Vacaspatya 2.1
Vācaspatya 2.1
- Language
- Sanskrit
2.1.1
kriyāniṣpādakeṣu karttukarmādiṣu kārakasaṃjñānviteṣu na0 teṣāñca
kriyāyāmevānvayaḥ “sambodhanāntaṃ kalporthāḥ kārakaṃ prathamovatiḥ | dhātusambandhādhikāravihitamasamastanañ | tathā yasya
ca bhāvena, ṣaṣṭhī cetyuditaṃ dvayam | sambandhāyarakasyāsya
kriyāvaivāparucyatām” iti vapuḥkeḥ | vaiyākaraṇabhūṣaṇakāraṇādikaṃ gacchāyairatne'smābhirdarśitaṃ yathā
nāma kriyājanakaśaktimattvaṃ karoti kriyāṃ
nivarttayatīti mahābhāṣye vyutpādanāt sādhakaṃ kriyāniṣpādakaṃ
kārakasaṃjñaṃ bhavatīti vārttikokteśca| dravyasya svasattāyāḥ svābhāve'pi gaśyā''viṣṭasyeva tasya tathātvam | tattannāmavyatirekañca
pyāvṛttīratvena kārakamiti satāntaraṃ taduktaṃ hariṇā “sāmarthye
sarvvacetānāṃ taddvedhāvyatratiṣṭhate | kriyāṇāmabhinirvṛttau sāmarthyaṃ
sādhanaṃ vidu[riti” |] śaktiyaktimatorekatvāñca dravyaṃ kārakamiti
ti vyavahāraścāvadheyam, evañca kriyājanakatvena sarvveṣām
karttṛtve'pikhaṇḍaśo'vāntaravyāpāravivakṣayaiva karaṇātvāditvaṃ yathoktaṃ hariṇā” “niṣpattimātre karttṛtvaṃ sarvvatraivāsti kārake
vyāpārabhedāpekṣāyāṃ karaṇādisambhavaḥ” iti | taccoddeśya majūṣāyāṃ darśitoyathā- “karttuḥ kārakāntarapravarttanavyāpāraḥ,
karaṇasya kriyājanakavyāpārasahitavyāpāraḥ, kriyāphalenoddṛśyatvarūpavyāpārasya karmmaṇaḥ, kartṛkarmmavyāhṛtakriyādhāraṇavyāpāro'dhikaraṇasya, preraṇānumatyādivyāpāraḥ sampradānasya,
avadhibhāve'pagamavyāpāro'pādānasyeti” tatra karaṇādhārakakartṛṇāṃ kriyājanakatvaṃ mukhyaṃ tairvinā kriyānutpatteḥ phalarūpakriyājanakatavena viśiṣṭakriyājanakatvācca
2.1.2
karmaṇastathātvaṃ ghaṭaṃ smarati kaṭaṃ karotītyādau ca buddhisyaghaṭāderapi pūrvvakālatvena kāraṇādihetutvātathātvam ataeva
teṣu kartṛtvāvivakṣayā kāṣṭhaṃ pacati, sthālī pacati, odanaḥ
pacyate ityādi prayogaḥ | apādānasya avadhibhāvopagamena
hetutvāt sampradānasya ca dātṛbuddhisthatayā pūrvvakālatvena
hetutvācca kriyānirvāhkatve'pi na kartṛtvavivakṣā anabhidhānāt taduktaṃ mahābhāṣye “paryyāptaṃ karaṇādhikaraṇakarmmaṇāmeva
kartṛtvaṃ nirvarttitamapādānādīnāṃ kartṛbhānityeteti”
tacca kārakaṃ ṣaḍvidham apādānasampradānakaraṇādhikaraṇakarmmakartṛbhedāt | eteṣāñca ekasyāṃ kriyāyāmubhayaprāptau
“vipratiṣedhe paraṃ kāryyam” ityukta stara staraprābalyaṃ taduktaṃ
hariṇā- “apādānasampradānakaraṇādhārakarmmaṇām
karttuścobhayasamptrāptau parameva pravarttate” iti | guṇapradhānakriyayorekasmin dravye ubhayaśaktiprasaṅge tu “pradhā
nena vyapadeśā bhavantīti” nyāyāt kāryasya pradhānānranyāyasate dhātvarthe prakāratayā bhāsamāne subarthe tanmate
hi subarthasyaiva kārakatvaṃ lakṣṇam | tadarthānvayitvāñca padārthānāṃ
tanvargautvam | tādṛśa viṣayatayādvārā kriyānvayitvaṃ kārakatvam iti tenāpādānādeḥ kriyāniṣpādakatvā'bhāve'pi na kṣatiḥ svānviyivibhattyarthadvārā kriyānvayitvāt
yathā ca tallakṣaṇaṃ tathā mañjū0 prakāṃ0 tathā darśitaṃ yathā
‘kārakārthetarādye ca supa vidhā ca vibhajyate | dhātvarthāge prakāro yaḥ suvarthaḥ so'tna kārakam | vṛttyā kārakasya vocikā tadanyasya cetyevaṃ dvividho'pi supo vibhāgastatna yadvātvapasthāpyadhātvarthe'nvaye prakārobhūya bhāsate yaḥ
2.1.3
subarthaḥ sa tadvātupasthāpyatādṛśakriyāyāṃ kārakam | vṛkṣāt
patati, vyāghrādvibheti ityādī, brāhṇaṇāya dadāti, putrāya
krudhyatītyādau, dātreṇa chinatti ghaṭatvena jānātītyādau
sthālyāṃ pacati, śuklo bhāsata ityādido, grāmaṃ gacchati ghaṭaṃ
paśyatītyādau, caitreṇa pacyate ghaṭena bhūyata ityādau ca pataprabhṛtidhātvarthe patanādau pañcamyādyupasthito vibhāgādiḥ
prakārobhūya bhāsate iti tattaddhātvapasthāpitatattatkriyāyāṃ
vibhāgādikaṃ prakṛte kārakaṃmato dhātvarthe svārthabodhakatayā
tattatpañcamyādiḥ kārakavibhaktirucyate | yādṛśena nāmārthenāvacchinnasya subarthasya tādṛśadhātvarthe'nvayaḥ sa eva tādṛśa
dhātvarthe kārakatayā vyapadiśyate, tena vṛkṣāt patatītyādau
vṛkṣāderapi patanādikriyāyāmapādānādikārakatvavyavahāraḥ | ślokaṃ pacatītyādau kriyāyāṃ prakārībhūto'pi
ślokādirna kārakaṃ supānupasthāpanāt, dvitīyā tu tattra
lītvajikapratyayānuśāsanikyeva ślokapācakatvāṭikastu
tatpuruṣo girikāṇā pūtyādisahitayeḥrthereva | maṇyartha stu
sambandho na dhātvarthe prakārībhūya bhāsate, taṇḍulasya
pacatītyaprayogāt itastaḥ sambandho na kārakaṃ, na vā
tadarthikāpi ṣaṣṭhyādiḥ kārakavibhaktiḥ | chataeva “kriyāprakārībhūto'rthaḥ kārakaṃ tacca ṣaḍḍidham | kartṛkarmmādibhedena, śeṣaḥ sambandha iṣyata” iti grāntikaḥ smaranti”
“kārakavyapadiṣṭe ca śrūyamāṇākriye punaḥ” “kārakaṃ prathamokarakādyāraṣṭaṃ tatra bhavaṃ vā aṇ | īṃkarakāsambandhini tri0
7tannirvvṛttijale na0 rājani0 ṭyap tu strī ḍīp
2.1.4
tajjalaguṇādi bhāvapra0 uktaṃ yathā "divyavāyugnisaṃyogāt saṃhatāḥ khāt patanti yāḥ| paḥpāṇakhaṇḍavaccāpastāḥ kārakāe'mṛtopamāḥ | karakājaṃ jalaṃ
rūkṣaṃ viśadaṃ guru ca sthiram | dāruṇaṃ śotalama māndraṃ
pittannut kaphavātakṛt" | [ 366pṛ0vivṛtiḥ
kārakadaupaka na0 dopakabhedakūpārthālaṅkārabhede alaṅkāraśabde
kārakavibhakti stro kārakagatibodhikā vibhaktiḥ | vyākaraṇokta karmādibodhake vibhaktibhede kārakagabde vivṛtiḥ
"upapadavibhaktaḥ kārakavibhaktirgarīyasoti” vyā0pa0
kārakara li0 kāraṃ karoti kṛ-ṭa | kriyākāra ke dācādau
kārakuttīya pu0 sālvadeśe hema0 tatra bhavaḥ ṣṇ bahuṣu tasya
luk | taddeśavāsijaneṣu bahuva0
kāraja li0| kārāt kriyāto jāyate jana-ḍa | 1kriyājanye
karaje makhe bhavaṃ tasyedaṃ vā aṇ | 2nakhabhave 3nakhasambandhini ca tri0
kārañja vi0 karañjasya tatphalasyedam aṇ | karañjaphalatailādau
tattailaguṇādi suśrute uktaṃ yathā| nimbātaśītyupakrame
" karañja kaṭuriyeṣu sarṣapacakṣkṣaṇāviḍaṅgajyotiṣmatīphalatailāni tokṣṇāni laghūnyu ṣṇavoryyāṇi kaṭani kaṭavipākāni
sarāṇyanilakaphakrimikuṣṭhapramehaśirorogahṛrāṇi ceti"
kāraṇa na0 kārayati kriyānirvvarttanāya pravarttayati kru-ṇiclyu | 1kriyāniṣpādake hetau 2uddeśye 3hehe 4indriye
kṛ-ghañe svārthe ṇic-bhāve lyuṭ | 5vadhe medi0 | īkara
vādyabhede | karaṇaeva kāraṇaḥ | 7kāyasthe pu0 | karaṇameva svārthe aṇ | 8sādhane 6karmaṇi | 10gītabhede
ratnakoṣaḥ | nyāyamate kāraṇatvalakṣaṇabhedādikaṃ bhāṣā0
muktāvalyāoddarśitaṃ yathā
"pārimāṇḍalyabhinnānāṃ kāraṇatvamudāhṛtam” bhāṣā0
2.1.5
nānumitikāraṇam ityabhiprāyeṇa | mānasapratyacce ātmamahattvasya kāraṇatvāt mahattvarimāṇaṃ kācā bodhyaṃ tasyāpi na
kāraṇatvamityācāryyāṇāmāśaya ityanye tanna jñānātiriktaṃ
prati kāraṇatāyā eva bādhārtha ruktatvāt" muktā0
“anyathāsiddhiśūnyasya niyatā pūrvvavarttitā | kāraṇatvaṃ
bhavet tasya traividhyaṃ parikīrttitam | samavāyikāraṇatvaṃ
jñeyamathāpyasamavāyihetutvam | evaṃ nyāyyanayajñaistṛtīyamuktaṃ
nimittahetutvam" | yatsamavetaṃ kāryaṃ bhavati jñeyantu
samavāyijananaṃ tat | tannāsannaṃ janakaṃ dvitīyāsābhyāṃ paraṃ
tṛtīyaṃ syāt" bhāṣā0
vyabhicāraśaṅkā durvāreveti cet maivaṃ vocaḥ, vināpi
kāraṇaṃ kāryamutpadyatāmityevaṃ vidhāyāḥ śaṅkāyā
vyāghātāvadhikatayā nivṛttatvāt | tadeva hyāśaṅketa
yasminnāśaṅkyamāne vyāghātādayo nāvatarayuḥ taduktam
"vyāghātāvadhirārāṅketi" tasmāttadupattiniścayena vyavicārābhāvo niścīyate tadutpattiniścayaśca kāryahetvoḥ
pratyakṣopalambhānupalambhapañcakanibandhanaḥ | kāryasyotpatteḥ
prāganupalabdhiḥ 1 kāraṇopalambhe2 sati upalabdhiḥ 3 upalabdhasya paścāt kāraṇānupalabdhāt4 anupalabdhiḥ5 iti pañcakāraṇayā dhūmadhūmadhvajayoḥ kāryakāraṇabhāvo niścīyate"
kāraṇatvañca niyatapūrvvasattvaṃ tañca kāryāvyavahitaprākkṣaṇāvacchedena kāryasamānādhikaraṇātyantābhāvāpratiyogitvamiti naiyāyikā manyante | tanna samyagbhanaṃ na veti
sandehe samyagbhanaṃ śrīharṣakhaṇḍane nirākṛtaṃ yathā
"nanu tadasattvāniviśeṣāntatkāryyānmadāpi prasaṅgaḥ, nakāryyātpaṭādyannānyarūpādivyāvṛttāpi sāmagrīsadbhāvaniviśeṣānnavāpi
2.1.6
kiṃ nānyadā kāryyajanma ? | atha na mama tadānīntane sāmagrīsattvaṃ tadānanasya kāryyajanmano niyāmakaṃ kintu tataḥ
prāk sāmagrīsattvaṃ, tathādarśanāt | tarhi mamāpi kāṇānnarasyamapi tadasattvaṃ tadānanakāryyajanmāniyāmakaṃ, tathādarśanādeva | mama tadvyavahitottaratvaṃ tadā kāryyajanmaniyāmakamiti cet na asamasasamayatvāntāgantukatvādvāviśeṣeṇa
niyantaniyamakavyavasthānupapatteḥ tathā danyadāsatyā eva
sāmagryānnadā kāryyaniyamo'bhyupeyaḥ tathādarśanādi
tyana mantavyama | tathā ca samaḥ samādhiḥ | tathāpi kāryyajanmanākālasya koviśeṣaḥ | anyathā yadviśeṣāntaraṃ tadapi
viśeṣāntaravataḥ kālasya syāditi anaparyyavasānameva paryyavasyet, tatkāla ityākalya | tathāpi tatkālasyānugataṃ kiṃ
rūpam ? iti cenna rūpāntaravato'pi kiṃ rūpam ? ityapi
paryyanuyogasyānudvṛtteḥ | kiñca "anārbhāivatasattvaśvetkāraṇaṃ
tadasattataḥ | nāntarbhāvitasattvaṃ cet kāraṇaṃ tadasattataḥ”
tathāhyanarbhūtasattvaṃ yadi kāraṇatvaṃ tadā khanibhinne khavṛttirasataḥ svāśrayalabhāpādayati | viśiṣṭasyārthāntaratve'pi ca
khasmin khavṛttivyatirekavat khaviśiṣṭe khavṛttitivyatireka
bahigocare'tiprasaṅga iti cenna yādṛśyā hi dhiyā liṅgādikasyānudhāvanavinmānyā vastusvarūpaniścayate, tādṛśyatra viṣayāṃśatasya mamāpi kāraṇatāniścayaḥ, kevalaṃ tataḥ
parāsvapi kathāsu bādhāt pūrvvapūrvvabhrāntisantāvena na
tata eva sattvāvadhāraṇaṃ vayaṃ manyāmahe iti viśeṣaḥ”
tat hetau “pañcaitāni mahābāho ! kāraṇāni nibodha
me” gītā | 'na liṅga' dharmmakāraṇam” manuḥ | udde śye
“tasyāgamanakāraṇam” raghuḥ | phalasya kāraṇatvañca
2.1.7
icchādvārā, upāyecchāṃ prati phalecchāyāḥ kāraṇatvāt
sarvohi lokaḥ phalamicchanneva tadupāye pravarttamāno dṛśyate
iti tasya tathātvam | kāraṇamastyasya ac 0 ac
10uttarabhede uttaraśabde vivṛtiḥ | “mithyottare pūrbbavāde kāraṇe pratipādini” mitā0 smṛteḥ | bhāve tal
kāraṇatā strī | tva kāraṇatva na0 kāraṇabhāve “ekaḥ kāraṇatāṃ gataḥ” kumā0 | “kāraṇatvaṃ bhavettasya” bhāṣā0
kāraṇakāraṇa na0 6 ta0 | anyathāsiddhapadārthabhede yathā
kulālaḥ ghaṭādīnāṃ kāraṇaṃ, tatkāraṇa' tajjanakaḥ ghaṭa'
pratyanyathāsiddhaḥ | vyāpāradvārā tu na kāraṇakāraṇasyānyathāsiddhiḥ | yathā kuṭhārādīnāṃ, te hi chedanakriyākāraṇacchedyasaṃyogajanakā api nānyathāsiddhāḥ evaṃ vyāptijñānasya
anumitijanakaparāmarśarūpasya, cacurādīnāṃ pratyakṣajanakaviṣayasaṃyogarūpasya ca kāraṇasya kāraṇale'pi nānyathāsiddhiḥ | 'nahi vyāpāreṇa vyāpāriṇo'nyathāsiddhiḥ”
ityukteḥ | 2parameśvare ca sahi sarveṣāṃ nimittopādānakāraṇānāmadhiṣṭhātṛtvena prayojakatvāt tathā, 3prayojakekāraṇakāraṇasyākāraṇatve'pi prayojakatvamastye veti naiyāyikādayaḥ
kāraṇaguṇa pu06 ta0 | upādānakāraṇasya guṇe “kāraṇaguṇāḥ
kāryyaguṇānārabhante” iti nyāyapra0 | yathā tantvādirūpo
pādānaguṇāḥ śuklādayaḥ, kāryyasya paṭasya śuklaguṇārambhakā
bhavanti na vaiparītyeneti bhākare sthitam
kāraṇaguṇodbhava pu0 kāraṇaguṇa udbhavo'sya | upādāna kāraṇaguṇenotpanne guṇabhede | te ca guṇā bhāṣāyāṃ darśitā yathā
“apākajāstu sparśāntādravatvañca tathāvidham | sne hamāḍūṣṇāśīto pākāḥ | ekapṛthaktvamevaca khapratyayasya
2.1.8
pratyekamanvayāt ekatva' pṛthaktvañca pākatam pṛthaktvapadèna
caikapṛthaktvaṃ grāhyam” muktā0 | [ vivṛtiḥ
kāraṇamālā strī arthālaṅkārabhede alaṅkāraśabde 188pṛ0
kāraṇaśarīra na0 kāraṇarūpaṃ śarīram | vedāntimate ajñānarūpe śarīre | vedāntasāre tadvihatiḥ dṛśyā
kāraṇā strī ka-hiṃsāyāṃ svārthe ṇic-bhāve yuc | 1tīpravedanāyām amaraḥ | ka-ṇic-yuc | 2preraṇāyām
kāraṇika li0 kāraṇe carati ṭhak | kāraṇena vicārake 1parīkṣake amaraḥ | karaṇañcedam kāśyā0 ṭhañ jiṭh vā
2karaṇasambandhini tri0 striyāṃ ṭhaji ṣittvāt ṅīṣ
jiṭha idañcārthaḥ striyāṃ ṭāp iti bhedaḥ
kāraṇeottara na0 kāraṇena uttaram | vyavahāreṣu vādyabhyupagataṃ
vastu satyatvenāṅgīkṛtya tatpratibandhaka sādhanakāraṇakathanarūpe uttarabhede, yathā ayaṃ śataṃ me dhārayatītyābhiyoge satyaṃ
gṛhīta' kintu śodhitam, iyaṃ bhūmirmadīyānena bhujyate
ityabhiyoge satyametasya bhūmiḥ kintu dānena krayādinā vā
idānīṃ mametyuttaram | uttaraśabde 1080 pṛ0 vivṛtiḥ
kāraṇḍava puṃstrī rama-ḍa tasya nettvam raṇḍaḥ īṣat raṇḍaḥ kāraṇḍaḥ taṃ vāti vā-ka karaṇḍasyedaṃ kāraṇḍa' tadākāraṃ vāti yā-ka vā | haṃsabhede “haṃsakāraṇḍavodgītāḥ
sārasābhirutāstathā” bhā0 va0 12a0 | striyāṃ jātitvāt ṅīṣ | asya ajirāni0 pāṭhāt matau saṃjñāyāmapi
na dīrghaḥ kāraṇḍavatī nadīviśeṣaḥ | “haṃsasārasakrauñcacakravākakurarakādambakāraṇḍavetyupakrame”pluvāḥ saṃhacāriṇam”
iti suśrute tasya plavatvaṃ sahacāritvañcoktam
kāraṇḍavyūha pu0 bauddhabhede trikā0 2 bauddhaśāstraviśeṣe ca
kārandhama pu0 karandhamasyāpatyaṃ śivā0 aṇ
Linked texts (1)
- Vācaspatya — Vācaspatimiśra, Sanskrit