Pramāṇa · Search · About · API

Vacaspatya 2.1.2

Vācaspatya 2.1.2

Language
Sanskrit

2.1.2

karmaṇastathātvaṃ ghaṭaṃ smarati kaṭaṃ karotītyādau ca buddhisyaghaṭāderapi pūrvvakālatvena kāraṇādihetutvātathātvam ataeva
teṣu kartṛtvāvivakṣayā kāṣṭhaṃ pacati, sthālī pacati, odanaḥ
pacyate ityādi prayogaḥ | apādānasya avadhibhāvopagamena
hetutvāt sampradānasya ca dātṛbuddhisthatayā pūrvvakālatvena
hetutvācca kriyānirvāhkatve'pi na kartṛtvavivakṣā anabhidhānāt taduktaṃ mahābhāṣye “paryyāptaṃ karaṇādhikaraṇakarmmaṇāmeva
kartṛtvaṃ nirvarttitamapādānādīnāṃ kartṛbhānityeteti”
tacca kārakaṃ ṣaḍvidham apādānasampradānakaraṇādhikaraṇakarmmakartṛbhedāt | eteṣāñca ekasyāṃ kriyāyāmubhayaprāptau
“vipratiṣedhe paraṃ kāryyam” ityukta stara staraprābalyaṃ taduktaṃ
hariṇā- “apādānasampradānakaraṇādhārakarmmaṇām
karttuścobhayasamptrāptau parameva pravarttate” iti | guṇapradhānakriyayorekasmin dravye ubhayaśaktiprasaṅge tu “pradhā
nena vyapadeśā bhavantīti” nyāyāt kāryasya pradhānānranyāyasate dhātvarthe prakāratayā bhāsamāne subarthe tanmate
hi subarthasyaiva kārakatvaṃ lakṣṇam | tadarthānvayitvāñca padārthānāṃ
tanvargautvam | tādṛśa viṣayatayādvārā kriyānvayitvaṃ kārakatvam iti tenāpādānādeḥ kriyāniṣpādakatvā'bhāve'pi na kṣatiḥ svānviyivibhattyarthadvārā kriyānvayitvāt
yathā ca tallakṣaṇaṃ tathā mañjū0 prakāṃ0 tathā darśitaṃ yathā
‘kārakārthetarādye ca supa vidhā ca vibhajyate | dhātvarthāge prakāro yaḥ suvarthaḥ so'tna kārakam | vṛttyā kārakasya vocikā tadanyasya cetyevaṃ dvividho'pi supo vibhāgastatna yadvātvapasthāpyadhātvarthe'nvaye prakārobhūya bhāsate yaḥ

Linked texts (1)