Shabdakalpadruma 407.3-2
Śabdakalpadruma 407.3-2
- Language
- Sanskrit
407.3-2.1
atha tantrāntare | vāgotthyādīnāṃ satripātajvara viśeṣāṇāṃ trayodaśānāṃ kumbhīpākādīni
trayodaśa nāmāntarāṇi lakṣaṇāntarāṇi cāha
“kumbhīpākaḥ porṇanāvaḥ pralāpo
ntammoho daṇḍapāto'ntakaśca
śītāṅgaścātha hāridrasaṃjño
bhedā ete sannipātajvarasya
ajagothabhūtasrāso yantrāpo'tha saṃnyāsaḥ
saṃśoṣī ca viśeṣāstasyaivākhyāstrayodaśa ca ||”
athaiṣāṃ lakṣaṇāni
“ghonāvivaramvaraharuṇokṣā sitanīlalohitaṃ
srāpi
vidyutanna mastakamābhataḥ kumbhīpākena pīr̤itaṃ
vidyāt
uttikṣipya yaḥ svamaṅgaṃ kṣipatyadhastānnatānmasūcvasiti
taṃ porṇanāvayuktaṃ vicikṣakaṃ vijānīyāta
svedabhramāṅgapīr̤ā kampo dantaśvabhī vyathā kaṇṭhaṃ
gātraśva gujatīdaṃ pralāpiyuktasya jāyate
liṅgam
antardāhaḥ svedo vahiśca yasyā viśeṣataḥ śyāmaḥ
aṅgamiva dagdhakalpaṃ so'ntarddāhāditaḥ kathitaḥ
naktaṃ divāna nidrāsupepi gṛhṇāti gadgadīrlabhamaḥ
utthāya daṇḍapātaṃ bhramāturaḥ sarvvato bhramati ||”
nabhaso gṛhṇāti ākāśāt kiñcidgrahautuṃ
karau prasārayati ityarthaḥ
“saṃpūrṇataṃ śarīraṃ yasyābhirabhitastathodaraṃ
bhavatā
śvāsāturasya satataṃ vicetanasyāntakārttasya
paridhāvatīva gātre rūkpāce sujaprapatagaṅgirugragātraḥ
vepathumataḥ sadāṅgastodāṅgujvarāttasya ||”
skapārthe pīr̤ābhājanaṃ | gātrasya viśeṣaṇametat
“yasyātipītamaṅganayane sutarāṃmalaṃ tato'dhadhikam
dāho'tiśautatā vahirūkṣa sa hāridrako jñeyaḥ
kṛśasakalaśoragātraḥ svandharujāvāniruddhagalarandhraḥ
ajagaṃdhasannipātājñātanāntaḥ pumān bhavati
śabdādīnadhigacchati na khānniṣayān yadīndriyagrāmaḥ
hasati pralapati paśyaṃ na jñeyo bhūtasrāsārcaḥ
407.3-2.2
yena muhurjvaravegādvalagaurttavāvapaudyane gātram
raktaṃ potaśca vamena yantrāpor̤aḥ sa vijñeyaḥ
atimahati vamati kūjati gātrāṇyabhitātikṣaraṃ
naraḥ kṣipati
sa nyāsasatripāte pralapati mudyāctimakhalo
bhavati
mecakavapura nimecañalocanayugalo'valo malottamarmāta
saṃśoṣiṇi sitapir̤akā mukhetyukte jvare bhavati
nārāyaṇa eva bhiṣaggabheṣajameteṣu jāhravīnīram
mekavyaceturaṃko nityaṃ mmṛtyubhayodhyeyaḥ |”
athāmādhyasannipātajvarasya lakṣaṇamāha
“sannipātajvarasyānte karṇamūle sudāruṇaḥ
śrothaḥ saṃjāyate tena kaścideva pramucyate ||”
“vātasyātujayet pittaṃ pittasyānujayet kapham |”
iti
“saṃbādhamāno hṛdi nābhirandhre
gātreṣu vā pākavajāsuteṣu
pīḍājvarārtto'ṅgulibhiśca gacchet
sa dhātupākī kathito bhiṣagbhiḥ ||”
āmasyādhikyena saptamadivasāttryadhikrame paramāvadhimāha | hārītaḥ
“saptamī dviguṇā yāvannavamyekādaśī tathā
eṣā tridoṣamaryādā mokṣāya ca vadhāya ca ||”
navamyaikādaśī cyāgamanadivasaṃ saṃvicārya voddhavyā
tenāgamanadivasaṃ nītvā daśamī dvādaśī ca atra
rātrirityadhyāhiyate
“sannipātajvaro pūrvaṃ samyaglaṅghanamācaret
ṛtaṃ śītaṃ pibedambhaḥ samaye medhajaṃ bhajet
sannipātena tṛṣṇārtta pāśrveka tṛṇaśoṇitam
yaḥ pāyayejjalaṃ śītaṃ sa mṛtyuma̍ravidyakaḥ ||”
ṛtaṃ cakavipannam | śataṃ tu śītaṃ tridinameva
iti laṅghanam || || atha vālukākhedaḥ
“vāmaśleṣmakkṛte svedāt kārayedvastanirbhitāt
strigdhaḥ khedo tridoṣo'va vinā kevalavātajān
kharpara bhraṣṭapaṭasiktādbhiḥ saktaṃsaṃjñakavālukākhedaḥ
śamayati vātakaphāmayamastaka śūlāṅgamaṅgādīn
śrotamāmārdravaṃ kṛtvā nītvā pāvakamāśayam
407.3-2.3
hatvā vātakaphastambhaṃ svedau jvaramapohati ||”
iti vālukāsvedaḥ
“saindhavaṃ cetamaricaṃ sarṣapāḥ kuṣṭhameva ca
vastramṛtreṇa saṃpiṣṭaṃ nasyaṃ tantrā nivāraṇam ||”
śvetamaricaṃ śiguvījam | sendhavādimasyam
“madhūkrasāra mityanyadadhovacyamāṇāḥ sabhāḥ
ślakṣṇaṃ piṣṭvāmbhasā nasyaṃ dadyāt saṃjñāprabodhanam ||”
iti madhūkasārādinasyam
“mātuluṅgāhrai karasaṃ kauṇāṃ trilavaṇā nvitam
anyadvā sindhuvihitaṃ nasyaṃ tīkṣṇaṃ prayojayet
tena prabhidyate śleṣmā prabhinnaśca praśāmyate
śirohṛdayakaṇṭhāsyapārśvaharu copaśāmyati
mohāmayena suptaṃ vodhayituṃ yādṛśaḥ śaktaḥ
kalpatavanāmadheyo raso na tādṛk paraṃ
kiñcit ||”
iti nasyam
“jikātālugalaloma marutpittena śoṣiptataḥ
tadā sa cārayetkṣomaṃ jihvāyāḥ kharatāṃ tathā
sphaṭanañca tadā jihvāṃ sepayenmadhusarpiṣā
drākṣayā sādhyapātena jihvā syāt sarasā
mṛduḥ
ārdakasya rasopetaṃ sendhavaṃ kaṭukatrayam
cākaṇṭhāhārayedāsye niṣṭhīvecca punaḥ punaḥ
tenāsya hṛdayahyāsamathapāśrvaśirogalāt
nīlo'pyākṛṣyate śleṣmā lāghavaṃ cāsya jāyate
paryudasto jvaro mūrcchā nidrāśvāsāgalāmayāḥ
sukhāṅghigauravaṃ jāḍyamurukśaityopaśāmyati
saktana dvinikuptaḥ cūrṇāṅkaṣṭvā doṣavalāvalam
etaddhi paramaṃ prāhurbheṣajaṃ sannipātinām ||”
iti kavalagrahaḥ
“kaṭphalaṃ pauṣkaraṃ śṛṅgī vyoṣaṃ yāsañca kāravī
agnyācūrṇakṝtaṃ cetat madhunā saha lehayet
eṣāvalehikā hanti mannipātaṃ sudāruṇam
hikāṃ śvāsañca kāsañca kaṇṭharogañca nāśayate
etadvyovyaṃ kaṣodreke cūrṇamārdrakara je rasaiḥ ||”
“aṣṭāṅgaṃ madhunā lihyādārdrakasya rasena vā
saṃmohaṃ dāruṇaṃ hanyāttandrākāsasamanvitam ||”
iti
407.3-2.4
“sarveṣu sannipāteṣu na caudmamavacārayet
śītopacāri śaurya syācchītañcāca virudhyate ||”
“uṣṇoṣṇeṣuvighātaṃ sadye vivānvayatayā madhu
uṣṇā rttasuṣyairūṣṇaśca saniṅganni yathā viṣam ||”
iti
“svasamāmalakaṃ piṣṭvā drākṣayā saha melayet
viśva bheṣajasaṃyuktaṃ madhunā saha lehayet
tenāśu śāmyati śvāsaḥ kāso mūrcchāvacistathā ||”
ityavalehaḥ
“śirīṣavījamogūmūlacchā marimasaindhavaiḥ
añjanaṃ syātta prabodhāya sarasonaśilāvacaiḥ ||”
iti śirīṣavījādyañjanam
“vyayorajaḥ śvetalodhramañcanaṃ maricaṃ tathā
gopittena samāyuktaṃ tantrānāśanamuttamam ||”
gopittaṃ gorocanā | lauhacūrṇadyiñjanam
“añjanaṃ samyagārakhaṃ madhusindhuśilodbhavaiḥ
pramohodrohi bhavati bhāṣitaṃ bhiṣajāṃ varaiḥ |”
śilā manaḥśilā | uśaṇaṃ maricam | ityañjanam || || atha kāyaḥ
“stataṃ viṣañca maricaṃ tutyakaṃ navasādaram
cūrṇitaṃ kharasenairvā dhūṇebhanarasonayoḥ
sannipātakkṛte mohe mardai lempet padopari
vyakṣiṇathākhanenaiva lepaṃ kuryyāt padopari ||”
padaṃ pauka iti loke
“vilvaśyonākagambhāropā ṭalāgaṇi kārikāḥ
pācanaṃ vātakaphahṛt pañcamūlamidaṃ mahat
śālaparṇī pṛśniparṇī bṛhatī kaṇṭakārikā
gokṣuro vātapittaghnaṃ kanīyaḥ pañcamūlakam
ubhayaṃ daśamūlaṃ tat pittaśleṣmaśaṃbhuśamanam
sannipātajvaraṃ inti śūtakasyacchanāśanam
tantrāvātakaphātaṅgaśvāsaprārthāśikāsranut
mahanti yāni mūlāni kāṣṭhagarbhāṇi yāni
ca
teṣāntu valkalaṃ grāhyaṃ haskhamanvāni itakhaśaḥ ||”
“daśamūlokaṣāyastu sa pauṣkarakaṇānvitaḥ
sadbhipātajvaraṃ deyaḥ śvāsakāsasamanvita ||”
iti dvādaśāṅgakāthaḥ
“cirajvare vātakapholavaṇe vā
407.3-2.5
tridoṣaje vā daśamūlamiśraḥ
kirātādikkādigaṇaḥ prayojyaḥ
śuddhābhiṣe vā viddatā vimiśraḥ ||”
“kirātatiktako mustaṃ guḍūcī viśvabheṣajam
kirātādigyo hyeva cāturbhaikamitalpi ||”
iti caturhṛśāṅgakvāthaḥ
“daśamūlī śaṭī śṛṅgī pauṣkaraṃ saturālabham
bhāṇoṃ kṛṭanavījañca paṭolaṃ kaṭurohiṇī
aṣṭādaśāṅga ityeṣa sannipātajvarāpahaḥ
kāsahṛdgrahapāśrrvārttiśvāsahikkāvamīharaḥ ||”
ityaṣṭādaśāṅgakvāthaḥ
“bhūnimbaśaṭhadaśamūlamahauṣadhāmbatiktendravauṣadhi kirebhakaśākadhāyaḥ
tandrāpralāpakaphanātha tridāhamohaśvāsatridoṣajanitajvaraṇāśanaḥ syāt |”
iti dvitīyo'ṣṭādaśāṅgakvāyaḥ
sannipā
“jaṭārakṣāmṛtitveṇa mallukasya jvaraṃ jayet ||”
iti
atha sannipātajvare raṃkhāḥ
“viṣaṃ trikaṭukaṃ gavyaṃ ṭaṅkaṇaṃ mṛtaśulvakram
mukundasya ca bījāni dviguṇaṃ navamaṃ mṛtam
etāni samabhāgāni dinaikaṃ vijayādravaiḥ
mardayeccayakākārā kartavyā vaṭikātha sā
'bhakṣaṇīyā tu pāyavyo ravimūlakaṣāyakaḥ
mṛtasaṃjīvanonāmnā sannipātajvarāntakṛt ||”
iti mṛtasañjīvanī vaṭikā
sannipātajvare rasapradīpe
“śuddhasūtasamaṃ gandhaṃ sutāṃdhra mṛtatāmrakam
tribhistulyogavāṃ kṣīrairmmaīyedātape khare
mardayeddinamekantu nirguṇḍīśigrujadravaiḥ
vidhāya golaṃ taṃ golamandhamūṣāgataṃ pacet
triyāmān vālukāyantre tataḥ khale vicūrṇayet
aṣṭamāṃśaṃ viṣaṃ tatra kṣipettattāpi mardayet
trinetrākhyo raso hyeṣa jñeyo guñjādvayonmitaḥ
pañcakola kaṣāyeṇa chāgodugdhena vā saha
rasanānena bhuktena sannipātajvaro mahān
sadyavaṃ vrajati kṣipraṃ karṇayo nātra saṃśayaḥ ||”
iti trinetro rasaḥ
. sannipātajvare rasapradīpe
407.3-2.6
“bhasma ṣoḍaśa niṣkaṃ syādāraṇyopalasambhavam
maricaṃ niṣkamātrañca viṣaṃ niṣkaṃ vicūrṇayet
raso bhasmaśvaro nāmnā sannipātajvarāntakat
ekaguñjā mito bhakṣya vyāghrakasya draveṇa hi ||”
iti bhasmeśvaro rasaḥ
sannipātajvare rasendracintāmaṇau
“do karṣoṃ sūtakādūdvābhyāṃ gandhakāddau tathaiva ca
yatnatastubhayaṃ madyaṃ dinaṃ haṃcapadīraseḥ
kalkasya vaṭikāṃ kṛtvā ni kṣipet kācabhājane
karkaṭammastataṃ tatra kṣiptvā yatnaṃ nirodhayet
kupikāyāḥ paro bhāgau vālukābhiśca pūrayet
sāī yāvadahorātraṃ tāvattaśca pacedgram
doṣamālokhyalo deyaḥ sāṅgaśītaṃ tataddharet
lolāīmamṛtaṃ tatra kṣipettāvattathauṣadham
bhakṣito rattikāmātro rasastvagnikumārakaḥ
sannipātajvaraṃ kṛcchāṅgātaṃ mandāgnitāmapi
mūlaṃ saṃśayaṇīṃ gulmaṃ kṣayaṃ plīhānhaṃ tathā
śvāsakāsādikān sarvvān gadāṃśca vināśayet ||”
iti agnikumārī rasaḥ
sannipātajvarādiṣu rasendra cintāmaṇau
“gandheśaṭaṅkamaricaṃ viṣaṃ dhattū rajailavaiḥ
divasaṃmadditaṃ śuṣkaṃ pañcavakto raso bhavet
ārdrakasya draveṇaiva dātavyo rattikā mitaḥ
sannipātajvaraṃ ghoraṃ nāśayennātra saṃśayaḥ ||”
īśaḥ pāradaḥ | ṭaṅkaḥ ṭaṅkaṇaḥ | pañcavako rasaḥ
sannipātajvare rasendracintāmaṇau | atha śītajvaraṃ raṣāḥ
“sūtakaṃ gandhakañcaiva haritālaṃ manaḥśilām
ekaniṣphaṃ dviniṣkañca caturniṣkiṃ tathaiva ca
pañcaniṣkarasaḥ kāravellāḥ kalkaṃ prakalyayet
tāmmrapatrāṇi tulyāni tena kalkena lepayet
śarāvasaṃpuṭe tāni ślakṣṇā leṣāsu ryyapi
daśāṇāṃ piṣṭhikāṃ paścāt puṭapākena pācayet
tataḥ saṃcūrṇayeddeva rasaḥ kṣaudreṇa bhakṣitaḥ
407.3-2.7
yavaikamātrayā hanti ghoraṃ śītajvaraṃ dhruvam ||”
pārādaṅkaḥ 1 gandhakaṭaṅkaḥ 2 haritālaṭaṅkaḥ 4
manaḥśilāṭaṅkaḥ 5 tāmtrapatraṭaṅgaḥ 12 | iti
śītajvarārirasaḥ || || rasapradīpe
“pāradaṃ gandhakaṃ tulyaṃ daradañca viṣaṃ samam
viṣādaṣṭaguṇaṃ yojyaṃ maricaṃ vimamardakam
khadyamantā tu vijayā kāsamaddekaṭhillakaḥ
catuṇīśca rasairetaccūrṇa yatnena mardayet
tulasyāstu rasaiḥ sārddha bhakṣito rattikā mitaḥ
hanti śītanjvaraṃ ghoraṃ nāśnāyaṃ śītakeśarī ||”
iti śītakeśarīrasaḥ
rasapradīpe
“tālaṃrka mṛtikācūrṇa tulyaṃ tannobhayopari
navabhāṃśuśca tulyaṃ syānna mahayet kandakādravaiḥ
taptu saṃśuṣkasupace nagnaigarjapuṭe pacet
śītaṃ tacca gayedahnaṃ guñjāmācaṃ ghṛtāyutam
prabhāte bhakṣayettanna yāti śītajvaravyatham
vāntirbhavati kasyāpi kasyāpi na bhavatyapi ||”
iti śītabhañjī
“rasaṃrka pāradaṃ tulyaṃ tālakaṃ gandhaṭaṅkaṇam
sarvametat samaṃ cūrṇa kāravellauraseddinam
mardayettena śuṣkesya rasakādiśamastu tu
tāmmrasya bhājanesvālampiṃtayeddaṣṭāṃgulonmitam
tat paceddhālukāyantre yathā yāvat sphuṭanti hi
śītalaṃ taddhi gṛhṇīyātsāmnācodarādviyaka
śītabhaṅgī raso māṣamātro maricasaṃyutaḥ
bhacitaḥ paryyastañcaiva nāśayedviṣamajvarān ||”
iti śītabhaṅgo rasaḥ
śītajvarādiviṣamajvareṣu rasendra cintāmaṇau
“tālako daradosūtapāradau gandhakaḥ śilā
kramādbhāgāhivṛdvaitaṃ kāravellābhruvorditam
vyanenāśu pramādyena tāmtrapātrī pralepayet
adhomukhoṃ dṛr̤he bhāṇḍe tānnivedhyātha pūrayet
cunnā vālukayā ghasramiṃ prajvālayeddṛḍham
śītaṃ saṃcūrṇya māyo'sya nāgavallodale sthitaḥ
407.3-2.8
bhacito maricaiḥ sārddha samastān viṣamajvarān
śītadāhādikān hanti pathyaṃ kṣīryyodanaṃ
payaḥ ||”
iti śītabhaṅgo rasaḥ
rasaratnapradīpe
“rasaṃ gandhaṃ viṣañcaiva samaṃ śuddhañca ṭaṅkaṇam
mardayet khalamadhye tu yāvat kajjvalasannikam
nakulasya mukhe kṣitvā mṛdā saṃveṣṭayedudṛḍham
khāpayet khaṇḍave pāce adho'īkhagavāṃ vyaset
sukhi bhāṇḍaṃ saṃnidhāya caturyāmaṃ dṛr̤hāgninā
khāṅgotaṃ samuddhatya hatvā khalletu kajjalīm
guñjādvayapramāṇena nasyakarmmāṇi yojayet
vāmabhāge jvaraṃ inti tatkṣaṇāt kautukaṃ mahat
yojayeddakṣiṇe bhāge ārogyaṃ niścitaṃ bhavet ||”
ratbarḍanārīnāṭeśvaro rasaḥ
śītajvarādiviṣamajvareṣu rasaratnapradīpe
“kaṭaphalaṃ triphalādāvcandanaṃ saparūṣakam
kaṭukāpadmakośīraṃ vipacet karṣakaṃ jale
tridoṣadāhatṛṣṇāptaṃ pānamātreyapūjitam
dīrghakālajarāṇīnāmanetana syānmahopamam ||”
karṣa kaṭaphalātāguśīrānāṃ samuditānāṃ jale
prasthamite vipacet arddhaśeṣam | kaṭaphalādipānaṃ
ṭaṣṇāyāṃ dāhe ca
“sannipāte tu dāhārtta yaḥ visūcyetivādikhā
āturaḥ sa kathaṃ jīvedityakhā sa kathaṃ bhavet ||”
eṣa sannipātino dāhe śītābhrasakaniṣedho vagadāhāttraca tatra vāghyādyayagāhanastoktatvāt
athānnamāha
“duḥsparśagokṣurakṣudrāmiṅgamāddāramarpayet
doṣahya | mnibalādhāyai tridoṣajvariṇe bhiṣak ||”
duḥsparśo yavāsaḥ | āhāramucitamannam
“lājamaktam samaśrīyāt sevyavena samanvitam
te cejjīvantyaviyrena jvarī jīvettadā dhruvam ||”
iti kecit
“raktapittī hitaścaiva tṛṣṇādāhajvareṣu ca
lājānāṃ praktavaḥ śītā na ca te'ca hitā
matāḥ
pācano dīpanaḥ khocyo lājamaṇḍo yataḥ smṛtaḥ
407.3-2.9
dṛśamūlrāmirbhisaddhaḥ sannipātajvare hitaḥ
sannipātajvarī yastu kalpate pralapannapi
kiñcideva na jānāti ciktiā tasya kathyate
abhyañjayet purāṇena sarpiṣā pūrvvameva tam
balādālāguṅkhyātoyaistailaiśca pariṣecayet
varttako varttakā lāvo vāśīkāścalidiḥ śaśaḥ
kuliṅgaśca rasaireṣāṃ tarpayet yathāvajam ||”
varttakaḥ baṭera iti loke | varttakā baṭaī iti
loke | vāśīko vātacaṭaka iti nirghaṇṭaḥ
śagerā iti boke | kulilo gadgaraivā iti
loke
“sannipāte cudhātyoṃ yo bhojayet piccitaudanam
sa kathaṃ bhiṣagākhyāntu labhate manujādhamaḥ ||”
atha vātolvaṇasannipātajvarasya cikitsā
“pañcamūlīkaṣāyantu dadyāt vātottare jvare
abhrauṇāṃ vā sukhauṇāṃ vā dṛṣṭvā doṣabalābalam ||”
pañcamlo mahato prathamaṃ prāptāyāstyāge vacanābhāvāt || || atha pittolvaṇasannipātajvarasya
cikitsā
“pañcakaṣāyi triphalā devadāru ca kaṭphalam
candanaṃ padmūkaṃ caiva tathā kaṭukarohiṇī
ebhiḥśṛtaṃ śataṃ lebhihathitaṃ śītalaṃ jalam
pittottare dukhā metat sannipāte cikitsitam |"
iti pañcakaṣāyaḥ
• sannipā
“kirātatiktakaṃ mustaṃ guḍūcīṃ viśvabheṣajam
pāṭodīcaṃ navāndhraśca ślataṃ pittādhike pivet ||”
iti kirātādisaptakam
atha kapholbaṇasannipātajvarasya cikitsā
“hastyo pauṣkaraṃ bhārgī śaṭho śṛṅgī durālabhā
bṛhattyasya tu vījāni paṭolaṃ kaṭurohiṇī
bṛhatyādigaṇaiḥ śastaḥ sannipāte kaphottare
kāsādiṣu ca sarveṣu hitaḥ śothapravepiṣi ||”
iti bṛhatyādikāthaḥ
atha vātapittolvaṇasannipātajvarasya cikitsā
“vātapittajvaraṃ dṛṣṭvā kanīyaḥ pañcamūlakam
tatkkātho madhunā śukto vātapittottaraṃ jvaram |”
iti laghuñcamūlam
407.3-2.10
atha vātaśleṣmolbaṇasannipātajvaracikitsā
“kirātatiktakaṃ mustaṃ guḍūcī viśvabheṣajam
dhātubhedakamityāhurvātaśleṣmolvaṇe jvare ||”
iti dhātubhedakakkāthaḥ
atha pittaśleṣmolvaṇasannipātajvaracikitsā
“parpaṭaḥ kaṭphalaṃ kuṣṭhamuśīraṃ candanaṃ jalam
nāgaraṃ mustakaṃ śṛṅgī pippalīnāṃ śṛtaṃ hitam
tṛṣṇādāhātimāmdyeṣu pittaśleṣmolbaṇe jvare ||”
iti parpaṭādikāthaḥ
atha vātapittaśleṣmolvaṇasannipātajvaracikitsā
“nāgaraṃ dhānyakaṃ bhārgī padmakaṃ raktacandanam
paṭolaṃ picumaīñca triphalā madhukaṃ balā
śarkarā kaṭakā mustā gajāhā vyādhighātakaḥ
kirātatiktamamṛtā daśamūlī nidigghikā
yogarājo nihantyeṣa sannipātatridoṣajam
sannipātasamutthānaṃ laghumapyagataṃ jayet ||”
gajāṅgā gajapippalī| vyādhighātakaḥ āragvadhaḥ
nidigdhikā deguṣyārthaṃ pṛthak paṭhitā| iti
yogarājakvāthaḥ || || atha pravṛddhamadhyaśīṇavātādijanitasannipātajvarāṇāṃ ṣaṇṇāṃ tantreṇa
cikitsāmāha
“pravṛddhaṃ vardhayeddoṣaṃ coṇaṃ saṃvarddhayedbhiṣak
cikitseyaṃ vidhātavyā doṣayorlaṅghaṇonmayoḥ ||”
asyāyamarthaḥ | pravṛddhaṃ doṣaṃ karṣayet tattceyacetubhirauṣadhāyavicāraiḥ kṣīṇañca samīkuryyāt
kṣīṇaṃ doṣaṃ saṃvarddhayet | tadvṛddhihetubhirauṣadhānavicārairvardhayitvā samīkuyyyādityarthaḥ
“pravṛddhe samite doṣe madhyamaḥ svayameva hi
śāntiṃ yāti śamaṃ note laghuvatnprahṛtuvamvavat ||”
asyāyamarthaḥ | varṣāsu vāyuranubandhaḥ śeṣaḥ
pradhānamiti yāvat | pittaśleṣmāvāvanubandhī
vāyoranucarau śaradi pittamanubandhaṃ kapho'nubandhaḥ| vasante kapho'nubandhau vātapitta anubandhau
tatra yathānubandhe praśamaṃ note'nubandhaḥ svayameva
407.3-2.11
śāntiṃ yāti | tathā pravṛddhe doṣe śamite chāpayitvā samīkṛte madhyamo doṣo hi niścayena
svayameva śāntiṃ yāti praśamo bhavatītyarthaḥ
atha śītāṅgādīnāṃ sannipātajvarāṇāṃ adyosannipā
daśānāṃ viśiṣṭā cikitsā | tatra śītāṅgasya
cikitsāmāha
“bhāskarūlaṃ jorakaṃ vyoṣabhārgīvāśrī guṣchīpuṣkaraṃ gojalena
siddhaṃ sadyaḥ śītagātrātimohaśvāsaglonaṃ kaṣṭakāsāgniṣṭatki ||”
bhāskaramūlaṃ arkamūlam
“kakauṃṭikākaṇṭaravaḥ kulatyahayāhvavākaṭṭapajaṅgahlācauraiḥ
kirātatiktāmalakadulāḍupathābhiṣaddharsagamaca śastam ||”
karkaṭikākaṇṭakhaḥ khakhavāślarañca
“dṛṣṭaviṣamaricama ceṣṭrāpriyaṅkalabhekairbhucaturvaisubhiḥ
bhāgerniitasuhuna namidamamitakhedargrahāharam”
atha tandrikasya cikinsā
“kṣudrākṣatā nāgarapauṣkarāṣṭi
staptāni pītāni śivāyatāni
muṣṭaukavāgagjiradhovayāni
nasyena tandrāmiviyotyayāni
maricakaṇavacavacā vacā rukta
lamiharanāgara śarvarīmavākṣyaḥ
hagavakanalakaskhitā nitānaṃ
nakhi vihitā nanu tandrikaṃ jayanti ||”
kaṇaḥ bālakaḥ | paścavacā dāruharidrā | rukkuṣṭham | kamiharo viḍaṅgaḥ | śarvarī haridrā
gavākṣī indravāruṇī| nakhi nāsikāyām
“turuṅgalālāvacaśrotabhedaḥ
manaḥśilāmāgadhikāmadhūni
niyojitānyakṣiṇi niścitaṃ drāk
tandrāṃ sanidrāṃ vinivārayanti ||”
lavaṇottamaṃ saindhavam | dṛṅkaḥ karpūraḥ | nidrā
atinidrā | || atha pralāpakasya cikitsā
“satagaravaratikko revatāmbhodatiktānaladanuragamambhābhāratīcārahūrāḥ
malayavadana bhūlośa kavṛṣyokṣapaktāḥ
pralapanamapamṛṇyuḥ pāgato nātidūrāt ||”
407.3-2.12
varatikto'tra parpaṭo na tu mahānimbastasyāntarāśurodhāt | naladaṃ lāmajjakam | tadalābhāduśīraṃ grāhyam | bhāratī brāhmo | varambho
iti loke | dvāghūrā drākṣā
“sāmbanerañjanebrakṣaivyoṣṇāṃ cāmitasevanaiḥ
sadyeto viddhataṃ cittamasya prakṛttimānayet ||”
atha raktaṣṭhīvinacikitsā
“raudrighavanvayavāsakavāsā
parpaṭaśāmalatākaṭukābhiḥ
śarkarayā samameṣa kaṣāyaḥ
kṛtajaḍīvina uddita upāyaḥ ||”
raudrikaṃ sugandhadravyaviśeṣaḥ | rohinta iti
loke| gandhajatā priyaṅguḥ
“padmakacandanaparpaṭamustājātivadāyaghacandanavāri
sannipā
śrota kaniṣṭha yutaṃ paripakva
vāri bhavediha śoṣitahāri |”
śrota kaṃ yaṣṭīmadhukam | rakta raktaṣṭhīvini
“madhukamadhukapadmakarṣakaṣāyacandanadrākṣāparuṣasanāyaḥ
śauparṇīphalaśotakapāyaḥ
sapiṃta rakta svāvasañjayaśāya |”
padmarca padmakam | pādyaḥ vālaḥ | sanāthaḥ sapadhānaḥ| śauparṇī gambhārī | | atha bhugnanetrasya cikitsā
“turaṅgamannāvacayogagamyāmadhūkadhāroṣayaśāyaśaubhiḥ
vacāntyuṣṭrolasunānitābhirnasyaṃ tvavambhumnadṛśaṃ karoti ||”
ayābhibhyāsasya cikinsā
“śuṅgo bhāyyo bhayājājokabābhūnimnaparpaṭaiḥ
devadāruvacākuṣṭhavāsakaṭphalanāgaraiḥ
sustadhānyākatikraikyayapāṭhārekhāmiḥ
hastipippalyapāmārgapippalīlava cinnajaiḥ
viṅgalāravavāriṣṭayaṣṭauvākcikāpalaiḥ
vir̤aṅgarajanīdāvyovayānīhayasaṃyutaiḥ
samośairnicitaḥ kātho dikṛāṃkravarasāplivaḥ
abhiṇyāsajvaraṃ ghoraṃ hanti takrāntra tatkṣaṇāt
pramohaṃ kaṇagūśañca sannipātānvayoṣaṅga
hikkāṃ śvāsañca kāsañca tathā sarnnānupadravān ||”
iti śaṅgādikāthaḥ
atha jihna kasya cikitsā
407.3-2.13
“kirātatiktāmṛtalatālikṣakarkū ra jambā kaṭule layuktaḥ
abdasta ? saṃśabhavedrasakṣā
doṣāṃstuto dāśarathiyaṃthābdhim ||”
ākulavṛta acaskarahā iti loke | katikṣaṃ
kuliṅgana iti loke | amdaścaḥ bojapūrādirasaḥ | iti kirātādikvalaḥ
“śālūraparṇī mālūralalāmamadhugutā
śambūkapuṣpī sahitā sevā vāṇaṃ viśuddhaye ||”
śālūrapaṇī brāhmo | mānūralaṃ viśvamūlam
śrāmayaḥ kuṣṭham | śambūkapuṣpī śaṅkhapuṣpī | śālūrapayryādiravalehaḥ
“śubhā nāgarapuṣkarākṣatalatā brāhmī vacā
supratā
bhārgī vāsakayā satoyasurasā kātho jayejihna kam
viṣvāvanme vibhāvarīyugavarāvṛtvāvanīvāridavyāghrīnimbapaṭojapuṣkarajaṭāyagdārubhirbhā
hvataḥ ||”
puṣkaraṃ puṣkaramūlam | tathā cāmarasiṃhaḥ
‘mūle puṣkarakāśmīrapadmapatrāṇi pauṣkare |’
supratā gandhapalāśī kāśmīre prasiddhā | surasā
tulasī | viśvādiryogāgntaram | vanme parpaṭaḥ
vibhāvarīyugaṃ haridrā dāruharidrā ca | varā
triphalā| vantrāvato guḍūco | vyāghrī kaṇṭakārikā| vakuṅkuḍam | | atha sannigata
cikitsā
“śaṭīsuratarūttamāḥ khadiradārudrākṣāḥ samāḥ
sanāgarasudhānvitāḥ piva kṛtāvarīsaṃyutāḥ
mṛdūjvalanapācitāḥ sadya pūreva sannipātādyathāpahataye vṛthā śiśirasevanaṃ mā kṛthāḥ ||”
“baṃthākavacakacchūrāsahacarānatābhaṅgurāsurāṅkayananāgurā tadanudārudrākṣāpurāḥ
vṛṣātaruṣabhīrubhiḥ saha bhavanti sannipātayathojjvaḍimakramaśamanapañcacāsadbhaṭaḥ |”
“suradāva śaṭī sudhālatā
suvahā śuṇṭhiyutā śṛtā jale
vapurāḥ śamayanti sevitāḥ
satataṃ sannigataṃ sudāruṇam ||”
“sukherakhaprāyadāvāśadārusthithārājābhovakarpūrratiktā
vāsā viśvā pañcamūloyugāḍhyā
407.3-2.14
haṇyānyāsyānnabhasidhvāntarīḥ |”
“dṛṣṭāpahāya banaruktvāri
jvarāripūrvādimadāpahāri
jvaracchidaṃ jīvitadañca nityaṃ
mṛtyuñjayaṃ cetasi cintayasva |”
“karpūraprakarādātavapuṣaṃ sadyo'sṛgāplutaṃ
hyabhyaktāṅgamathu bhāṅkukucaṃ bhālasphuraccakṣuṣam
saṃpūrṇoddhatasuptasaṃjñataskaraṃ pumbhācanālādharaṃ
piṅgottuṅgajaṭākalāpavadhiraṃ candrāīmauliṃ
smaret
bhiṣagbhiriti nirgītaṃ sannipāte'ntakābhidhe
bheṣajaṃ jāhnavīnoraṃ vaidyo gobinda eva hi ||”
“uśīracandanodīcyadāḍāmanalapadmataiḥ
śṛtaṃ śītaṃ jalaṃ dadyāddāhadahajvaraśāntaye |”
“bāśito niśi paryuṣitaḥ prātardhānyākataṇḍulakvāthaḥ
pītaḥ śamayatyacirāddantardāhaṃ jvaraṃ paittam ||”
“pathyā tailapluta caunairliptama dāhajvarāpaham
kāthārkapittavovarṣastrāsān cānti bamīmapi ||”
tailaputacī raikaiśca na samuccayaḥ śaṅkena kebalena
madhunāpi lihyāt | iti paśyāvalehaḥ
“praśamayati dāhamacirād dadhiyukkakarṇanmṛpallave
lepaḥ
lepo himakaramalayaja nimbadalaistakrapiṣṭairvā |”
“uttānasuptasya gabhīratāmrakāṃsyādipātre nihitai ca nābhau
śītāmbudhārā bahulā patantī
nihanti dāhaṃ tvaritaṃ jvarañca
śītāmbhasā tu śataśaśca vilor̤itena
gavyena candanayutena dhṛtena digdhā
dāhajvarau sakamalotpalamrāladhārī
kṣipraṃ viśet salilakoṅgamavaprakālam
kāñjikārdrapaṭenāvaguṇṭhanaṃ dāhanāśanam
atha gotakramakhinnaśītajīkṣatavāsasā ||”
“dāhāvamahiṃtaṃ cāmaṃ virasaṃ hyathāvānvitam
śarkarāmadhusaṃyuktaṃ pāyayellājaparpaṇam ||”
“vāpyaḥ kamalahāsimyo malayanyadruhāḥ śubhāḥ
māryaśvandanadigdhāṅgo dāhayendukarā matāḥ
muktāvalocandanaśītalāgāṃ
407.3-2.15
sugandhapuṣpāmvarabhūṣitānām
nitambinīnāṃ supayodharāṇāmāliṅganānyāśa haranti dāham
prakrāntaṃ vāsya vijñāya tāḥ khorapamayeta punaḥ
śliṣṭañca bhojayedannaṃ yenāpnoti sukhaṃ mahat ||”
“kaṣāyagovālavaśoṣamāni
karañjavojaṃ caṇadāmalāti
padyājasiddhārthakahiṅgaśuṣṭhīyutāni vakṣāmūvivibhiśritāni
piṣṭvā guṭoyaṃ nayane vidheyā
pracetaneti prathitārttivārī
cittabhramāyudhūtabhūtadoṣaśiro'cirogaśamanādyacetuḥ ||”
“kumbhīṅkavattarorambhomudgavinvākaśānvitam
pihitaṃ navi navaṃ khātu cittabhramavināśanam ||”
“surāmahaṃ janedrākṣā mraidhaka malayodbhavaiḥ
marucavamadhusindhaiḥ purapohijapāṃśubhiḥ
lohakhāmrantakailābhirṣū pañcittabhramāpahaḥ
grahopagrahaḥ śrīdaḥ saubhāgyakara uttamaḥ ||”
“laṭīkāmaradāru matsya śukanā suktāmalakyo'mṛtā
paṇyārambanarāmasenaka rajorājopalaiḥ saṃyutāḥ
haṇyucciptabajo'tha dahradanā drākṣā paṭolo
payaḥ
pathyā parpaṭarājavṛcakaṭukāśūkamṛkukyaḥ śṛtāḥ ||”
“pralepaḥ samaktaṃ nayastvekamekaḥ
samuntipraśoṣaśca raktāvasekaḥ
vipakvaśca śastrakriyā pūyajita sā
praśāntaṃ gataśca drutaṃ tañcikitsā ||”
“niśāviśālāsamayābhigandhadārbokuṭīvalkalataḥ pralepaḥ
prabhākaraccīrayutaprabhāvāduddhataḥ samasto'pyaya karṇakannaḥ ||”
“daśamūlamahauṣadhakāttapalātriphalāmahodhikirātayutam
maricaṃ parikalpitamāśu valādapanti karṇarujaḥ sakalā |”
“pañcikamputra yavāsakahikavikrasaṃhāganapūrjaraubhiḥ
lāra
jvāyaḥ śnathaḥ kramati kaṣṭhakukaṃ
kaṇṭauravaḥ kuñjaramāśu yain |”
siṃhāsano vāmakaḥ | śamvarī haridrā
“kirātakadukākaṇākaṭukakāṭakaṭārīśaṭīkaliṅkakalimābhayākaṭukakaṇṭaphalāmbhogharaiḥ
407.3-2.16
viṣābhalakapuṣkarājajakujīra bhaṅgodbhavairmahauṣadhasakherayaṃ jayati kaṣṭhakrujaṃ gayaḥ |”
śaṭī kacūraḥ | kalindaḥ vibhītakaḥ | kalibhaṃ
devadāruḥ | kaṭukaṃ maricam | viṣā ativiṣā
puṣkaraṃ puṣkaramūlam | dṛṣaḥ vāsakaḥ | dvaṣādibhiḥ kiṃviśiṣṭeḥ mahauṣadhasakhaiḥ mahauṣadhasya sakhibhiḥ| tena etaiḥ sahitena mahauṣadhena ityarthaḥ | | ayolvaṇavātādipravṛḍamadhyāaugavānādihetukānāṃ kumbhīpākādisannipātakharāṇāṃ trayodaśānāṃ cikitsābhidhīyate
sā ca tulyahetukānāṃ visphurakādīnāṃ trayodaśānāmiva vidhātavyā | iti sannipātajvarādhikāraḥ | iti bhāvaprakāśaḥ
sannipātabuddha, puṃ, (sannipātaṃ nudatīti | muda +
kvip | ) nepālanimlaḥ | iti rājanirghaṇṭaḥ
sannivaḍaḥ, tri, samyagavayasaṃyuktaḥ | saṃnipūrvarvandhaghātoḥ karmmaṇi ktapratyayena niṣpannaḥ
sannivandhnaṃ, klo, samyaṅnivandhanamatra | samyagnivandhanam | saṃnipūrvavakandhadhātoranaṭ pratyayena
niṣpannam
sannivaḥ, tri, (samyaka nimātoti | saṃ + ni +
bhā+kaḥ |) sadṛśaḥ | iti jaṭādharaḥ || (yathā,
bhāgavate
Linked texts (5)
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Bhaiṣajyaratnāvalī (ed. Rājeśvaradatta Śāstrī) — Sanskrit
- Jvaratimirabhāskara (Cāmuṇḍa Kāyastha) — Cāmuṇḍa Kāyastha 1598, Sanskrit
- Jvaratriśatī — Śārṅgadhara, Sanskrit
- Rasendrasārasaṃgraha (Gopāla Kṛṣṇā) — Gopāla Kṛṣṇā, Sanskrit