Shabdakalpadruma 133.103
Śabdakalpadruma 133.103
- Language
- Sanskrit
Contents
- 133.103.p1 — 6 parts
133.103
“hastāgrāhya racayati vidhiṃ pīṭhakolūkhalādyaiḥ
śikhāṃ tvāsvirhitagavayūnaḥ śikhabhāṇḍeṣu tadvit |”)
śikhā, strī, (śikha + striyāṃ ṭāp |) śikham
iti śabdaratnāvalī
śikṣinaṃ, tri, (śikhe sthāpitamityarthe prātipadikāt dhātvarthe iti ṇic tataḥ ktaḥ |)
śikhasthā pitavastu | tatparyyāyaḥ | kācitaḥ 2
ityamaraḥ
śikṣa, ṅa śikṣiyau | iti kavikalpadrumaḥ || ( bhvā0ātma0-saka0-seṭ | ) hakhau | ṅa, śikṣate
śiśrayaṃ vidyāgraharaṇam | aśikṣatāktaṃ pitureva
sadhvaviditi raghuḥ | iti durgādāsaḥ
śikṣaṇaṃ, klī, (śikṣa + lyuṭ |) vidyopārjjanam
iti śikṣāśabdaṭīkāyāṃ bharataḥ
śikṣā, strī, (śikṣa + “gurośca halaḥ |” 3|3
133.103.p1.1
ityaḥ | tataṣṭāp | ) śikṣayam | vyomārkadṛcaḥ
iti śabdamālā | vedāṅgaśāstraviśeṣaḥ | ityamaraḥ || yathā, -
“śikṣā kalpo vyākaraṇaṃ niruktaṃ jyotiṣaṃ
tathā
chandovicitirityeteḥ ṣaḍaṅgo veda ucyate ||”
iti
tatra akārādivarṇānāṃ sthānakaraṇaprayatnabodhikā
a-ku-e ha-visarjjanīyāḥ kaṇṭhayā ityādivā
śikṣā | iti taṭṭīkāyāṃ bharataḥ
atha śikṣāśāstraṃ likhyate
“atha śikṣāṃ pravakṣyāmi pāṇinīyaṃmataṃ yathā
śāstrātupūrvvaṃ tadvidyādyathoktaṃ lokavedayoḥ
prasiddhamapi śabdāryamavijñātamabuddhibhiḥ
punavyaktīkariṣyāmi vāca uccāraṇe vidhim
triṣaṣṭiḥścatuḥṣaṣṭivī varṇāḥ śambhumate matāḥ
prākṛte saṃskṛte cāpi svayaṃ proktāḥ svayambhuvā
svarā viṃśatirekaśca sparśānāṃ pañcaviṃśatiḥ
yādayaśca smṛtā hyaṣṭau catvāraśca yamāḥ smṛtāḥ
anusvāro visargacca × ka'pau cāpi parāśritau
duḥspṛṣṭaśceti vijñeyaḥ lkāraḥ muta eva ca
ātmā buddhyā sametyārthānmano yuṅkte vivakṣayā
manaḥ kāyāgnimāhanti sa prerayati mārutam
mārutastūrasi caranmandraṃ janayati svaram
prātaḥ savanayogantaṃ indo gāyatramāśritam
kaṇṭhe mādhyandinayutaṃ madhyamaṃ traiṣṭubhānugam
tāraṃ tārttīyasavanaṃ śīrṣeṇyaṃ jāgatānugam
sodīrṇo mūrddha nyabhihato vakramapadya mārutaḥ
varṇāñjanayate teṣāṃ vibhāgaḥ pañcadhā smṛtaḥ
svarataḥ kālataḥ sthānāt prayatnānupradānataḥ
iti varṇavidaḥ prāhurnipuṇa taṃ nibodhata
udāttaścānudāttaśca svaritaśca svarāstrayaḥ
hrasvo dīrghaḥ suta iti kālato niyamā api
udātte viṣādagāndhārāvanudātte ṛṣamadaivatau
kharitaprabhavā hyete ṣaḍ jamadhyamapañcamāḥ
aṣṭau sthānāni varṇānāmuraḥ kaṇṭhaḥ śirastathā
133.103.p1.2
jihvāmūlaca dantāśca nāsikauṣṭhau ca tālu ca
obhāvaśca vivṛttiśca śa-ṣa-sā repa eva ca
jihvāmūlamupadhmā ca gatiraṣṭavidhoṣmaṇaḥ
yadaubhāvaprasantānasakārādiparaṃ padam
kharāṇāṃ tādṛśaṃ vidyādudyantamaparāsusukhaḥ
hakāraṃ pañcamairyuktamantaḥsthābhiśca saṃyutam
aurasyaṃ taṃ vijānīyāt kaṇṭhamāhurasaṃyutam
kaṇṭhyāvahā vi-cu-ya-prāstālavyā oṣṭhajāvupū
syurmūrddhanyā ṛ-ṭu-ra-ṣā dantyā lṛ-tu-la-sāḥ
smṛtāḥ
jihvāmūle tu kuḥ prokto dantyoṣṭho vaḥ smṛto
budhaiḥ
e ai tu kaṇṭhatālavyā o au kaṇṭhoṣṭhajau
smṛtau
arddhamātrā tu kaṇṭhyā syādekāraikārayorbhavet
okāraukārayormātrā tayorvivṛtasaṃvṛtam
saṃvṛtaṃ mātrikaṃ jñeyaṃ vivṛtantu dvimātrikam
ghoṣā vā saṃvṛtāḥ sarvve aghoṣā vivṛtāḥ smṛtāḥ
kharāṇāsaśūṣyāñcaiva vivṛtaṃ karaṇaṃ smṛtam
tebhyo'pi vivṛtāveḍau tābhyāmaiṭau tathaiva ca
anusvārayamānāñca nāsikāsthānamucyate
ayogavāhā vijñeyā āśrayasthānabhāginaḥ
alābuvīṇā nirghoṣo dantyamūlātsvarānanu
anusvārastu karttavyo vināṃ hoḥ śa-ṣa-saṃṣu ca
anukhāre vivṛttyāntu virāme cākṣaradvaye
dviroṣṭhau tu vigṛhṇīyādyuñcainaikāravakārayoḥ
vyāghrī yathā haret putrān daṃṣṭrābhyāṃ na ca pīḍayet
bhītā patanabhedābhyāṃ tadvadvarṇān prayojayet
yathā saurāṣṭrikā nārī takam̐ ityabhibhāṣate
evaṃ raṅgāḥ prayoktavyāḥ kheam̐-ram̐ā iva khedayā
raṅgāṅgaṃ prayuñjīran no sadyena pūrvvamakṣaram
dīrghasvaraṃ prayuñjīyāt paścānnāsikyamācaret
hṛdaye caikamātraḥ syādarddhamātrastu mūrddhani
nāsikāyāṃ tathāddhañca raṅgasyaivaṃ dvimātratā
hṛdayādutkare tillan kāṃsyena samamusvaram
133.103.p1.3
mārdavañca himācañca jaghanvāṃ iti nidarśanam
madhye tu kampayet kampamubhau pāśrvau samau tathā
sa raṅgaṃ kampayet kampaṃ rathoveti nidarśanam
evaṃ varṇāḥ prayoktavyā nāvyaktā na ca pīḍayet
samyagvarṇaprayogeṇa brahmaloke mahīyate
gītī śīghrī śiraḥkampī tathā likhitapāṭhakaḥ
anarthajño'lpakaṇṭhaśca ṣar̤ete pāṭhakādhamāḥ
mādhuryyamakṣaravyaktiḥ padacchedastu susvaraḥ
dhairyyaṃ layasamarthañca ṣaḍete pāṭhakā guṇāḥ
śaṅkitaṃ bhītamudṛṣṭamavyakttamaguṇāsikam
kākasvaraṃ śirasi gataṃ tathā sthānavivajjitam
upāṃśudaṣṭaṃ tvaritaṃ nirastaṃ
vilambitaṃ gadgaditaṃ pragītam
niṣpīḍitaṃ grastavyākṣaraśca
vadenna donaṃ na tu sānunāsyam
prātaḥ paṭhennityamuraḥ sthitena
khareṇa śārdūlarutopamena
madhyaṃ dine kaṇṭhagatena caiva
cakrāṅgasaṃ kūjitasannibhena
tārantu vidyāt savanaṃ tṛtīyaṃ
śirogataṃ tacca sadā prayojyam
mayūrahaṃsāvyabhṛtasvarāṇāṃ
tulyena nādena śiraḥsthitena
adho'khyakṣā yamastvevamanusvāraḥ śa-raḥsmṛtāḥ
ghoṣāḥ śṛṣṭā halaḥ proktā nibodhānupradānataḥ
yamo'nunāsikā na śco nādino ha-jhayaḥ
smṛtāḥ
īṣannādā yaṇo jaśca śvāsinastu khaphādayaḥ
īṣacchvāsāṃñcaro vidyāt gordhāmānyet pracakṣate
dākṣauputraḥ pāṇininā yenedaṃ vyāpitaṃ bhuvi
indaḥ pādau tu vedasya hastau kalpo'tha paṭhyate
jyotiṣāmayanaṃ cakṣuniruktaṃ śrotramucyate
śikṣā ghrāṇantu vedasya mukhaṃ vyākaraṇaṃ smṛtam
tasmāt sāṅgamadhītyaiva brahmaloke mahīyate
udāttamākhyāti vṛṣo'ṅgulīnāṃ
pradeśinīmūlaniviṣṭamūrddhā
upāttamamye svaritaṃ dhṛtañca
kaniṣṭhikāyāmamudāttameva
udāttaṃ pradeśinīṃ vidyātpracayaṃ madhyatoṅgulīm
133.103.p1.4
nihatantu kaniṣṭhikyāṃ svaritopakaniṣṭhikām
avyodāttamānudāttamūdāttamanudāttaṃ nīcasvaritam
madhyeodāttaṃ svaritaṃ hyudāttaṃ
tryudāttamiti nava padaśavyā
agniḥ sīmaḥ pra vo vīrye haviṣāṃ
svahehasatirinyādṛkṣasatī
ayiratnambhorāṇaṃ soma ityādāttaṃ pra hatyudāttaṃ va ityanudāttaṃ vīryyaṃ nīcasvaritam
haviṣo madhyeodāttaṃ svariti svaritam | hahakṣatiriti tryudāttamityāhahṛkṣatī dūti tryudāttam
anudātto hadi jñeyo mūrddha udātta udāhṛtaḥ
svaritaḥ karṇamūle tu sarvvāsye pracamaḥ smṛtaḥ
cāṣastu vadate mātrāṃ dvimātrantveva vāyasaḥ
śikhī rauti trimātrantu nakulastvarddhamātrakam
kutīrthādāgataṃ dagdhamapavarṇeñca bhakṣitam
na tasya pāṭhe mokṣo'sti pāpādbairiva kilviṣāt
sutīrthādāgataṃ vyaktaṃ svāmnāyaṃ suvyavasthitam
susvareṇa suvakreṇa prayuktaṃ brahma rājate
mantro hīnaḥ svarato varṇato vā
mithyāprayukto na tamarthamāha
sa vāgvajro yajamānaṃ hinasti
yathendraśatruḥ svarato'parādhāt
vyanakṣaraṃ hatāyuṣyaṃ visvaraṃ vyādhipīr̤itam
akṣatā śastrarūpeṇa vajraṃ patati mastake
hastahīnantu yo'dhīte svaravarṇavivarjitam
ṛgyajuḥ sāmabhirdagdho viyonimadhigacchati
hastena vedaṃ yo'dhīte svaravarṇādisaṃyutam
ṛgyajuḥ sāmabhiḥ pūto brahmaloke mahīyate
śaṅkaraḥ prāṅkaro prāhadākṣīputrāya dhīmate
vāṅgamayebhyaḥ samāhṛtya daivīṃ vācamiti sthitiḥ
yenākṣarasamāmnāyamadhigamya maheśvarāt
kṛtsnaṃ vyākaraṇaṃ proktaṃ tasmai pāṇinaye namaḥ
yena dhautā giraḥ puṃsāṃ vimalaiḥ śabdavāribhiḥ
tamaścājñānajaṃ bhinnaṃ tasmai pāṇinaye namaḥ
ajñānāndhasya lokasya jñānāñjanaśalākayā
133.103.p1.5
cakṣurunmīlitaṃ yena tasmai pāṇinaye namaḥ
trinayanamukhaniḥsṛtāmimāṃ ya
iha paṭhet prayataḥ sadā dvijaḥ
sa bhavati dhanadhānyapaśuputrakīrttimānatulañca sukhaṃ samaśnute divīti divīti
atha śikṣābhālodottañca hakāraṃ kharāṇāṃ
yathā caurādikā | gautamocyaṣoḍāśaṃ cāṣastu
śaṅkara ekādaśa ||” iti vedaśikṣāsamāptimagamat || || api ca
agniruvāca
“vakṣye śicāṃ triṣaṣṭiḥ syurvvarṇā vā caturādhikāḥ
svarā viṃśatirekañca sparśānī pañcaviṃśatiḥ
yādayaśca smṛtā hyaṣṭau catvāraśca yamāḥ smṛtāḥ
anusvāro visargaśca ॱkaॱpau cāpi parāśritau
duḥspṛṣṭaśceti vijñeyaḥ lkāraḥ suta eva ca
raṅgañca khe vyarī hava hakāraḥ pañcamairyutaḥ
antaḥsvābhiḥ samāyuktaḥ aurasyaḥ kaṇṭhya
eva saḥ
ātmā buddhyā sametyārthaṃ mano yuṅkte vivakṣayā
manaḥ kāyāgnimāhanti sa prerayati mārutam
mārutastūrasi caranmandaṃ janayati svaram
prātaḥsavanayogandhaṃ chando gāyatramāśritam
kaṇṭhe mādhyandinayutaṃ madhyamaṃ traiṣṭubhānugam
tāraṃ tārttīyasavanaṃ śīrṣarāya jagatānugam
sodīrṇo mūrddha 'bhihato vakramapyatya mārutaḥ
varṇīn janayate teṣāṃ vibhāgaḥ pañcadhā smṛtaḥ
svaraḥ kālastataḥ sthānāt prayatnānupradānataḥ
aṣṭau sthānāni varṇānāmuraḥ kaṇṭhaḥ śirastathā
jihvāmūlañca dantāśca nāsikoṣṭhau ca tālu ca
o-bhāvaśca vivṛttitta prā-ya-sā repha eva ca
jihvāmūlamupandhā ca gatiraṣṭavidhoṣmaṇaḥ
yathobhāvaprasakhyānasakārādiparaṃ padam
svarāntaṃ tādṛśaṃ vidyāt yaddyaṅgāktasamudgaṇaḥ
kutīrthādāgataṃ dagdhamapavarṣañca bhakṣitam
evamuccārarāṃ pāpamevamuccārayāṃ śubham
sutīrthādāgataṃ vyaktaṃ svāmnāyaṃ suvyavasthitam
133.103.p1.6
susvareṇa suvakreṇa prayuktaṃ brahma rājate
na karālo na lamboṣṭho nāyakto nānunāsikaḥ
gadgadābaṅkiṅkaśca na varṇīn vaktumarhati
udāttaścānudāttañca svaritaśca svarāstrayaḥ
hrasvo dīrghaḥ suta iti kālato niyamā api
kaṇṭhyāvehā vi-cu-ya-śālavyā oṣṭhajāvupū
syumūrddhanyā ṛ-ṭu-ra-ṣā dantyā ḷ-tu-la-sāḥ
smṛtāḥ
jihvāmūle tu kuḥ prokto dantyoṣṭhaṣṭho vaḥ smṛto
budhaiḥ
edai tu kaṇṭhatālāvyoṃ au au kaṇṭhoṣṭhajau
smṛtau
arddhamātrā tu kaṇṭhyasyāt ekāraikārayorbhavet
ayogavāhā vijñeyā āśrayasthānabhāginaḥ
aco'spṛṣṭā yaṇastvīṣannamaspṛṣṭāḥ śaraḥ smṛtāḥ
śeṣāḥ sṛṣṭā halaḥ prokto nibodhānupradānataḥ
yamo'nunāsikā na dvau nādino ha jhaṣaḥ smṛtāḥ
īṣannādā yaṇo jaśca śvāsinaśca khaphādayaḥ
īṣacchvāsāṃścaro vidyāddīrghāmaitat pracakṣate ||”
133.103.p2
ityāgreye mahāpurāṇe śikṣā nirūpaṇaṃ nāma 266 adhyāyaḥ
Linked texts (6)
- Agnipurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Śaiśirīyaśikṣā — Sanskrit
- Nāradapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Śrīvidyārṇavatantra — Sanskrit
- Bharatabhāṣya (Sarasvatīhṛdayālaṅkāra) — Nānyadeva, Sanskrit
- Vicāratrayī — Kṛṣṇānanda Sarasvatī 1697, Sanskrit