Vacaspatya 27
Vācaspatya 27
- Language
- Sanskrit
Contents
27.1.1
“kutsāḥ kutsīyāḥ| karoteḥ kutśaśabdāniṣpattiḥ”
bhā0| tataḥ paścāt0caturarthyāṃ phak| kautsāyana tannirvṛttādau tri0
kutsakuśikā strī kutsānāṃ kuśikānāṃ ca maithunam
“iṣvāhu nuvaiśmaithunayoḥ” pā0 maithune vun| kutsagotrāṇāṃ kuśikagotrāṇāñca strīpuṃso maidhune
kutsana na0 kuts-bhāve lyuṭ | 1nindane “devatānāñca kutsanam”manuḥ| kutsyate 'nena karaṇe lyuṭ | 2nindāsābanadhamrma upacārāt śabdokta tri0| “kutsitāni kutsanaiḥ”pā0| vaiyākaraṇakhasūciḥ| pranavistārayārtha khasūcitvena dharmmaṇa vaiyākaraṇasya nindanāt nāṭagadharmmasya
kutsanatvam tadvattyāya khasūcakasya tathātvam
kutsalā strī kutsa-karmmaṇi bā0 kalaca kutsaṃ nindāṃ
lāti lā-ka vā| nīlīvṛkṣe gandhaca0| tasya krayavikrayayoḥ ninditatvāt tathātvam nīlīśabde vivṛtiḥ
kutsā strī kuts-bhāve a| nindāyām amaraḥ
“gurukutsāmatiśca yā” bhā0anu065paṭa ślokaḥ
kutsita na0 kuts-karmmaṇi kta | 1kuśanādyopadhau (kur̤a)
rājani0 2nindite tri0“kutsitāni kutsanaiḥ” pā0
bhāve kta 1nindāyām na0 | aṅgālyot kukanya sundhagrāt
kutha klethe (ko thapār̤ā) iditva bhuādi0yaka0seṭ | kaṃthyati
kutha pratigandhe divā0 para0 vyaka0paleṭa | kuthyati akodhīt
pranikuṣyati ṇici kothayati (poṃ yā) vikhabhane | tasya
pratibhāvasādhanatvāsāmarthyam | "aprakāthe deśe kothayet"
suśrutaḥ
kutha puṃstrī0 kutha-patībhāve ka kasya-nirvvartte-ka nalopovā
"kṛthā 1kamthā samākhyātā kuthaḥ syāt 2karikambalam
kuthaḥ 3śṛgaḥ kuthaḥ 4kīṭaḥ 5 prātaḥsnāyī dvijaḥ kuthaḥ, ityukte
27.1.2
varmabhedeṣu triliṅgamadastū rūpabhedādubhevaḥ | "kuthena nāgendramivendravāhanam” | "vyākṣiptadaityaśayanaiggajakambalena" bhāvaḥ
"śataśaśca kṛthāṃstatra siṃhalāḥ samupāddaran” bhā0 sa0
51a0 | hastikambale puṃstrī amaraḥ | 'mahatyā kṛthayāstīrṇāṃ pṛthivīṃlakṣaṇāyutā” rāmā0 | "tanna kuthe
"yādṛśena yadāmighye vanānte vanagocarā | kuthāstarakhatalpeṣu kiṃ syāt sukhataraṃ tataḥ” rāmā0
kuthuma puṃ0sāmavedaśākhābhede | taṃ vetti ini | kuthumin aṇ
vā | kauthuma tacchākhādhyāyini | sāmavedaśabde vivṛtiḥ
kuthuminā proktamadhīyate 'aṇu nāntrasya ṭilope bahvahmacāripīṭhasarpi samāpikuthumītyādi” vā0ṭilopaḥ| kauthuma
tatproktādhyāyiṣu bhūrmni tri0
kuthodarī strī kumbhakarṇa pautvatrāṃ nikumbhāduhitari | sā ca
kalikinā hṛtā yathā'ha kalkipu0 16a0
"munaya ūcuḥ | śṛṇu viṣṇuyaśaḥputra ! kambhavarṇotsannātmajā | kṛthodarīti vikhyātā gaganārddhasamutthitā
kīkaṭāṅgaja mahiṣī nikumbhajananī ca sā | himālaye girau kṛtvā pādau ca niṣadhācale || śete stanaṃ pāyayantī nikumbhaṃ prasta tastanī | tasyā niḥśvāsavātena vivaśā
vayamāgatāḥ || daivenaiva samānītāḥ prāptāstvaya ghaṭādhvajam | samatho rakṣagoyāste rakṣaḥsu ca vipatsu
ca || iti teṣāṃ vacaḥ śrutvā kalkiḥ parapurañjayaḥ
senāgagraiḥ parivṛtto jagāma himavadbhirim”
ityupakramya tayā saha yuddhe ma sainyakalkestadudaraveśamupavarṇyatra 'kalkiḥ kamalapatrāttaḥ surārātinisūdanaḥ | vāṇāgniśalaśaktyabhyāṃ kambaleyānadārubhiḥ | prajyālayodaramadhye'naṃ karavālaṃ samādade || tena khaṅgena mahatā
kukṣiṃ nirbhidya bandhubhiḥ | balibhirkhā'pi vyaurhataḥ
27.1.3
śastrāstrapāṇibhiḥ | vahirbabhūva mūlyeośaḥ kalkiḥ
kanakavināśanaḥ | sahasrāndho yathā dṛptakukṣiṃ dambholineminā || yonirbhyādgajarathāsturagāśvābhavan vahiḥ
nākhikākarṇa vivarāt ke'pi tasyā vinirgatāḥ | te nirgatā
statastasyāḥ sainikā rudhirokṣitāḥ | tāṃ viddhadhurniśitkṣiptantīṃ tarakhā caraṇau karau || mamāra sā bhinnadehā
bhinnakukṣiśirodharā”
[ kuṭṭatu | dhātupāṭhaḥ
kuṭṭa bhvādikau0 pa0 saka0 ubha0 seṭ | kodayati te | acūkuṭṭāla pu0 kuṃ bhūmiṃ dalati dala-bhedane kaca upa0ḍa0
kuhāle (kodāla) ramānāyaḥ
kudina na0 koḥ pṛthivyāḥ bhrameṇa dinam | 1sāvanadine
taduktaṃ khū0 si0 | "sūryodayādodayaṃ bhānoḥ sāvanaṃ tat
prakīrttitam | sāvanāni syuretena yañcakālavidhistu taiḥ”
'sūryodayādudayakālamārabhyāvyatrahitodayakālaparyantaṃ yat
kālātmakaṃ tat sāvanaṃ mānasaṃ rakṣakam | etenodayadvayāntarātmakakālasya gaṇanayā sāvanāni yahadṛṣṭāṣṭrītyādinā madhyādhikoktāni bhavanti | tadvayavahāramāha
yañcakālavidhiriti yadyasya yaḥ kālastasya gaṇanā taiḥ
sāvanaiḥ | tukāro'nyamānanirāsārthamaikyaparaḥ” raṅganā0
nirupapadasāvanadinasya sūryya saṃvandhitsāvanadinaparatvaṃ yuge
tatsaṃkhyā ca tatraiva darśitā yathā
"sūryodayādodayaṃ bhānorbhū misāvanavāsarāḥ”
"nanu bhodayā bhagaṇairityādinā pūrvaṃ sarveṣāṃ sāvanadibasā uktā ityata kasya pāṇḍo ityataḥ sūryya sāvanakṣarupakathanacchalenottaramāha | środayāditi | sūryya syodayakālamārabhyāvyavahitatadudayakālaparyantaṃ yaḥ kālaḥ sa
eko divasaḥ | iti ye divasāste bhūmisāvanavāsarāḥ
27.1.4
bhūrudyasya udayasya bhūsambandhe nāvagamāt sāvarmāṭavasāvetyarthaḥ | tathā ca nirupapadasāvanabhūmiśabdābhyāṃ
sūryyasya vāsarā eva nānyeṣāṃ sopapadatvābhāvāditi
bhāvaḥ” raṅganā0 | te kiyanta ityatastatsaṃkhyāmāha
"vamudaṣṭrādvirūpāi śakrādritithayoyuge” skha0si0
"aṣṭāśvigajalaptabhūgonagasaptapañcabhūmitā 1577617828
yuge sūryyasāvanadivasāḥ” raṅganā0| si0śiśe'nyathoktaṃ yathā
"bhūdināni śaravedabhūpagosaptapraptitiyayo'yutāhatāḥ 1577616450000 | bhabhramāstu bhagaṇairvivarjitā yasya
tasya kudināni tāni vā” śi0śi0
“eṣāmupapattiḥ prāgevoktā | ekasmin ravivarṣe yāvanto
bhabhramāḥ syustāvanta evekonā ravisāvanadivasā bhavanti
yato raviḥ prāggatyā ekaṃ paryyāya gataḥ | ato bhagavasaṃ
khyayonā bhabhramāḥ kaṅgā bhavanti | evamanyeṣāmapi grahāṇāṃ kudināni syuritya pagadam” prami0
“ravodayādyāntara' tadarkasāvanaṃ dinam | tadeva nehitīdinaṃ bhavāsarastu bhabhramaḥ” iti siddhāntaśiromaṇiḥ
“sūryodayadvayāntaramiti| akrkodayayorantaraṃ yat tadarkasāvanaṃ dinam| tadeva kṛṭinasaṃjñaṃ jñeyam| ato'pi
pūrvavanmāsavarṣādikalpanā| akrkārkapaṅkañcarūpalakṣaṇeṇa tainānyeṣāmapi grahāṇāṃ tadudayadvayāntaraṃ tatsāvanamiti” prami0
tadddivasasya kāryyaviśeṣe ādaraṃ vyatāmāha sū0si0“sūtakādiparicchedo dinamāsābdapāstathā| madhyamā
grahabhuktistu sāvanenaiva gṛhyate”
“sūtakaṃ janmamaraṇasambandhi | āādipadagrāhyaṃ cikitkhitacāndrāyaṇādi tasya paricchedo nirṇayaḥ| dinādhipamāseśvaravarṣeśvarāḥ| tathā-samuccaye| grahāṇāṃ gatirmadhyamā| tukārāt sphuṭagaternirāsaḥ tasyāḥ prati-
27.1.5
kṣaṇaṃ vailakṣaṇyāddinasambandhāsyābhāvāt| etena sphuṭagatyā
spaṣṭaṣaṣṭyahaścāranaṃ nirastaṃ sthūlatvāditi sūcitam
sāvanamānena| evakārādanyamānanirāsaḥ” prami0
“prāyaścittaṃ sūtakānnaṃ cikitsā yaccānyevaṃ karmma vārādikaṃ ca| śāstre tvasmin khecarāṇāṃ ca cārā vijñātavyāḥ sāvanāt bhāskarādyāt” śrīpatiḥ
kvāsarabhūmidinādayo'pyatra| jyortipaniṣiddhe dine ca
kudṛṣṭi strī kutsitā dṛṣṭiḥ jñānam| vedabāhyatārkika kalpanā‘kudeha pu0 kutsitodeho'sya
27.1-2
kuvere 2kutsitadehayukte
kuddāla pu0 kuṃ pṛthivīṃ dārayati dṛ-vidvāre cakṣu pṛṣo0| 1kuddākuddāla pu0 kuṃ bhūmiṃ dalati dala-aṇ upa0sa0pṛṣo0| cokuddāla na0kuddāla+pṛṣo0| vikāśonmukhe puṣpamukule amaraṭī0
kādya ma kud-ṛpa | mitto amaraṭīkā
kundra ṇivyoktau rudid cu0ubha0 saka0seṭ| kundrayati acukukunduka pu0kutsitaḥ raṅgavibhra maśa chṛṣo0| makṣmoparisye maśakame
kundraṅgapu0kutasitoraṅgāyana pṛṣo0| maṅkañcoparisye maśakye hārā0
kundrava pu0kuṃ bhūmiṃ dravani drāvayati hu-antarbhūtaṇyarthe-ac
kudri pu0 ṛṣimabhede tasyāpatyaṃ nṭaṣṭrā0 ḍhañ| kaudreya tadapatye
kudhānya na0 kutsitaṃ dhānyaṃ kugatita0| kutsite dhānyabhede
kudhra pu0 kuṃ pṛthivīṃ dhārayati dhṛ-mūnavibhujādi0 ka hata0
kunakā puṃstrī karaṭe striyāṃ jātitvāt ṅīṣ
kunakha pu0 kutsito nakho'la| suśrutokte rogabhede (kuni)
kunakhin tri0 kunakho rogo'styasya ini| kunakharogayukte
vasantaṃ gāt kunakhītyādi| kunakhī ca śrāddhakāle varjjanauyaḥ yathāha manuḥ “yakṣmīḥśvitryathakavyebhyaḥ| preṣyo dhāmasya
rājñaśca kunakhī śyāvadantakaḥ” | “durvvarṇaḥ kunakhī kuṣṭhī
māyāvī kuṇḍagolakau, varjjanīyāḥ prayatnena” āśva0
166 | śrāddhe varjanīyeoktau
kunaṭa pu0 kutsitaṃ naṭati-naṭa-ac
27.4
śyonākabhede rājaniśra
mora0 ṅīṣ | kunaṭī 2manaḥśilāyām amaraḥ 3vandhyāke
rājani0 | kutsitonaṭaḥ kuga0sa0
27.1-3
kutsite naṭe pu0
kunalin pu0 īṣat nalo'styasya ini | vakavṛkṣe trikā0
tasya phaleṣu īṣannalākāratvāsyāttvam
kunaha(ṭa) pu0 kutsiṃ vibhāge dṛha0saṃ0 aiśānyādyuktau 1deśabhede
“aiśānyāṃ merukanaṣṭarājye tya pakrame “bhallopanīlajaṭāsurakunaha (ṭa) khaṣarucikākhyāḥ” iti tatroktatvāt | ku+
naha-ac | 2kutsitavandhake tri0
kunātha pu0 kutsitonāthaḥ
27.14
kutsitapālake | “kunāthasyājitātmano yathā sārthasya” bhāga0 5
27.4-2
4
“hatānnaṣṭrahaṃ kunāthena napuṃsā vīramāninā” bhāga0 6
14
27.12.1
kṛpālakakupatyādayo'pyatra | kornāthaḥ | 2mahīnāthe rājani pu0
kunābhi pu0 īṣat nābhiriva dyāvarttayattvāt | 1vātamaṇḍalyām (ghūrṇīvātāsa) trikā0 | 2nidhivide hemaca0
kunāman tri0 kutsitaṃ prātarasmaraṇīya' nāmāsya | atikṛpaṇe striyāṃ vā ḍāp ṅīp | tatprāpatnaṃ bāhmā0 rañ
kaunāmi tadapatye puṃstrī0| tasyedam kāśyā0 aññitau
kaunāmika tatsambandhini tri0 ṅañi striyāṃ ṅīp
ñiṭhi ṭāp iḍañcārakhārthaḥ iti bhedaḥ
kunāśaka pu0 īṣat nāśayati sūryyanāt ṇaśa-ṇicṇvula | durālabhāyām yavāse (ālakuśī) amaraḥ
ku niṣpaṅga pu0 daśamamanoḥ putrabhede | “daśame tvatha paryyāye
dvitīyasyāntare manoḥ” ityu pakrame “manoḥ sutautsamājñāsa kuniṣpaṅgasa vīryya vān” harivaṃ0 78
kuñca vakratve anādare ca bhvā0 para0 saka0seṭ | kuñcati akuñcīt cukuñca cukuñca (śca)tuḥ | kuñcanam ā+saṅkocane ākuñcati saṃkocayati | vi prasāraṇe | vikuñcati pramārayati saṅkucitaḥ kṣipta ākuñcitaḥ “ākuñcitasavyapādam” bhaṭṭiḥ
kunta pu0 ku' bhūmisinunatti unda-bā0 na śakandhvā0 | gavedhu
kāyāṃ (gar̤agar̤e) 1dhānyabhede | 2prāśāstre ca medi0| 3kṣudrakīṭabhede (ukun) kuntalaḥ | 4caraṇḍabhāve viśvaḥ | kuntāstalakṣaṇaṃ hemā0 parikha0 lakṣaṇasaṅgrahe uktaṃ yathā
“uktā kuntotpattiranantaraṃ kuntadravyaṃ vakṣyate veṇurvela vilvaścandano vahnīna' śiṃśaṃpā khadirodevadārurvaṭastāror̤aceti kuntasya daṇḍadravyāṇi tatra saptahastaprabhāṇaḥ
śreṣṭhaḥ | ṣaḍbhirhastairmadhyamaḥ | pañcahastaśca nikṛṣṭo bhavati
lohasyākārau dvau bhavataḥ eka' puṣkalāvarttakaṃ dvitīyaṃ
cīnollikhitaṃ tantu tīkṣṇaṃ, yattu puṣkalāvarttakaṃ tallohaṃ
27.12.2
mṛdu | tayoliya' parīkṣā yattāḍitaṃ nadati tattīkṣṇa'
yanniḥśabdaṃ tanmṛdu, nipāte yadvidyate tattīkṣṇa', yannamati
tatpuṣkalāvartta mṛdu | tatra cīnodbhava' bhavatyapraśastaṃ puṣpanāvarttakameva praśasyate | kuntasya phala' ca śuddhanā
lohena karttavyaṃ tīkṣṇena lohena dhārā kāryyā tayoralābhe śeṣāṇi lohāṇi śodhayitvā kuntaphala taiḥ
kārayet | tatra saprapañcaṃ śākakhaṅgarovetkaravīrave ṇūnāṃ tālaphalakayoḥ ketakyāḥ śuṅgā yā patnākāraḥ
śṛṅgāgrasya sañcibhaśca | tathā karṇasaṃsthāna' vā karttavyaṃ tacca
nistriṃśaṃ manoṭaṣṭiharantīkṣṇaṃ śubhañca śreṣṭhaṃ ṣor̤aśāṅgulāyāmaṃ, madhyamaṃ caturddaśāṅgulāyāmamadhamaṃ dvādaśāṅgulaṃ bhavati
aṅgulavistāraṃ sāddhaṅgulavistāraṃ dvāṅgulavistārañca kramādbhavati | dviyavavaipulyaṃ sārddhakayavavaipulyamekayavavaipulyañca | tatra lokāḥ | yeṣāṃ didṛśajātīnāṃ kāryyo daṇḍaḥ
saca tridhā | saptaṣaṭpañcahastaśca uttamo madhyamo'dhamaḥ
tasyākārau ca dvau syātāṃ sacīnaṃ puṣkalaṃ tathā | tatraikatīkṣṇa' ṣor̤asya dvitīyaṃ mṛdunastathā | tat phalaṃ khaḍgalohena
dhārā tīkṣṇena kārayet | saprapañcādipattrāṇāṃ samākāra'
phalaṃ bhavet | ṣor̤aśāṅgulamāyāmohyaṅgulañcāpi vistṛ tam
yadyadvitayavaipulyaṃ śreṣṭhaṃ kuntaphalaṃ bhavet | madhyamādhamayorhāniraṅgulārddhāṅgulaṃ kramāt | āyāme vistṛte patnasa
vaipulye ca yathākramam | suśuddhatvaṃ mṛdumanvatvaṃ supautatvaṃ darśaprajitatvaśceti phalaguṇāḥ | campakotpalacampaka nāgukapadmośīrapadmarakṣānāṃ sugandhidānām bhavati phalasya gandhasaṃpat
27.12.3
tayā yuktaṃ phalamatikramyāpi rūpaṃ prajitaṃ bhavati vasāgandhi manuṣyagandhi gomūttragandhi durgandhi ca nindita'
bhavati | madhuraṃ yadyathavānnama yatkapāya' bhavati
tallakṣmīpravarddhanaṃ . yadyapaṇaṃ kaṭukaṃ tiktaṃ vāpi rūca
yathāvannaṃ tannirddiśet | śabdastu dviramayamyālīganddhavat
ghaṇṭāśaṅkhavañca praśasto, jharjharībhikṣapāttramaṇḍakabherīdhanvayan yadbho nindito bhavati | vaidūryyanibhaṃ candrasamāna
varṇaṃ kalambitotpalasadṛśavarṇaṃ nirmalākāśasadṛśamatasī
puṣpanibhaṃ vā kuntaphalaṃ śriyaṃ bharturdadāti, madhukarāsamānavarṇaṃ śyāmotpulavaṇaṃ makṣikāsavarṇaṃ ninditaṃ
bhavati | haṃsaśukamayūratāmracūr̤aghaṭanandyāvarttakūrmamatsya
saritprabhā anye ca maṅgalaśaṃsinaḥ padārthāḥ kuntatrayeṣu
yadi dṛśyante tadā te dharmakāmārthasādhakāvinirddiṣṭāḥ
śārdūlolūkapādapavāyasaṛkṣajambū kanigar̤aśakalalāṅgaletvevaṃ ninditāḥ padārthā dṛśyante trayeṣu te dṛṣṭāḥ śriyamapaharanti nṛpateriti lakṣaṇam | kāyā dṛśyate dhvajapatākācāmaracchatratoraṇaśivikāvṛkṣāṅgu śavarma mānavaṅkāragajaturaṅgāyasmin kuntaphale dṛśyante dhautacchāyāntaragatāstaṃ kuntamadhigacchato na labhante maṅgalaceṭakakharakarabhahidhvāyamolūkapalūmīkādayo ye ninditāyadi
kunte syudhautavyakte tadā sa kuntaḥ śriyaṃ bhujyamānāmapi vināśayeddāsāṃstahaṅkanaṃ vindhayāt | sa vadhaṃ bandhaṃ
sadyolabheta tasya mahiṣī vā| cūrṇikayordhādhamakhasya
śuklāni cūrṇāni samabhāgāni
"tṛtīyèṣu pādèṣvādito yadakṣaraṃ tadanudāttoktya brūyāt
27.12.4
etaduktaṃ bhavati tṛtīyeṣu prathamamādita ityarthaḥ | ādito ye dve akṣare tayoḥ pūrvvamanudāttaṃ, tasmāt paraṃ
dvitīyam udāttaṃ yathā bhavet tathā nigadet, nitarāṃ
brūyādityarthaḥ | tadevambāradvayaṃ nigardaśabdenocyata
ityarthaḥ" nārāyaṇavṛttiḥ
udarābhyantarasthite 2antarbhede na0| "udaramekaviṃśaṃ viṃśatirvā antarudare kuntāpānya dura mekaviṃśaṃ tasmādudaramekaviṃśaḥ" śata0brā0 12|2|4
27.8
"atha yatkuntāpanānītyu
vo majjā ca sāṅgaṃ sambhavat" tatraiva 12|4|4
Linked texts (1)
- Vācaspatya — Vācaspatimiśra, Sanskrit