Pramāṇa · Search · About · API

Shabdakalpadruma 521.5

Śabdakalpadruma 521.5

Language
Sanskrit

521.5.1

iti ṭhañ | ) saṃvatsaraṃ bhavaḥ | saṃvatsaraṃ vyāpya bhūtaḥ | prativarṣakarttavyaśrāddham | yathā
atha sāṃvatsarikaśrāddham | tatra gobhilaḥ | yata
ahra saṃvatsare saṃvatsare pretāyānnaṃ dadyāt yasminnahrani pretaḥ syāt iti | yata ahne sapiṇḍīkaraṇāttantrādahrinimnādādādisaṃvatsarādūī saṃvatsare saṃvatsare prativarṣaṃ yasminnahrani mṛtastasminahrani mṛtāya dadyāt | vyāsaḥ | pratisaṃvatsarañcaivamekoddiṣṭaṃ mṛtāhani | etena sapiṇḍīkaraṇāpaka varṣe ādyasaṃvatsare'pi mṛtāhe śrāddhāttaraṃ
karttavyamiti maithiloktaṃ heyam | vyaktāmāha
hemādridhṛtaṃ vacanam
“pūrṇa saṃvatsare cādyaṃ ṣoḍaśaṃ parikīrttitam
tenaiva ca sapiṇḍatvaṃ tenaivābdikamiṣyate ||”
ataḥ pūrṇasaṃvatsarakriyamāṇaśrāddhādyathobhayanirvāhastathāpakaṣṭa sapiṇḍīkaraṇaśrāddhādapyubhayanirvāho na pūrṇasaṃvatsare ābdikāntaram | evaṃ
pañcadaśaśrāddhe'pyanvayam | matsyapurāṇam
“tataḥ prabhṛti saṃkrāntyāvuparāgādiparvvasu
tripiṇḍamācaret śrāddhamekoddiṣṭaṃ mṛtāhani ||”
tataḥ pretatvaparīhārāt tripiṇḍaṃ traipuruṣam
nirupapadasaptādaśabdaḥ mṛtasambandhimāsapakṣatithiviśeṣaparaḥ | upapadāttu kacinnithiviśeṣamātraparaḥ | yathā mṛtāhe pratimāsaṃ kuryyādityādau | śaṅkhaḥ
“sapiṇḍīkaraṇādūī yatra yatra pradīyate
tatra tatra trayaṃ kuryyāt varjayitvā mṛtāhani
amāvāsyāṃ kṣayo yasya pretapace'thavā punaḥ
sapiṇḍīkaraṇādūrddha tasyoktaḥ pārvvaṇo vidhiḥ||”
trayaṃ sampradānānāṃ trayaṃ kuryyāt tribhyo dadyāt
ityarthaḥ | mṛtāhaparyyudastatvidaivatasyasya prati
prasavamāha | amāvāsyāmiti | pre tapaco'tra

521.5.2

pitṛpakṣaḥ asyayuktakṛṣṇapakṣa iti yāvat | na
tu kṛṣṇapañcamātraṃ kṛṣṇapakṣasāmānyaparatve amāvāsyāpadavaiyarthyāpatteḥ || || pitṛpakṣa viśeṣayati hemādrimādhavādyādīdhṛtaṃ nāgarakhaṇḍam
“nabho vātha nabhasyo vā malamāso yadā bhavet
saptamaḥ pitṛpakṣaḥ syādanyatraiva tu pañcamaḥ ||”
atra āvaśabhādrayoranyatarasya malamāsale
āṣāḍhāpekṣayā saptamapakṣasya pitṛpakṣatvāt
atra mṛtasyaiva pretapañcagatatvaṃ na tu malamāsabhādrakṛṣṇapakṣamṛtasya | tataśca tatra mṛtasya varṣāntare asyayuktakṛṣṇapakṣe'pi tacchāddhakaraṇe na
pārvvaṇam | kintve koddiṣṭamiti | atra pārvvaṇo
vidhiḥ pārvvaṇetikarttavyatākaikoddiṣṭavidhirityananvayadarśanānaprabhṛtayaḥ | tanna pūrvvavacaneoṣi traipuruṣeṣvekasya mṛtāhe paryyudastasya pārvvaṇo vidhirityanena pratiprasavāt | tasmādatra sadaivatekoddiṣṭaṃ
na yuktaṃ kintu traipuruṣikaṃ na tu ṣāṭpuruṣikam
“karṇamamanvitaṃ muktā tathārthaṃ śrāddhaṣoḍaśam
pratyābdikañca śeṣeṣu piṇḍāḥ syuḥ ṣar̤iti
sthitiḥ ||”
iti chandogapariśiṣṭavacanena pratyābdikavyatirekeṇa ṣaṭsaṃkhyāniyamāt || || evamamāvāsyāditaratranimittena māturapi pratyābdikaṃ
pārvvaṇavidhinaiva
“apūttrā ye mṛtāḥ kecit striyo vā puruṣāśca ye
teṣāmapi ca deyaṃ syādekoddiṣṭaṃ na pārvvaṇam ||”
ityāpastambavacane aputtrā iti viśeṣaṇopādānān saputrāṇāṃ pārvvaṇābhyanujñānāt
etañca mātrāditnitayadaivataṃ kāryyam | mātre
pitāmahe prapitāmahyai ca pūrvvavat brāhmavān
bhojayitvā ityaṣṭakaṇāyāṃ tathā darśanāt | navasāgadinanimittena pārvvaṇavidhinā kṛte'perapi
mātrāditikāṇāṃ śrāddhaṃ karttavyam | tathodbhidmag

521.5.3

pṛṣṭhamṛdadyāvasanānādināhate | iti vṛndogapariśiṣṭavacane viśeṣataḥ pratiprasavāt | evaṃ sapiṇḍīkaraṇe'pi | etacca mṛtāhapāśrvaṇaṃ mātāpittroreva | tathā ca hemādridhṛtaṃ kātyāyanavacanam
“sapiṇḍīkaraṇādūrddhaṃ pitroreva hi pārvvaṇam
pitravyabhrātṛmātṛṇāmekoddiṣṭaṃ sadaiva tu ||”
mātṛpadaṃ sapatnīmātṛparam | sapatnīmābhityatra
mātṛpadasya rājadantāditvāt paranipātaḥ
tataśca vākye mātṛsasatnoti na prayojyaṃ kintu
sapatnīmātarityādikam | || evaṃ sānnigaurasakṣetrajābhyāṃ mṛtāhe pārvvaṇaṃ karttavyam
“aurasakṣetrajau puttrau vidhinā pārvvaṇena tu
pratyabdamitare kuryyurekoddiṣṭaṃ sutā daśa ||”
iti jāvālavacanasya
“yena yatra pradātavyaṃ sapiṇḍīkaraṇāt param
pārvvaṇena vidhānena deyamagnimamatā sadā ||”
iti matsyapurāṇavacanasya caikavākyatvāt
uśanāśca
“pratyabdaṃ darśavacchrāddhaṃ māntriḥ kurvvīta vai dvijaḥ
ekoddiṣṭaṃ sadā kuryyādiragniḥ śāśvataḥ sutaḥ ||”
atra prāguktayuktyā pretaśrāddhasya ekoddiṣṭatvābhidhānāt sāṃvatsarikaśrāddhe yadekoddiṣṭapadamuktaṃ
tat pretaśrāddhadharmmātideśārtham | tataśca yogyatvādekārdhyādilābhaḥ | na tu yathā pretaśrāddhaṃ
pitṛśabdasthāne pretapadohaḥ tathā atrāpīti
vācyaṃ sāṃvatsarike pretatvābhāvānnayāvidhānānupapatteḥ | evaṃ pratisāṃvatsarikaśrāddhaṃ sabhyagbhārthapadaṃ sāmnoḥprārthanaṃ śeṣabhojanañca karttavyam
rajasvalāyāṃ viśeṣayati gotamaḥ
“aputtrā tu yadā bhāryyā samprāpte bharturābdike
rajasvalā bhavet sā tu kuryyāt tatpañcame
dine ||”
kuryyācchrāddhamiti śeṣaḥ | yattu śrāddhacintāmaṇau
ekoddiṣṭaṃ tvaivaṃvidhena svidānnaina karttavyam

521.5.4

“ekoddiṣṭaṃ karttavyaṃ pākenaiva sadā svayam
abhāve pākapātrāṇāṃ tadahnaḥ samupoṣaṇam ||”
iti laghuhārītavacanāt
pākapātrābhāvaḥ pākasāmagryabhāvopalakṣakaḥ
tadāpi nāmaśvāhaṃ kintūpoṣaṇameva śrāddhasthānīyamityarthaḥ | svayamityabhidhānāt apāṭavādināpi
nāndyadvārā kārayitavyam | ataeva upavāseneva
śrāddhasnānenaiva tadakaraṇaprāyaścittena vā kṛtakṛtyatayā śrāddhavighnaṃ ityādibacanādapi naikādaśyāmanuṣṭhānamiti tanna | pitṛkṛte rajātatve -
naikādaśyāṃ tadanuṣṭhānasya yuktatvāt | anyathā
ṣoḍaśaśrāddhādhikāriṇaḥ kadācinmṛtāve
“yasyaitāni na dīyante pretaśrāddhāni ṣoḍaśa
piśācatvaṃ dhruvaṃ tasya dattaiḥ śrāddhaśatairapi ||”
iti yamavacanena ṣoḍaśaśrāddhābhāve pretattvaparīhāro na syāt | tasmādupavāso na śrāddhārthaḥ
kintu tadānīntanākaraṇaprāyaścittārthaḥ | yathā
svakālānnatasaṃskāre prāyaścittaṃ kṛtvā kālāntare tatkaraṇaṃ tathātrāpi taddine upavāsaṃ
kṛtvā ekādaśyāṃ śrāddhaṃ kartavyamiti | ekoddiṣṭe
nāndyadvārā kāryamityatrāpi gotrajetaratvena
viśeṣaṇīyam
“na kadācit sagotrāya śrāddhaṃ kāryyamagotrajaiḥ|”
iti pretaśrāddhe brahmapurāṇāt
atra hi nāgotrajasya sākṣātkartṛtvaṃ niṣidhyate
sagotrāyetyasambandhāpatteḥ | tasmāt ṣagotrajairdvārabhūtaiḥ sagotrāya śrāddhaṃ na kāryyamityarthaḥ | tathā
ca paryudāsapakṣe gotrajadvārā kārayitavyamiti
suvyaktameva | prasajyapakṣe tu agotrajaviśeṣaṇasvarasāt gotrajalābhaḥ | pratamrāddhadharmasyātideśāt
sāṃvatsarikamapi tatheti śrāddhavivekaḥ | kalpataruratnākarayostu svagotrāyeti paṭhitaṃ svamātmīyaṃ gotraṃ yasya sa svagotraḥ vidyamānagotra

521.5.5

ityarthaḥ | yasyai śrāddhaṃ karttavyaṃ tasya svagotre hi
vidyamāne'nyagotrajena saṃkrāntāntargatena rājñā
śrāddhaṃ na kārayitavyamiti vyākhyātañca | etanmate
'pya duhṛhitādīnāmasagotratve'pi na niṣedhaḥ
vastutastu tatpāṭho'pi karmmadhārayāpekṣayā bahubrīherjaghanyatvāt kṣmālocya tan gotrakṣaṃ ti
tasmai anyagotrajadvārā śrāddhaṃ na kāryyamityarthaḥ
ato laghuhārītavacane svayaṃ padaṃ svagotraparam
anyathā brahmapurāṇīnnāgotrajapadavaiyarthyāpatteḥ
evañca bhaviṣyapurāṇaprabhāsakhaṇḍayoḥ
“mṛtāhani pituryyastu na kuryyāt śrāddhamādarāt
mātuścaiva varārohe vakrarānte mṛtāhani
nāhantasya mahādevi ! pūjāṃ gṛhṇāmi no hariḥ||”
marīciḥ
“paṇḍitā jñānino mūrkhīḥ striyo'dya brahmacāriṇaḥ
mṛtāhaṃ samatikramya cāṇḍāleṣvabhijāyate ||”
ityābhyāṃ kāśamādhavīyaṣṭatābhyāṃ vacanābhyāṃ
sāṃvatsarikaśrāddhasya mṛtāhakarttavyatvenāvaśyakatvāt bhaviṣyasmṛtādve svayaṃ karttavyatvasaṃbhāvanārahitena mṛtāhāt pūrvvakāle'pi pratinidhiryataḥ
“praciṣyāgniṃ svadāreṣu parikalpyarlijaṃ tathā
pravaset kāryyavān vipro yeneṣṭana ciraṃ kvacit ||”
iti chandogapariśiṣṭoktaprāyaścittārthamapratinidhivat | evaṃ sati pratinidhimakarava eva ekāruṇḍaḥ 7| asya guṇāḥ | kaṣāyatvam | rucikāritvam | dīpanatvam| mārakatvam | śleṣmavātanāśitvam | vastrarañjanakatvam | laghutvañca | iti
rājanighaṇṭaḥ
sāketaṃ, klī, prayodhyā nagaram | iti śabdaratnābalī || ( yathā, raghuḥ

Linked texts (3)