Shabdakalpadruma 521.5.4

521.5.4

“ekoddiṣṭaṃ karttavyaṃ pākenaiva sadā svayam
abhāve pākapātrāṇāṃ tadahnaḥ samupoṣaṇam ||”
iti laghuhārītavacanāt
pākapātrābhāvaḥ pākasāmagryabhāvopalakṣakaḥ
tadāpi nāmaśvāhaṃ kintūpoṣaṇameva śrāddhasthānīyamityarthaḥ | svayamityabhidhānāt apāṭavādināpi
nāndyadvārā kārayitavyam | ataeva upavāseneva
śrāddhasnānenaiva tadakaraṇaprāyaścittena vā kṛtakṛtyatayā śrāddhavighnaṃ ityādibacanādapi naikādaśyāmanuṣṭhānamiti tanna | pitṛkṛte rajātatve -
naikādaśyāṃ tadanuṣṭhānasya yuktatvāt | anyathā
ṣoḍaśaśrāddhādhikāriṇaḥ kadācinmṛtāve
“yasyaitāni na dīyante pretaśrāddhāni ṣoḍaśa
piśācatvaṃ dhruvaṃ tasya dattaiḥ śrāddhaśatairapi ||”
iti yamavacanena ṣoḍaśaśrāddhābhāve pretattvaparīhāro na syāt | tasmādupavāso na śrāddhārthaḥ
kintu tadānīntanākaraṇaprāyaścittārthaḥ | yathā
svakālānnatasaṃskāre prāyaścittaṃ kṛtvā kālāntare tatkaraṇaṃ tathātrāpi taddine upavāsaṃ
kṛtvā ekādaśyāṃ śrāddhaṃ kartavyamiti | ekoddiṣṭe
nāndyadvārā kāryamityatrāpi gotrajetaratvena
viśeṣaṇīyam
“na kadācit sagotrāya śrāddhaṃ kāryyamagotrajaiḥ|”
iti pretaśrāddhe brahmapurāṇāt
atra hi nāgotrajasya sākṣātkartṛtvaṃ niṣidhyate
sagotrāyetyasambandhāpatteḥ | tasmāt ṣagotrajairdvārabhūtaiḥ sagotrāya śrāddhaṃ na kāryyamityarthaḥ | tathā
ca paryudāsapakṣe gotrajadvārā kārayitavyamiti
suvyaktameva | prasajyapakṣe tu agotrajaviśeṣaṇasvarasāt gotrajalābhaḥ | pratamrāddhadharmasyātideśāt
sāṃvatsarikamapi tatheti śrāddhavivekaḥ | kalpataruratnākarayostu svagotrāyeti paṭhitaṃ svamātmīyaṃ gotraṃ yasya sa svagotraḥ vidyamānagotra