6.s1.17

⁹ *-ṣṭena sārdham*, M.

c6.s1.18

**1.9** *samacaturaśrasyākṣṇayārajjurdvistāvatīṃ bhūmiṃ karoti|(I.45)|*

c6.s1.19

**1.10** *pramāṇaṃ tiryagdvikaraṇyāyāmastasyākṣṇayārajjustrikaraṇī|(I.46)|*

c6.s1.20

**1.11** *tṛtīyakaraṇyetena vyākhyātā | navamastu¹⁰ bhūmerbhāgo bhavatīti¹¹|(I.47)|*

c6.s1.21

¹⁰ Before *nava*-M. ins *vibhāgastu tāsām*.

c6.s1.22

¹¹ *bhavati*, M.

c6.s1.23

**1.12** *dīrghacaturaśrasyākṣṇayārajjuḥ pārśvamānī¹² tiryaṅmānī ca yatpṛthagbhūte kurutastadubhayaṃ karoti|(I.48)|*

c6.s1.24

¹² *ca* ins M.

c6.s1.25

**1.13** *tāsāṃ¹³ trikacatuskayordvādaśikapañcikayoḥ¹⁴ pañcadaśikāṣṭikayoḥ¹⁵ saptikacaturviṃśikayor¹⁶dvādaśikapañcatriṃśikayoḥ pañcadaśikaṣaṭtriṃśikayorityetāsūpalabdhiḥ|(I.49)|*

c6.s1.26

¹³ Found in all copies except in T.

c6.s1.27

¹⁴ M. omits *dvādaśi ... kayoḥ*.

c6.s1.28

¹⁵ *pañcikaṣaṣṭikayoḥ*, M.

c6.s1.29

¹⁶ *-viṃśati*—for *-viṃśi*, M.

c6.s1.30

2

c6.s1.31

**2.1** *nānācaturaśre samasyankanīyasaḥ karaṇyā varṣīyaso vṛdhram¹⁷ullikhet| vṛdhrasyākṣṇayārajjuḥ samastayoḥ pārśvamānī bhavati | (I.50) |*

c6.s1.32

¹⁷ *vṛddha* for *vṛdhra* in Mss. C; *vṛdhra* in T.

c6.s1.33

**2.2** *caturaśrāccaturaśraṃ nirjihīrṣanyāvannirjihīrṣettasya karaṇyā varṣīyaso vṛdhramullikhet | vṛdhrasya pārśvamānīmakṣṇayetaratpārśvamupasaṃharet | sā yatra nipatettadapacchindyāt | chinnayā nirastam | (I.51) |*

c6.s1.34

**2.3** *samacaturaśraṃ dīrghacaturaśraṃ cikīrṣaṃstadakṣṇayāpacchidya bhāgaṃ dvedhā vibhajya pārśvayorupadadhyād¹⁸yathāyogam | (I.52) |*

c6.s1.35

¹⁸ *rupasaṃdadhyāt*, M, U, B.

c6.s1.36

**2.4** *api vai*¹⁹*tasmimścaturaśraṃ samasya tasya karaṇyāpacchidya*²⁰ *yadatiśiṣyate taditaratropadadhyāt | I.53) |*

c6.s1.37

¹⁹ *api vaita-* in C; *api caita-* in T.

c6.s1.38

²⁰ *-chindyād* in M; also in T.

c6.s1.39

**2.5** *dīrghacaturaśraṃ samacaturaśraṃ cikīrṣaṃstiryaṅmānīṃ karaṇīṃ kṛtvā śeṣaṃ dvedhā vibhajya pārśvayo*²¹*rupadadhyāt*²² *| khaṇḍamāvāpena tatsaṃpūrayet | tasya nirhāra*²³ *uktaḥ | (I.54) |*

c6.s1.40

²¹ *viparyasyetarātra* in T for *pārśvayoḥ.*

c6.s1.41

²² *upasaṃdadhyāt* in B, H, U.

c6.s1.42

²³ *nirhāsa*, B, U; see also *ZDMG*, 55, 579.

c6.s1.43

**2.6** *caturaśramekato’ ṇimaccikīrṣannaṇimataḥ karaṇīṃ tiryaṅmānīṃ kṛtvā śeṣamakṣṇayā vibhajya viparyasyetaratropadadhyāt | (I.55) |*

c6.s1.44

**2.7** *caturaśraṃ praugaṃ cikīrṣanyāvaccikīrṣeddvistāvatīṃ bhūmiṃ samacaturaśrāṃ kṛtvā pūrvasyāḥ karaṇyāḥ madhye śaṅkuṃ nihanyāt | tasminpāśau pratimucya dakṣiṇottarayoḥ śroṇyornipātayet | bahispaṇḍyamapacchindyāt | I.56) |*

c6.s1.45

**2.8** *caturaśramubhayataḥ praugaṃ cikīrṣanyāvaccikīrṣeddvistāvatīṃ bhūmiṃ dīrghacaturaśrāṃ kṛtvā pūrvasyāḥ karaṇyāḥ madhye śaṅkuṃ nihanyāt | tasminpāśau pratimucya dakṣiṇottarayormadhye deśayornipātayet | bahiḥṣ*²⁴*-paṇḍyamapacchindyāt | etenāparaṃ praugaṃ vyākhyātam | (I.57) |*

c6.s1.46

²⁴ *bahispaṇḍya*, C.

c6.s1.47

**2.9** *caturaśraṃ maṇḍalaṃ cikīrṣannakṣṇayārdhaṃ madhyātprācīmabhyāpātayet*²⁵ *| yadatiśiṣyate tasya saha tṛtīyena maṇḍalaṃ parilikhet | (I.58) |*

c6.s1.48

²⁵ *-bhyāyātaye-*, B, M.

c6.s1.49

**2.10** *maṇḍalaṃ caturaśraṃ cikīrṣanviṣkambhamaṣṭau bhāgānkṛtvā bhāgamekonatriṃśadhā*²⁶ *vibhajyāṣṭāviṃśatibhāgānuddharet | bhāgasya ca ṣaṣṭhamaṣṭamabhāgonam | (I.59) |*

c6.s1.50

²⁶ *-viṃśadhā*, H, M.

c6.s1.51

**2.11** *api vā pañcadaśabhāgānkṛtvā dvāvuddharet | saiṣānityā*²⁷ *caturaśrakaraṇī | (I.60) |*

c6.s1.52

²⁷ *eṣā* instead of *saiṣā* in H, B & T.

c6.s1.53

**2.12** *pramāṇaṃ tṛtīyena vardhayettacca*²⁸ *caturthenātmacatustriṃśonena | (I.61) | saviśeṣaḥ | (I.62) |*

c6.s1.54

²⁸ *ca* in T, not in C.

c6.s1.55

3

c6.s1.56

**3.1** *athāgnyādheyike vihāre*²⁹ (I.63) *gārhapatyādāhavanīyasyāyatanam |* (*I.64*) | *vijñāyate 'ṣṭāsu prakrameṣu brāhmaṇo'gnimādadhītaikādaśasu rājanyo dvādaśasu vaiśya iti* | (*I.65-66*) |

c6.s1.57

²⁹ *vihāraḥ* in T.

c6.s1.58

**3.2** *āyāmatṛtīyena trīṇi caturaśrānyanūcīnāni kārayet* | *aparasyottarasyām*³⁰ *śroṇyāṃ gārhapatyaḥ* | *tasyaiva dakṣiṇe 'ṃse 'nvāhāryapacanaḥ pūrvasyottare 'ṃsa āhavanīyaḥ* | (*I.67*) |

c6.s1.59

³⁰ -daparasyottarasyottarasyām, B, M.

c6.s1.60

**3.3** *api vā gārhapatyāhavanīyayorantarālam pañcadhā ṣoḍhā vā saṃbhujya ṣaṣṭhaṃ saptamaṃ vā bhāgamāgantukamupasamasya*³¹ *samaṃ traidhaṃ vibhajya pūrvasmādantād*³² *dvayorbhāgayorlakṣaṇaṃ karoti* | *gārhapatyāhavanīyayorantau niyamya lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya lakṣaṇe śaṅkuṃ nihanti* | *taddakṣiṇāgnerāyatanaṃ bhavati* | (*I.68*) |

c6.s1.61

³¹ -gamtumupasamasya, H, U.

c6.s1.62

³² Thibaut has justified the term *antāt* although *antyāt* has been used in all Mss.

c6.s1.63

**3.4** *api vā pramāṇaṃ pañcamena vardhayet* | *tatsarvaṃ pañcadhā saṃbhujyāparasmādantāddvayorbhāgayorlakṣaṇaṃ karoti* | *pṛṣṭhyāntayoḥ pāśau pratimucya lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya lakṣaṇe śaṅkuṃ nihanti* | *taddakṣiṇāgnerāyatanaṃ bhavati* | (*I.69*) |

c6.s1.64

**3.5** *viparyastaitenotkaro vyākhyātaḥ* | (*I.70*) |

c6.s1.65

**3.6** *aparenāhavanīyaṃ yajamānamātrī bhavatīti dārśapaurṇamāsikāyā vedervijñāyate* | (*I.71*) |

c6.s1.66

**3.7** *tasyāstribhāgonaṃ paścāttiraścī* | *tasyā evārdhaṃ purastāttiraścī*³³ | *evaṃ dīrghacaturaśramekato 'ṇimadvihṛtya sraktiṣu śaṅkūnnihanyāt* | (*I.72*) |

c6.s1.67

³³ -ttiraścī yāvad, M.

c6.s1.68

**3.8** *yāvatī pārśvamānī dvirabhyastā*³⁴ *tāvatīṃ rajjumubhayataḥ pāśāṃ kṛtvā madhye lakṣaṇaṃ karoti* | *dakṣiṇayoḥ pārśvayoḥ*³⁵ *pāśau pratimucya lakṣaṇena dakṣiṇāpāyamya lakṣaṇe śaṅkuṃ nihanyāt* | *tasminpāśau pratimucya lakṣaṇena dakṣiṇaṃ pārśvaṃ parilikhet* | (*I.73*) | *etenottaraṃ pārśvaṃ vyākhyātam* | (*I.74*) | *pūrvaṃ pārśvaṃ tayā dvirabhyastayā parilikhet* | *evamaparam*| (*I.75*)

c6.s1.69

³⁴ *abhyastā* missing in B.

c6.s1.70

³⁵ Occurs in H, M, U; omitted in B, T.

c6.s1.71

**3.9** *daśapadā paścāttiraścī dvādaśapadā prācyaṣṭāpadā purastāttiraścīti pāśubandhikāyā vedervijñāyate* | *mānayogastasyā vyākhyātaḥ* | (*I.76*) | *rathasaṃmitetyekeṣām* | (*I.77*) | *virāṭsaṃpannetyekeṣām* | (*I.78*) |

c6.s1.72

**3.10** *śamyāmātrī catuḥsraktirbhavatītyuttaravedervijñāyate* | (*I.79*) | *samacaturaśrāviśeṣāt* | (*I.80*) |

c6.s1.73

**3.11** *viṭṛtīyā vedirbhavatīti paitṛkyā*³⁶ *vedervijñāyate* | (*I.81* | *mahāvedes-* *tṛtīyena samacaturaśrakṛtāyāstṛtīyakaraṇī*³⁷ *bhavatīti*³⁸ | *navamastu bhūmerbhāgo bhavati*³⁹ | (I.82) | *yajamānamātrī catuḥsraktirbhavatītyekeṣām* | (I.83) | *dikṣu sraktayo bhavanti* | (I.84) |

c6.s1.74

³⁶ *paitryajñikāyā*, B, U originally.

c6.s1.75

³⁷ -*kṛtāyāḥ karaṇī tṛtīyakaraṇī* B, U; see also T's explanation with reference to commentaries.

c6.s1.76

³⁸ *bhavati*, M, U; *bhavatī*, H.

c6.s1.77

³⁹ *bhavatīti*, M.

c6.s1.78

**3.12** *veditṛtīye yajeteti sautrāmaṇikīm vedimabhyupadiśanti* | (I.85) | *mahāvedestṛtīyena samacaturaśrakṛtāyā aṣṭādaśapadā pārśvamānī bhavati* | (I.86) | *tasyai dīrghakaraṇyāmekato 'ṇimatkaraṇyāṁ ca yathākāmīti* | (I.87) |

c6.s1.79

4

c6.s1.80

**4.1** *prāgvaṁśaḥ ṣoḍaśaprakramāyāmo dvādaśavyāso*⁴⁰ *'pi vā dvādaśaprakramāyāmo daśavyāsaḥ* | (I.88) |

c6.s1.81

⁴⁰ *dvādaśapadavyāsa*-, M which omits the following words upto *daśavyāsaḥ*-.

c6.s1.82

**4.2** *tasya madhye dvādaśiko vihāraḥ* | (I.89) |

c6.s1.83

**4.3** *triṁśatpadāni prakramā vā paścāttiraścī bhavati ṣaṭtriṁśatprācī caturviṁśatiḥ purastāttiraścīti mahāvedervijñāyate* | *mānayogastasyā vyākhyātaḥ* | (I.90) | *āhavanīyātsaṭ prakramānamahāvediḥ* | (I.91) |

c6.s1.84

**4.4** *tata ekasmiṁsadaḥ* | (I.92) | *taddaśakam* | (I.93) | *udak saptaviṁśatyaratnayaḥ* | (I.94) | *aṣṭādaśetyekeṣām* | (I.95) |

c6.s1.85

**4.5** *tataścaturṣu havirdhānam* | *taddaśakaṁ dvādaśakaṁ vā*⁴¹ *mānayogastayorvyākhyātaḥ* | (I.96) |

c6.s1.86

⁴¹ After *vā*, T has *samacaturasram*.

c6.s1.87

**4.6** *yūpāvaṭīyācchaṅkorardhaprakramamavaśiṣyottaravediṁ vimimīte* | (I.97) | *daśapadottaravedirbhavatīti some vijñāyate* | *mānayogastasyā vyākhyātaḥ* | (I.98) |

c6.s1.88

**4.7** *cātvālaḥ śamyāmātro 'parimito vā* | (I.99) |

c6.s1.89

**4.8** *athoparavāḥ prādeśamukhāḥ prādeśāntarālāḥ* | (I.100) | *aratnimātraṁ samacaturaśraṁ vihṛtya sraktiṣu śaṅkūnnihanyāt* | *ardhaprādeśenārdhaprādeśenaikaikaṁ maṇḍalaṁ*⁴² *parilikhet* | (I.101) |

c6.s1.90

⁴² *parimaṇḍalam*, M, U.

c6.s1.91

**4.9** *sadasaḥ*⁴³ *pūrvārdhāddviprakramamavaśiṣya dhiṣṇyānām*⁴⁴ *dviprādeśo viṣkambhastathāntarālāḥ* | (I.102) |

c6.s1.92

⁴³ -*tsadaḥ*, H.

c6.s1.93

⁴⁴ Not *dhiṣṇiyā*-, the Mss.

c6.s1.94

**4.10** *āgnīdhrāgārasya*⁴⁵ *pārśvamānī pañcāratniḥ* | (I.103) |

c6.s1.95

⁴⁵ *āgnīdhrīyā*, T.

c6.s1.96

**4.11** *etena mārjālīyo vyākhyātaḥ* | (I.104) | *tasyodīcīṁ dvāraṁ kurvanti* | (I.105) |

c6.s1.97

**4.12** *rathākṣāntarālā yūpāvaṭā bhavantītyekādaśinyāṁ vijñāyate* | (I.106) | *tasyā*⁴⁶ *daśānāṁ ca rathākṣāṇāmekādaśānāṁ ca padānāmaṣṭāṅgulasya ca caturviṁśaṁ bhāgamādadīta* | *sa prakramaḥ syāt* | *tena vediṁ vimimīte* | (I.107) |

c6.s1.98

⁴⁶ *tasyai*, U.

c6.s1.99

**4.13** *athāśvamedhe*⁴⁷ *viṁśatyāśca rathākṣāṇāmekaviṁśatyāśca padānāmaṣṭāṅgulasya ca caturviṁśaṁ bhāgamādadīta* | *sa prakramaḥ syāt* | *tena vediṁ vimimīte*⁴⁸ | (I.108) |

c6.s1.100

⁴⁷ With the last word of 4.12. *vimimītāthāśvamedhe*, M.

c6.s1.101

⁴⁸ *-mitātha*, M.

c6.s1.102

**4.14** *atha prācyekādaśinyām*⁴⁹ *yūpārthaṁ vedeḥ pūrvārdhātpadārdhavyāsamapacchidya*⁵⁰ *tatpurastātprāñcaṁ*⁵¹ *dadhyāt* | (I.109) | *nātrāṣṭāṅgulaṁ vidyate* | (I.110) | *na vyatiṣaṅgaḥ* | (I.111) |

c6.s1.103

⁴⁹ *prācye-*, M; *prācyai-*, other Mss; *-nyā*, U; *prāṁcyai*, T.

c6.s1.104

⁵⁰ Thus M; *pūrvārdhātpadārthavyā-*, U. *padārdhavyā-*, B, *pūrvārdhāsadārdhanyā*. H

c6.s1.105

⁵¹ *-prācyām*, M.

c6.s1.106

**4.15** *yūpāvaṭāḥ padaviṣkambhāstripadapariṇāhāni yūpoparāṇīti* | (I.112-3)

c6.s1.107

5

c6.s1.108

**5.1** *ardhāṣṭamāḥ puruṣāḥ*⁵² *prathamo 'gniḥ* | (II.1) | *ardhanavamā dvitīyaḥ* | (II.2) | *ardhadaśamastṛtīyaḥ* | (II.3) | *evamuttarottaro vidhābhyāsa ekaśatavidhāt*⁵³ | (II.4) | *tadetatsaptavidhaprabhṛtyekaśatavidhāntam* | (II.5) |

c6.s1.109

⁵² *ardhāṣṭamapuruṣāḥ*, T.

c6.s1.110

⁵³ C retains *ekādaśavidhāt-* ; T uses *ekaśatavidhāt* which is meaningful.

c6.s1.111

**5.2** *ata ūrdhvamekaśatavidhāneva pratyādadīta* | (II.6) | *anagnikānvā yajñakratūnāharet* | (II.7) | *anyatrāśvamedhāt* | (II.8) |

c6.s1.112

**5.3** *aśvamedhamaprāptaṁ cedāharedata ūrdhvaṁ vidhāmabhyasyennetaradādriyeta*⁵⁴ | (II.9) |

c6.s1.113

⁵⁴ *-bhasyedanyataradādri-*, M.

c6.s1.114

**5.4** *atītaṁ cedāharedāhṛtya kṛtāntādeva pratyādadīta* | (II.10) |

c6.s1.115

**5.5** *kathamu khalu vidhāmabhyasyet* | (II.11) |

c6.s1.116

**5.6** *yadanyatprakṛtestatpañcadaśa bhāgānkṛtvā vidhāyāṁ vidhāyāṁ dvau dvau bhāgau samasyet* | *tābhirardhāṣṭamābhiragniṁ cinuyāt* | (II.12) |

c6.s1.117

**5.7** *ūrdhvapramāṇābhyāsaṃ jānoḥ pañcamasya caturviṃśenaike⁵⁵ samāmananti* | (II.13) |

c6.s1.118

⁵⁵ -*senaivaike*, T.

c6.s1.119

**5.8** *atha haika ekavidhaprabhṛtīnapakṣapucchāṃścinvate* | (II.14) |

c6.s1.120

**5.9** *tannopapadyate pūrvottaravirodhāt* | (II.15) |

c6.s1.121

**5.10** *atha haikeṣāṃ brāhmaṇaṃ bhavati śyenacidagnīnāṃ pūrvā tatiriti* | (II.16) |

c6.s1.122

**5.11** *athāpareṣāṃ*⁵⁶ *na jyāyāṃsaṃ citvā kanīyāṃsaṃ cinvīteti* | (II.17-18) |

c6.s1.123

⁵⁶ -*thāparam*, M.

c6.s1.124

**5.12** *athāsmākaṃ*⁵⁷ | (II.19) | *pakṣī bhavati* | *na hyapakṣaḥ patitumarhati* | *aratninā pakṣau drāghīyāṃsau bhavataḥ* | *tasmātpakṣapravayāṃsi vayāṃsi* | *vyāmamātrau pakṣau ca pucchaṃ ca bhavatīti* | (II.20) |

c6.s1.125

⁵⁷ *brāhmaṇaṃ* ins U on the margin; for the *brāhmaṇa* see TS. V.2.5.1.

c6.s1.126

**5.13** *nāpakṣapucchaḥ śyeno vidyate* | *na cāsaptavidhasya pakṣapucchāni vidyante* | *na ca saptavidhaṃ citvaikavidhaprasaṅgaḥ* | *tasmātsaptavidha eva prathamo 'gniḥ* | (II.21) |

c6.s1.127

**5.14** *bhedānvarjayet* | (II.22) | *adharottarayoḥ pārśvasaṃdhānaṃ bhedā ityupadiśanti* | (II.23) | *tadagnyanteṣu na vidyate*⁵⁸ *na sraktipārśvayoḥ* | (II.24-25) |

c6.s1.128

⁵⁸ *vidyaṃte*, U.

c6.s1.129

**5.15** *sāhasraṃ cinvīta prathamaṃ cinvāna iti*⁵⁹ | (II.26) |

c6.s1.130

⁵⁹ See TS. V. 6.8.2.

c6.s1.131

**5.16** *pañcamāyāṃ vā citau saṃkhyāṃ pūrayet* | (II.27) |

c6.s1.132

**5.17** *dviśatāśceccikīrṣetpañcacoḍābhirnākasadaḥ*⁶⁰ *samānasaṃkhyaṃ pratīyāt* | (II.28) |

c6.s1.133

⁶⁰ *śatāṃśce*, U; -*coḍānākasadaḥ*, M.

c6.s1.134

6

c6.s1.135

**6.1** *paśudharmo*⁶¹ *ha vā agniḥ* | *yathā ha vai paśordakṣiṇeṣāmasthnāṃ yaddakṣiṇaṃ pārśvaṃ taduttareṣāmuttaraṃ yaduttareṣāṃ dakṣiṇaṃ taddakṣiṇeṣāmuttaraṃ yadavāk*⁶² *cordhvaṃ*⁶² *ca*⁶² *tatsamānamevamiṣṭakānāṃ rūpāṇyupadadhyāt* | (II.29) |

c6.s1.136

⁶¹ -*dharmā*, B, M, U.

c6.s1.137

⁶² *yadvāṃcam*, M; *yadarvāk ca*, B; *paścātpurastācca*, T.

c6.s1.138

**6.2** *yā dakṣiṇāvṛto lekhāstā dakṣiṇata upadadhyāt* | (II.30) *savyāvṛta uttarataḥ* | (II.31) | *rjulekhāḥ paścācca*⁶³ *purastācca bhavanti* | (II. 32) | *tryālikhitā* *madhye* | (II.33) | *atha yā viśayasthā*⁶⁴ *yathā ha vai paśoḥ pṛṣṭhavaṃśo naivaikasminpārśve vyatirekeṇa vartate naivāparasminnevaṃ tāsāmupadhānaṃ pratīyāt* | (II.34) |

c6.s1.139

⁶³ Thus H, M, U; *paścāt*, B.

c6.s1.140

⁶⁴ Thus, T.; *viṣaya-*, H, M, B, U.

c6.s1.141

**6.3** *athāpi brāhmaṇaṃ*⁶⁵ *bhavati* | (II.35) | *prajāpatirvā atharvāgnireva dadhyaṅṅātharvaṇastasyeṣṭakā asthānīti* | (II.36) |

c6.s1.142

⁶⁵ TS. V. 6.6.3.

c6.s1.143

**6.4** *tasmād*⁶⁶*bahistanvaṃ ceccinuyāttanvopaplavamadhyairātmopaplava*⁶⁷*madhyāt saṃdadhyāt* | (II.37) |

c6.s1.144

⁶⁶ Not in T.

c6.s1.145

⁶⁷ Some of the Mss have (as *Lāṭyāyana* (1.5.7.) *upablaya* or *blaya*.

c6.s1.146

**6.5** *prāñcamenaṃ cinuta iti vijñāyate* | (II.38) |

c6.s1.147

**6.6** *amṛnmayībhiraniṣṭakābhirna*⁶⁸ *saṃkhyāṃ pūrayet* | (II.39) |

c6.s1.148

⁶⁸ *-yobhiriṣṭakābhi-*, M, B.

c6.s1.149

**6.7** *iṣṭakacidvā*⁶⁹ *anyo ’gniḥ paśucidanya ityetasmādbrāhmaṇāt* | (II.40) |

c6.s1.150

⁶⁹ TS. I. 5.8.2.

c6.s1.151

**6.8** *paśurvā eṣa yadagniryoniḥ khalu vā eṣā paśorvikriyate*⁷⁰*yatprācīnamaiṣṭakādyajuḥ kriyata*⁷¹ *iti ca*⁷² | (II.41) |

c6.s1.152

⁷⁰ *vikriyata iti*, T.

c6.s1.153

⁷¹ *-yat iti*, B, U; but we have one single citation in TS. V. 2.10.1.

c6.s1.154

⁷² H omits.

c6.s1.155

**6.9** *lokabādhīni*⁷³ *dravyāṇyavateṣūpadadhyāt* | (II.42) |

c6.s1.156

⁷³ *ba* with H, U, B, M; *va* with T.

c6.s1.157

**6.10** *maṇḍalaṃrṣabhaṃ vikarṇīmitiṣṭakāsu lakṣmāṇi pratīyāt* | (II.43) |

c6.s1.158

**6.11** *iṣṭakāmantrayoriṣṭakāvyatireke lokampṛṇāḥ saṃpadyante parimāṇābhāvāt* | (II.44) |

c6.s1.159

**6.12** *atītāneva veṣṭa*⁷⁴*kāgaṇānatropadadhyāt* | (II.45) |

c6.s1.160

⁷⁴ Thus, B, U; *-titāneva-*, M,; H is incomplete; T reads: *atītāneveṣṭakāgaṇānetadatro*.

c6.s1.161

**6.13** *pañca lokampṛṇāḥ* | (II.46) |

c6.s1.162

**6.14** *mantravyatireke ’ktāḥ śarkarāḥ saṃdhiṣūpadadhyāt* | (II.47) |

c6.s1.163

**6.15** *prācīrupadadhāti pratīcīrupadadhātīti gaṇeṣu rītivādaḥ* | (II.48) |

c6.s1.164

**6.16** *prācīmupadadhāti pratīcīmupadadhātīti karturmukhavādaḥ* | (II.49) |

c6.s1.165

**6.17** *purastādanyāḥ pratīcīrupadadhāti paścādanyāḥ prācīrityapavargaḥ*⁷⁵ | (II.50) |

c6.s1.166

⁷⁵ *-vargavādaḥ* in T.

c6.s1.167

**6.18** *caturaśrāsvevaitadupapadyate* | (II.51) |

c6.s1.168

7

c6.s1.169

**7.1** *na khaṇḍāmupadadhyāt* | (II.52) | *na bhinnāmupadadhyāt* | (II.53) | *na kṛṣṇāmupadadhyāt* | (II.55)⁷⁶ | *na jīrṇāmupadadhyāt* | (II.54) | *na lakṣmaṇām*⁷⁷*upadadhyāt* | (II.56)| *na svayamātṛṇṇāṃ svayaṃcitāvupadadhyāt*| (II.57) |

c6.s1.170

**7.2** *ūrdhvapramāṇamiṣṭakānāṃ jānoḥ pañcamena kārayet* | (II.58) | *ardhena nākasadāṃ pañcacoḍānāṃ ca* | (II.59) |

c6.s1.171

**7.3** *yacchoṣapākābhyāṃ pratihraseta*⁷⁸ *purīṣeṇa tatsaṃpūrayet purīṣasyāniyataparimāṇatvāt* | (II.60) |

c6.s1.172

**7.4** *vyāyāmamātrī bhavatīti gārhapatyacitervijñāyate* | (II.61) |

c6.s1.173

**7.5** *caturaśretyekeṣām* | (II.62) | *parimaṇḍaletyekeṣām* | (II.63) |

c6.s1.174

**7.6** *caturaśraṃ saptadhā vibhajya tiraścīṃ tredhā vibhajet* |(II.64) | *aparasminprastāra udīcīrupadadhāti* | (II.65) |

c6.s1.175

**7.7** *samacaturaśrāścedupadadhyād*-(II.66) -*vyāyāmaṣaṣṭheneṣṭakāḥ kārayeccaturthena tṛtīyeneti* | (II.66-67) | *tāsāṃ nava prathamā dvādaśa dvitīyā iti pūrvasminprastāra upadadhāti* | (II.68) | *pañca tṛtīyāḥ ṣoḍaśa prathamā ityaparasmin* | (II.69) |

c6.s1.176

**7.8** *parimaṇḍalāyāṃ yāvatsaṃbhavettāvatsamacaturaśraṃ kṛtvā tannavadhā vibhajet* (II.70) *pradhīṃstridhā tridheti* | (II.71)| *aparaṃ prastāraṃ*⁷⁹ *tathopadadhyādyathā pradhyanīkeṣu sraktayo bhavanti* | (II.72) |

c6.s1.177

⁷⁹ *-parasminprastāre*, M.B.

c6.s1.178

**7.9** *dhiṣṇyā ekacitīkāścaturaśrāḥ parimaṇḍalā vā* | (II.73) |

c6.s1.179

**7.10** *teṣāmāgnīdhrīyaṃ navadhā vibhajyaikasyāḥ sthāne' śmānamupadadhyāt*| (II.74) |

c6.s1.180

**7.11** *atha hoturdhiṣṇyaṃ*⁸⁰ *navadhā vibhajya pūrvāṃstribhāgānekaikaṃ dvedhā vibhajet* | (II.75) |

c6.s1.181

⁸⁰ *dhiṣṇiyaṃ*, H. M.

c6.s1.182

**7.12** *athetarānnavadhā navadhā vibhajya madhyamapūrvau dvau*⁸¹ *bhāgau samasyet* | (II.⁷⁶) |

c6.s1.183

⁷⁶ In T. *na jīrṇām* precede *na kṛṣṇām*-

c6.s1.184

⁸¹ *dvau dvau*, M.

c6.s1.185

**7.13** *atha mārjālīyaṃ tredhā vibhajya pūrvāparau bhāgau pañcadhā vibhajet* | (II.⁷⁷) |

c6.s1.186

⁷⁷ Thus H., *lakṣmāmu*- M. U; *lakṣṇamu*- T.

c6.s1.187

**7.14** *ukhyabhasmanā saṃsṛjyeṣṭakāḥ kārayediti* | (II.⁷⁸) |

c6.s1.188

⁷⁸ Thus U and T; *-set* H. M. B.

c6.s1.189

**7.15** *saṃvatsarabhṛta evaitadupapadyate na rātribhṛtaḥ* | (II.79) |

c6.s1.190

**7.16** *evamasya mantravatī citiklṛptiḥ* | (II.80) |

c6.s1.191

**7.17** *chandaścitaṃ triṣāhasrasya parastāccinvīta* (II.81) *kāmavivekāt tasya rūpaṃśyenākṛtirbhavatīti*⁸² | (II.⁸³) |

c6.s1.192

⁸² T. and H. add *prakṛtitvāt*.

c6.s1.193

8

c6.s1.194

**8.1** *atha vai bhavati śyenacitaṃ cinvīta suvargakāma iti* | (III.1) |

c6.s1.195

**8.2** *ākṛtidvaividhyam* | (III.2) | *caturāśrātmā*⁸³ (III.3) *śyenākṛtiśca* | (III.4) |

c6.s1.196

⁸³ *caturasrā*-in T.

c6.s1.197

**8.3** *vijñāyate ubhayaṃ brāhmaṇam*⁸⁴ | (III.5-6) |

c6.s1.198

⁸⁴ The first in TS. V. 3.1.5; the second in TS. V. 5.3.2.

c6.s1.199

**8.4** *pañca dakṣiṇāyāṃ śroṇyāmupadadhāti pañcottarasyām* | *basto vaya iti dakṣiṇe'ṃsa upadadhāti* | *vṛṣṇirvaya ityuttare* | *vyāghro vaya iti dakṣiṇe pakṣa upadadhāti* | *siṃho vaya ityuttare*⁸⁵ *puruṣo vaya iti madhya iti ca* | (III.7) |

c6.s1.200

⁸⁵ U. and Mahāgnisarvasya ins. *pakṣayoreva vīryaṃ dadhāti*.

First 200 of 1,074 passages. Read on

Linked texts (3)