Vacaspatya 32
Vācaspatya 32
- Language
- Sanskrit
Contents
32.1
pṛthivyāṃ “gori lākambhinī kṣmeti” bhā0 20,54 ślo0 vyā0 maṅgalārthadhṛta koṣāt
kumbhipākī strī kumbhinnā pākoyasyāḥ gaurā0 ṅīṣ | kaṭphale
bhāvapra0 śabdakalpadrumaḥ bhāvapra0 kaṭphalaparyyāye kaṭphalaśabde darśite tadvākye kumbhikā'picetyeva pāṭhaḥ kācit
kumbhipākavyapīti pāṭhaḥ tanūsannaṃ bodhyam | [rājani0
kumbhīmad kumbhinḥ gajasya madaḥ | hastimade gandhadravyabhede
kumbhila pu0 ku-umbha-innac śka0
32.1-2
caure 2plokāryya caure
3śālamatsye 5 śyāla ca hemaca0
kumbhī strī kumbha+svārthe ṅīṣ
32.1-3
kṣudre kumbhe tadāhṛtitvāt
2 ukhāyāṃ 3pāṭalāvṛkṣe 4kumbhikāyāṃ variparṇyatrām
(pāna|) 5 kaṭphale ca hemaca0 kokūṇo prasiddhe kumbhīpuṣpe
6parpaṭavṛkṣe | asya guṇāḥ “kumbhī vātakaphaharī” rājani0
7dantīvṛkṣe rājani0 tatra jātādi kacchrā0ṭakañ | kaumbheyaka tatra jātādau tri0 | kambyām̐da0 caturarthyāṃ phiñ
9 kaumbhāyani tatsannikṛṣṭadeśādau tri0
kumbhīka pu0 kumbhīva kāyati kai-ka
32.1-4.1
pṛnnāgavṛkṣe | ratnamā0 2kumbhikāyāṃ (pānā) kumbhīkabījapratimāḥ” suśrutaḥ
suśrute ayaṃ priyaṅgvādigaṇe uktaḥ yathā
“priyaṅgusamaṅgādhātakīpadmāgaraṅga candana candanamocarasarasāñjana kumbhīkasroto'ñjanapadmakesara yojanavallyo dīrghasūtnā
ceti”| tattra pṛnnāgasya pṛthakkīrttanāt kumbhikāparatvam
suśrute netrarakta sthe śarogabhede kumbhikāyuktaṃ tadvākyamudāhṛtam talloko 4śūkarogopadravabhede ca yathā
“athātaḥ śūkadoṣanidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ | liṅgavṛddhimicchatāmakramapravṛttānāṃ śūkadoṣanimittā dya śalau ca
vyādhayo jāyante | tadyathā sarṣapikā, aṣṭhīlikā,
grathitam, kumbhīkā, alajī, mṛditam, sammṛḍhapiḍakā, avamanthaḥ, puṣkarikā, sparśahāniḥ, uttamā,
śataponakaḥ, tvakpākaḥ, śoṇitārbudam, māṃsārbudam,
māṃsapākaḥ, vidradhiḥ, tilakālakañceti., iti vibhajya
tallakṣaṇamuktaṃ yathā “kumbhīkā raktapittotyā jāmbavāsthinibhā'śubhā”
“kumbhikā raktapittābhāmiti bhāvapra0 hukhamadhyapāṭhastu
lipikarapramādāt| tataḥ sampūhe khalādi0 ini | śūkadogasamūhe strī “kumbhīkinīṃ śarkarāñca tathaivotsaṅginīmapi” “kumbhīkinī vahna śarkarā lekhśyā” suśrutaḥ
channatoktau klīvabhede pu0“sve gṛhe brahmacaryādyaḥ strīṣu puṃvat
pravarttate kumbhīkaḥ saca vijñeyaḥ | ityuktvā “ādekyañca
sugandhī ca kumbhīkaḥ serṣakastathā | retasyadaye cāṃ yā ayuktaḥ ṣaṇḍhasaṃjñitaḥ” tallakṣaṇaṃ tatroktam
kumbhīdhānya(ka) kumbhīmitaṃ dhānyamasya vā kan | varṣabhogyasañcitadhānye gṛhasthabhede
“kumtūladhānyako vā syāt kumbhīdhānyaka eva vā |” manuḥ
32.1-4.2
“varṣanirvvahocitadhānyādidhanaḥ kumbhīdhānyaḥ”“prāk saumikīḥ kriyāḥ kuryāt yasyānna vārṣikaṃ bhavediti” yājñavalkyena gṛhasthasya vārṣikasañcayābhyanujñānāt | manurapi
yadā vānaprasthasyaiva “samānicayaeva vā” ityanena samāsamrayaṃ
vakṣyati tadapekṣayā bahupoṣyavargasya ṛddhibhyaḥ samucitaḥ
saṃvatsarasañcayaḥ” kullū0 | medhātithistu yāvatā dhānyādidhanena bahubhbhṛtyārādimataḥ trisaṃvatsara sthitirbhavet tāvata
suvarṇādidhanavānapi śamvūladhānyaka ityabhidhāya kumbhī
uṣṭrikā ṣāṇmāsikadhānyādinicamaḥ kumbhīdhānyaka
iti vyākhyātavān | govindarājastu kumbūladhānyaka
itya teṣāvyākhyātāḥ dhāntrakośasañcayo vā syāt
dvādagāhamatrātaparyyāptadhanaḥ iti kumbhīdhānyaka ityetadyācaṣṭe | udbhivāpramāṇādhāntrodisañcayovā ṣaḍṅgamātraparyādhanaḥ iti” | tema 'tadarthayorapi
kumbhīnasa pu0kumbhīva nasā nāsā'syā krūra sarpe medi02rāvaṇa
mātṛṣvasre yāṃ lavaṇāhurajananyāṃ strī ḍīp | tadutpatteḥ
tasyā madhudaityena haraṇasya cakathā rāmā0uttara0kā025a0
“vibhīṣaṇastu saṃkra ddho bhrātaṃ vākyamabravīt | śrūyatāmasya
pāpasya karmmaṇaḥ phalamāgatam | mātāmahasya yo'smākaṃ
jyeṣṭhobhrātā sumāsinaḥ | mālyavāniti vikhyātovṛddhaḥ prāśo niśācaraḥ | piturjyeṣṭho jananyā no'smākaṃ cāyaṃ
ko'bhavat | tasya kumbhīnasī nāma duhitā'rddha hitā'bhavat
mātṛṣvasurathāsmākaṃ sā ca kanyā'nalodbhavā | bhavatyasmākamevaiṣā bhrātṛṇāṃ dharmataḥsvasā | sā kṛtā madhunā rājannupareṇa
balīyasā | yakṣapradatte putle tu mayi cāntarjaloṣite
32.1-4.3
kumbhakarṇe mahārāja ! nidrāmanubhayatyatha | nihṛtya rākṣasaśreṣṭhānamātyāniha saṃmatān | dharṣayitvā hṛtā rājan !
guptāyantaḥ pure taba | śrutvāpi tanmahārāja ! kṣāntameva kṛtona saḥ | yasmādavaśyaṃ dātavyā kanyā bhartre hi bhrātṛbhiḥ
tadetatkarmmaṇo 'āsya phalaṃ pāpasya durmateḥ | asminne vābhisaṃprāpta noce viditamastu te | vibhīṣaṇavacaḥ śrutvā rākṣasendraḥ
sa rāvaṇaḥ | dīptāgnirivānodbhūtastaptāmbhā iva sāgaraḥ | tato'brayoddaśagrīvaḥ kruddhaḥ saṃraktalocanaḥ | kalpyatāṃ me rathaḥ śīvaṃ śūrāḥ sañjībhavantunaḥ | bhrātā me
kumbhakarṇaśca ye ca mukhyā niśācarāḥ | vāṅganānyādhirohantu nānāpraharaṇādyudhāḥ | adya taṃ samare hatvā madhuṃ
rāvaṇanirnayam | suralokaṃ gamiṣyāmi yuddhākāṅkṣī
suhṛdṛtaḥ | añcohiṇīsahastrāṇi catvāryyāṇi rakṣasām | nānāpraharaṇānyāśu niryayurlaṅkāṅgaṇāt | indra
jimpramumaḥ saindhāvauviddān parirakṣaha ca | jagāma rāvaṇo
mapre kumbhakarṇaśca pṛṣṭhataḥ | vibhīṣaṇaśca dharmātmā laṅkāyāṃ
dharmāmācarat | śeṣāḥ sarve mahābhāgā yayurmadhupuraṃ prati
kharairuṣṭraiīyairuṣṭaiḥ śiṃśumārairmahoragaiḥ | rākṣasāḥ
prayayuḥ sarve laṅkā'ṅkāraṃ nirantaram | daityāśca śataśastatra
kṛtavairāśca daivataiḥ | rāvaṇāṃ prakṣya gacchantamanvagacchan dvi
pulanaḥ | sa tu gatvā madhupuraṃ praviśya ca daśānanaḥ | na dadarśa madhu' tatra bhaginoṃ tatra dṛṣṭavān | sā ca prahvāñjalirbhūtvā śirasā caraṇau gatā | tasya rākṣasarājñasya tasyā
kumbhīnasī tadā | tāṃ samutthāpayāmāsa na bhetavyamiti
bruvan | rāvaṇo rākṣasavreṣṭhaḥ kiṃ cāpi karavāṇi te
32.1-4.4
sā'bravīdyadi me rājan ! prasannasva' mahābhuja ! | bharttāraṃ
na mamehādya hantumarhasi mānada ! | nahodṛśaṃ bhayaṃ kiṃ
citkulastrīṇāmihocyate | bhayānāmapi sarveṣāṃ vaidhavyaṃ
vyasanaṃ mahat | satyavāgbhava rājendra ! māmavekṣasva yācatīm | tvayāpyuktaṃ mahārāja ! na bhetavyamiti svayam
rāvaṇastvabravīdhṛṣṭaḥ sasāraṃ tava saṃsthitām | ka cāsau
tava bharttā vai mama śīghra nivedyatām | saha tena gamiṣyāmi suralokaṃ jayāya hi | tava kāraṇyasauhārdātrivṛtto'smi madhorvadhāt”
tasyāḥ patiputlayoścaritavarṇanaṃ rāmā0 uttara0 61a0 yathā
“pūrvaṃ kṛtayuge rājan daityaḥ sumahānatiḥ | lolāputlo'bhavajjyeṣṭho madhunarmāma mahāsuraḥ | brahmaṇyaśca śaraṇyaśca
buddhyā ca pariniṣṭhitaḥ | suraiśca paramodāraiḥ prītastasyāmṛlā'bhavat | sa madhurvīryyasaṃpanno dharme ca susamāhitaḥ
bahumānāñca rudreṇa dattastasyādbhūtovaraḥ | śūlaṃ śūlāniniṣkṛ ṣya mahāvīryaṃ mahāprabham | dadau mahātmā sumīto
vākyaṃ caitaduvāca ha | tvayā'yamatulo dharmemataprasādakaraḥ śucaḥ | prītyā paramayā yuktodadāmyāyudhamuttamam
yāvat suraiśca vipreṣu na viruddhermahāmura ! | tāvaccha la
tavedaṃ syādanyathā nāśameṣyati | yaśca tvāmabhiyuñjīta
yuddhāya vigatajvaraḥ | taṃ śūlodhvasātkṛtvā punareṣyati
te karam | evaṃ rudrādvaraṃ labdhvā bhūyaeva mahāsuraḥ
praṇipatya mahādevaṃ vākyametaduvāca ha | bhagavan ! mama
vaṃśasya śūlametadanuttamam | bhavettu satataṃ deva ! surāṇāmīśvarohyasi | taṃ bruvāṇaṃ mayaṃ devaḥ sarvabhūtapatiḥ
32.1-4.5
śivaḥ | pratyuvāca mahādevenaitadevaṃ bhaviṣyati | mā bhūtte viphalā vāṇī matprasādakṛtā śubhā | bhavataḥ puttrayekaṃ
tu śūlametad gamiṣyati | yāvat karasyaḥ śūlo'yaṃ bhaviṣvati
sutasya te | avadhyaḥ sarvabhūtānāṃ śūlahasto bhaviṣyati
evaṃ madhurvaraṃ labdhvā devān sumahadadbhūtam | bhavanaṃ so'
suraśreṣṭhaḥ kārayāmāsa suprabham | tasya patnī mahābhāgā priyā kumbhīnasīti yā | vibhāvasostatpatya' prādhana
lāyāṃ mahāprabhā | tasyāḥ putlo mahāvīryolavaṇonāma
dāruṇaḥ | bālyāt prabhṛti duṣṭātmā pāpāvya va samācarat
taṃ puttraṃ duvi nītaṃ tu dṛṣṭvā koṣasamanvitaḥ | madhuḥsa śokamā
pede na caina kiñcidabravīt | saṃvihāya imaṃ lokaṃ praviṣṭho'sṛdvājāyam | śūle niveśya lavaṇe varaṃ tasmai nyavedayat
sa prabhāveṇa śūlasya daurātmyenālabhastathā | saṃtāpayati
lokāṃstrīnviśeṣeṇa ca tāpasān” | sadāhuraḥ śatrughnena
hataḥ tatkathā rāmā0u080| 63a0 | sa (śatrughnaḥ) samogha mahāyāṇaṃ lavaṇasya mahorasi | urastasya vidāryāśu
praviveśa rasātalam”
kumbhīpāka pu0
kumbhīra puṃstrī0
kumbhīramakṣikā strī
kumbhīrāsana na0
kumbhola puṃstrī kumbhīra+rasya laḥ
kumbhīvoja na0
kumbhodara pu0
kuyava pu0
kuyavāc pu0
kura
kurakā strī
kuraṅkara puṃstrī
kuraṅgura puṃstrī0
kuraṅga puṃstrī0
kuraṅganayanā strī
kuraṅganābhi puṃ06ta0
kuraṅgama puṃstrī0
kuraṅgikā strī
kuracilla puṃstrī0
kuraṭa puṃstrī0
kuraṇṭa(ka) pu0
kuraṇḍa pu0
yaṅkṛtaḥ prāpya phalakoṣābhivāhinoḥ | prapodya dhamanī
hṛdi karoti phalakoṣayoḥ | doṣāssamedomūlāskhobhirvṛddhaḥ
saptadhā gadaḥ | mūtrāntrajātāvabhiśnāḍe tabhedaya
32.1-4.6
keyajam | vātapūrṇāitisparśo rukṣovātādahetukaḥ
pakoḍumbarasaṅkāśaḥ pittāddāhoyapākavān | kaphācchīto guruḥ snigdhaḥ kaṇḍūmān kaṭhino'lparuk | kaṇākhoṭāṅkitaḥ pittavacchilpiśca raktajaḥ | ślaṣmavanme dasā
hastirmṛdustālaphalopamaḥ | mūtravāraṇyaśīlasya mūtrajaḥ sa
tu gacchataḥ | aślobhiḥ pūrṇahativat kṣobhaṃ yāti saruṅkaduḥ | mūtrakṛcchramadhaḥ śvāśa cālayan phalakoṣayoḥ
vātakopibhirāhāraiḥ śītatoyāvagāhanaiḥ | bhārasya raṇa
bhārāṇāviṣamāṅgapravarttanaiḥ | kṣobhaṇaiḥ kṣumitaścānyaiḥ
kṣudrāntrāvayavaṃ yadā| pavane| viguṇīkṛtya sanniveśādadhonayet | kuryyādvaṅkṣaṇasandhisyo granthyābhaṃ śvayathuṃ tathā
upekṣyamāṇasya ca samprahṛddhimādhmānaruk sambhavatī
sa vāyuḥ | prapīr̤ito'ntaḥsvanavān prayāti pradhmāpayanneti
punaśca muktaḥ | yantravṛddhigsādhyo'yaṃ vātahadvisamākṛtiḥ"
kurara puṃstrī0 kuru śabde kraran | (kurala) vihaṅge amaraḥ
kurarāṅgi pu0 kurarasyāṅgiriva | devaśarmaṇye rājani0
kurarorutā strī0 "kurarorutā najabhajairvvaguk” ityukte
kurala puṃstrī0 kurara+rasya laḥ | khanāmakhyāte pakṣibhede
kurava pu0 katsamakarandavatvādalīnābhīṣṭa rasro yala
32.1-5
raktakurasa pu0 kutsitorasogola
32.2
madyabhede baṅka0
32.1-6
kutsitarasakurāha puṃstrī0 kuvāṅ+kasya raḥ | 1raktapāṇḍu vastre kaṣāyavastre
kurī strī kuṃ bhūmiṃ rāti rā-ka gaurā0 ṅīṣ | tṛṇadhānyakurīra na0 “kuṇa uran” uṇā0 kīran uran
32.1-7
maithune ujjvakuru pu0ka-ka ṅam
32.24.1
candravaṃśeye ajamīḍhanṛpaprapaule rājajān sa rājavara āgnīdhronābhikiṃ puruṣa harivarṣelāvṛtaramyakahiraṇmaya kurubhadrāśvaketumālasaṃjñānava puttrānajanayat” bhāga0 5ska0 28a0 18 so0 tatputtakururājyatvena 7uttarakurunāmne tadvarṣaṃ ca | tatpramāṇañca uttarakuruśabde 1944pṛ0darśitam | purāvarṣasaṅkhye viṣṇupu0“nābhiśva prathamaṃ varṣaṃ tataḥ kiṃ puruṣaṃ sthitam | harivarṣaṃ tathaivānyat merordakṣiṇataḥ sthitam | ramyakañcottaraṃ varṣaṃ tathaivānu
hiraṇmayam | uttarāḥ kuravaścaiva yathā vai bhārataṃ tathā
elāvṛttañca tanmadhye sauvarṇomeruruttamaḥ” iti| atastatputtranavakanāmnā navānāṃ varṣāṇāṃ khyātiriti | tatsanniviveśādikaṃ tatraivoktaṃ yathā
“bhadrā śvottaragironuttarāṃśca tathā kurun | atītyottaramambhodhiṃ samabhyeti mahāmune ! | vaḍakṣuśca paścimagirenatītya sakalāṃstataḥ | paścimaṃ ketumālākhyaṃ varṣamabhyeti
śailarāṭ | tathā cālakanandāpi dakṣiṇenetya bhāratam
prayāti sāgaraṃ bhitvā saptabhedā mahāmune | ānīla
niṣadhāyāmau mālyavadgandhamādanau | tayormadhyagato meruḥ
karṇikākārasaṃsthitaḥ | bhāratāḥ ketumālāśca bhadrāśvāḥ
kuravastathā | padmāni lokapadmasya maryādāścaiva bāhyataḥ
jaṭharodeva kūṭaśca maryādāparvvatāvabhau | tau dakṣiṇottarāyāmāvānīlanivadhāyatau | meroḥ paścimadigbhāge yathāpūrvī tathā sthitau | triśṛṅgojārudhiśvaiva uttare varṣaparvvatau | pūrvva paścāyatāvetāvardhavālpavyavasthitau | ityete
munivaryyoktā maryādāśaparvvatāstathā | jaṭharādyāḥ sthitāmeroryeṣāṃ dvau dvau caturdiśam | merormūlahigaṃ ye sa
32.24.2
proktāḥ keśarāparvatāḥ | śailendrānyān śṛṇu ! teṣāmatīveha
manoramāḥ | śailānāmanaradrogyaḥ siddhacāraṇasevitāḥ
suramyāṃśca tathā teṣu kānanāni purāṇi ca | lakṣmoviṣṇu gissṛṣṭyādi devānāṃ suvikramam ! | tānyāyatanaramyāṇi
juṣṭāni harikinnaraiḥ | gandharvva yakṣarākṣośca tathā daityadadānavāḥ | krīḍanti tāsu ramyāsu śailadroṇīṣvaharniśam
bhaumāhyete smṛtāḥ svargā dharmiṇāmaṇvayā mune ! | naiteṣu
pāpakarmaṇo vrajanti janmaśatairapi | bhadrāśve bhagavān vi
ṣṇurāste hayaśirā dvija ! | varāhaḥ ketumāle tu bhārate
kūrmmarūpadhṛk | matsyarūpañca govindaḥ kuruṣvāste sanātanaḥ
viśvarūpeṇa sarvvatra sarvvaḥ sarvveśvarohariḥ | sarvvādhārabhūto'sau metreyāste'khilātmakaḥ | kāni kiṃpuruṣādyāni varṣāṇyaṣṭau mahāmune ! | na teṣu śokonomoho
nodvegaḥ cudbhayādikam | susthāḥprajā nirāsaṅgāḥ sarvva duḥ
khavivarjitāḥ | daśadvādaśavarṣāṇāṃ sahasrāṇi sthirāyuṣaḥ | na teṣu varṣavarṣeṣu bhaumāmvambhrāṃsi teṣu vai
kṛtatretādikā naiva teṣu sthāneṣu kalpanā | sarvveṣveteṣu
varṣeṣu sapta sapta kulācalāḥ | nadyaśca śataśastebhyaḥ prasratā
yā dvijottama !”| . vijitya yaḥ prājyamayacchaduttarān
kurunakupyaṃ vasu vāsavopamamaḥ” kirā0 padyādikarttari tri0
kurutrayañcaśabdeudā0
[bhūnake (bhūkho) śabdamālā
kuruvandaka puṃ0 kurava dūva viklīrṇaḥ kando'sya kan
kuruvallā strī śyāmāyāmnibhede “kālī kapālinī kullā
kuruvallā virodhinī” śyāmākavacam
kurukṣetra na0 kuruṇā candravaṃśyanṛpabhedena kṛṣṭaṃ kṣetram, kurudeśāntargataṃ vā kṣetram śāka0 madhyamapadalopaḥ | tīrthabhede
taddihatiḥ bhā0 śalya0 53a0
32.24.3
“ṛṣaya ūcuḥ | prajāpateruttarave dirucyate sanātanī rāma !
śamantapañcakam | samījire tatra purā divaukaso vareṇa
satreṇa makhāvarapradāḥ | purā ca rājarṣivaraśca dhīmatā
vahūni varṣāṇyamitena tejasā | prakṛṣṭametat kṛṣatā mahātmanā tataḥ kurukṣetramitīha paprathe | rāma uvāca
kimarthaṃ kuruṇā kṛṣṭaṃ kṣetrametanmahātmanā | etadicchāmyahaṃ
śrotuṃ kathyamānaṃ tapodhanāḥ ! | ṛṣaya ūcuḥ | purā kila
kuruṃ nāma karṣantaṃ satatotthitam | abhyetya śakrastridivāta
paryyapṛcchata kāraṇam | indra uvāca | kimidaṃ varttase
rājan ! prayatnena pareṇa ca | rājarṣe ! kimabhipretaṃ yaneyaṃ
kṛṣyate citiḥ | kurusvāca | iha ye puruṣāḥ kṣeve mariṣyanti śatakrato ! | te gamiṣyanti sukṛtān lokān pāpavivarjjitān | ṛpayaūcu tataḥ śakro jagāma tridivaṃ
punaḥ | rājarṣirapyanirviṇṇaḥ karṣatyeva yasundharām | yāga
syāgasya caivenaṃ bhūyo bhūyo'vahasya ca | śatakraturanirviṇṇaḥ
dṛṣṭvā dṛṣṭvā jagāma ha | yadā tu tapasogreṇa cakarṣa vasudhāṃ
nṛpaḥ | tataḥ śakro'bravīddevānāścaryyenaiścikopitam | etacchrutvā'bruvandevāḥ sahastrākṣamidaṃ vacaḥ | vareṇa cchandyatāṃ
śakra ! rājarṣiryadi śakyate | yadi hyatra pramītā vai svargaṃ
gacchanti mānavāḥ | asmānaniṣṭvā yajñairbhāgino no na
bhaviṣyati | kāmasya ca tataḥ śakrastadā rājarṣimabravīt | vyarthaṃ khedena bhavataḥ kriyatāṃ varanaṃ mama
mānavā ye nirāhārā dehaṃ tyacyantyanandritāḥ | yudhi vā
nihatāḥ samyagapi tiryyaggatā nṛpa ! | te svargagāmco
rājendra ! bhaviṣyanti mahātmane ! | tathā'stviti tato rājā
32.24.4
kuruḥ śakramathāca ca | tatastamabhyanujñāya prahṛṣṭenāntarātmanā | jagāma tridivaṃ bhūyaḥ kṣipraṃ bajraniṣūdanaḥ | evametadduda śreṣṭha ! kṛṣṭaṃ rājarṣiṇā purā | śakraṇa cābhyanujñātaṃ brahmādyaiśca suraistathā | nātaḥ parataraṃ puṇyaṃ bhūmeḥ
sthānaṃ bhaviṣyati | iha tapsyanti ye kecit tapaḥ paramavaṃ narāḥ | dehatyāgena te sarvve yāsyanti brahmaṇaḥ kṣayam
ye punaḥ puṇyabhājo vai dānaṃ dāsyanti mānavāḥ | teṣāṃ
sahasraguṇitaṃ bhaviṣyatyacireṇa vai | ye ceha nityaṃ
manujā nivatsyanti śubhaiṣiṇaḥ | yamasya viṣayaṃ te tu na
drakṣyanti kadācana | yakṣyanti ye ca kratubhirmahadbhirbha tujemvarāḥ | teṣāṃ triviṣṭape yaśo yāvadbhūmiścariṣyati
api cātra svayaṃ śakro jagau gāthāṃ surādhipaḥ | kurukṣetranibaddhāṃ vai tāṃ śṛṇuṣva halāyudha ! | pāṃśavo'pi kurukṣetrādvāyunā samudīritāḥ | api duṣkṛtakamīṇaṃ nayanti
paramāṃ gatim | surarṣabhā brāhmaṇāsattamāśca tathā nṛpādyā
naradevamukhyāḥ | dṛṣṭvā mahārhaiḥ kratubhirnṛsiṃha ! saṃtyajya
dehān sugatiṃ prapannāḥ | tarantukārantukayoryadantaraṃ rāmahradānāntu macakrakasya | etat kurukṣetrasamantapañcakaṃ prajāpateruttaravedirucyate | śivaṃ mahāpuṇyamidaṃ divaukasāṃ
susaṃmataṃ sarvvaguṇaiḥ samanvitam | ataśca sarvva nihatā nṛpā
raṇe yāsyanti puṇyāṃ gatimakṣayāṃ sadā | ityuvāca svayaṃ
śakraḥ saha brahmādibhistathā ! tañcānumoditaṃ sarvva brahmaṣiṇāmahe śvaraiḥ
"kurukṣetre pariṇāhi sthale'gnyādheyamanvārambhaṇīyāntaṃ
bhavati” kātyā0 24|6
32.56.1
kurukṣetraṃ ca brahmarṣideśaḥ | "kurukṣetrañca matsyāśca pañcālāḥ
śūrasenakāḥ | eṣa brahmarṣideśo vai brahmāvarttādanantaraḥ”
manuktaḥ | idaṃ saṃvara suta kurunṛparājyāntargatabhata stannāmnā
prathitam ataeva kuruśabdadarśita bhāgavatavākye "kurukṣetranapatiṃ kurumityuktam | bhā0 1084 a0 | "nataḥ
saṃvaraṇāhadevau tapatī suṣuve kurum | rājatre taṃ prajāḥ
sarvī dharmajña iti menire | tasya nāmnā'bhi vikhyātaṃ
pṛthivyāṃ kurujāṅgalam | kurukṣetraṃ ca tapasā puṇyaṃ
cakre mahātapāḥ” iti
kurukṣetrasyatīrthamāhātmyaṃ bhā0va08380 ukta yathā "tato
gaccheta rājendra ! kurukṣetramabhiṣṭatam | pāpebhyo
yata mucyante darśanāt sarvvajantavaḥ | kurukṣetraṃ gamiṣyāmi
kurukṣetre vasāmyaham | ya evaṃ satataṃ brūyāt so'pi
pāpaiḥ pramucyate | pāṃśavo'pi kurukṣetre vāyunā samudīritāḥ | api duṣkṛtakarmāṇaṃ nayanti paramāṃ gatim
dakṣiṇena sarasvatyāhaṣadvatyuttareṇa ca | ye vasanti kurukṣetre
te vasanti tripiṣṭape | tatra māmaṃ vasedvīra ! sarasvatyāṃ
yudhiṣṭhira ! | yatra brahmādayo devā ṛṣayaḥ siddhacāraṇāḥ
gandhavīpsaraso yakṣāḥ pannagāśca mahīpate ! | brahmacelaṃ
mahāpuṇyamabhigacchanti bhārata ! | manasāpyabhikāmasya kuruchataṃ yudhiṣṭhira ! | pāpāni vipraṇaśyanti brahmalokañca
gacchati | gatvā hi śraddhayā yuktaḥ kurukṣetraṃ kuruhaha !
phalaṃ prāpnoti ca tadā rājasūyāśvamedhayoḥ | tato maṅka
ṇakaṃ nāma dvārapālaṃ mahābalam | yacca sambhivādauva
gosahasraphalaṃ labhet | tato gaccheta dharmajño viṣṇoḥ
sthānamanuttamam | satataṃ nāma rājendra ! yatra sannihito
32.56.2
hariḥ | tatra snātvā ca namyā ca trailokyaprabhavaṃ harim
aśvamedhamavāpnoti viṣṇulokañca gacchati | tataḥ pariplavaṃ
gacchettīrthaṃ trailokyaviśrutam | agniṣṭomātirātrābhyāṃ
phalaṃ prāpnoti bhārata ! | pṛthivītīrthamāsādya gosahasraphalaṃ
labhet | tataḥ śālūkinīṃ gatvā tīrthasevī narādhipa !
daśāśvamedhe snātvā ca tadeva phalamāpnuyāt | sarpadevīṃ
samāsādya nāgānāṃ tīrthamuttamam | agniṣṭomamavāpnoti
nāgalokañca vindati | tato gaccheta dharmajño dvārapālaṃ
tarantukam | tatroṣya rajanīmekāṃ gosahasraphalaṃ labhet
tataḥ pañcanadaṃ gatvā niyato niyatāśanaḥ | koṭitīrthamupaspṛśya hayamedhaphalaṃ labhet | aśvinītīrthamāsādya
rūpavānabhijāyate | tato gaccheta dharmmajño vārāhaṃ tīrthamuttamam | viṣṇu vārāharūpeṇa pūrvvaṃ yatra sthito'bhavat
tatra snātvā naraśreṣṭha ! agniṣṭomaphalaṃ labhet | tato
jayantyāṃ rājendra somatīrthaṃ samāśriyet | snātvā phalamavāpnoti rājasūyasya mānavaḥ | ekahaṃse naraḥ snātvā
gosahasraphalaṃ labhet | kṛtaśaucaṃ samāsādya tīrthasevī
narādhipa | puṇḍarīkamavāpnoti kṛtaśauco bhavecca saḥ
tato muñjavaṭaṃ nāma sthāṇoḥ sthānaṃ mahātmanaḥ | upoṣya
rajanīmekāṃ gāṇapatyamavāpnuyāt | tatraiva ca mahārāja !
yakṣiṇī lokaviśrutām | snātvābhigamya rājendra ! sarvvānū
kāmānavāpnuyāt | kurukṣetrasya taddāraṃ viśrutaṃ bharatarṣabha ! | pradakṣiṇaṃmupāvṛtya tīrthasevī samāhitaḥ | saṃhataṃ
puṣkarāṇāñca snātvā'rcya pitṛdevatāḥ | jāmadagnyena rāmeṇa śatakratu sumahā manā | śatakrayo bhavedrājannaśvamedhañca
vindati | tato rāmahradān gacchet tīrthasevī samāhitaḥ
32.56.3
tatra rāmeṇa rājendra ! tarasā dīptatejasā| kṣattramutsādya
vīreṇa hradāḥ pañca niveditāḥ | pūrayitvā naravyāghra !
rudhireṇeti viśrutam | pitarastarpitāḥ sarve tathaiva prapitāmahāḥ tataste pitaraḥ prītā rāmamūcurnarādhipa !
pitara ūcuḥ| rāma ! rāma ! mahābhāga ! prītāḥ sma tava
bhārgava ! | anayā pitṛbhaktyā ca vikrameṇa ca te prabho !
varaṃ vṛṇīṣva bhadraṃ te kimicchasi mahādyute | evamuktaḥ sa
rājendra ! rāmaḥ praharatāṃ varaḥ | abravīt prāñjalirvākyaṃ
pitṝn kha gaganesthitān | bhavanto yadi me prītā yadyanugrāhyatā mayi | pitṛprasādādiccheyaṃ tapa āpyāyanaṃ
punaḥ | yacca roṣābhibhūtena kṣattramutsāhitaṃ mayā | tataśca
pāpānmucyeyaṃ yuṣmākaṃ tejasāpyaham | hradāśca tīrthībhūtā
me bhaveyurbhuvi viśrutāḥ | etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ rāmasya
pitarastadā | pratyūcuḥ paramaprītā rāmaṃ harṣasamanvitāḥ
tapaste varddhatāṃ bhūyaḥ pitṛbhaktyā viśeṣataḥ | yacca roṣābhibhūtena kṣattramutsā' dataṃ tvayā | tataśca pāpānmuktāstvaṃ
nihatāste svakarmabhiḥ | hradāśca tava tīrthatvaṃ gamiṣyanti
na saṃśayaḥ | hradeṣveteṣu yaḥ snātvā pitṝn sandarbhayiṣyati
pitarastasya vai prītā dāsyanti bhuvi durlabham | īpsitañca
manaḥkāmaṃ svargalokañca śāśvatam | evaṃ dattvā varātrājan !
rāmasya pitarastadā | āmantrya bhārgavaṃ prītyā tatraivāntarhitāstataḥ | evaṃ rāmahradāḥ puṇyā bhārgavasya mahātmanaḥ
snātvā hradeṣu rāmasya brahmacārī śubhravataḥ | rāmamabhyarcya
rājendra ! labhedvahu suvarṇakam | vaṃśamūlakasamāsādya tīrthasevī kurūdvaha ! | svavaṃśamuddharedrājan ! snātvā vai vaṃśamūlake
32.56.4
kāyaśodhanamāsādya tīrthaṃ bharatasattama ! | śarīraśuddhiḥ
snātasya tasmiṃstīrthe na saṃśayaḥ | śuddhadehaśca saṃyāti
śubhānllo kānanuttamān | tato gaccheta dharmajña ! tīrthaṃ
trailokyaviśrutam | lokā yaloddhṛtāḥ pūrvvaṃ viṣṇunā
prabhaviṣṇunā | lokoddhāraṃ samāsādya tīrthaṃ trailokyapūjitam | snātvā tīrthavare rājan ! lokānuddharate svakān
śrītīrthañca samāsādya snātvā niyatamānasaḥ | arccayitvā
pitṝn devān vindate śriyamuttamām | kapilātīrthamāsādya
brahmacārī samāhitaḥ | tatra snātvārccayitvā ca pitṝn
svān daivatāmya.pa | kapilānāṃ sahasrasya phalaṃ vindati
mānavaḥ | sūryyatīrthaṃ samāsādya snātvā niyatamānasaḥ
abhyarcayitvā pitṝn devānupavāsaparāyaṇaḥ | agniṣṭomamavāpnoti sūryyalokañca gacchati | gavāṃ bhavanamāsādya tīrthasevī yathākramam | tatrābhiṣekaṃ kurvāṇo gosahasraphalaṃ
labhetū | śaṅkhinītīrtha māsādya tīrtha sevī kurūdvaha ! | devyāstīrthe naraḥ snātvā labhate vīryya muttamam | tato gaccheta
rājendra ! dvārapālaṃ karantukam | tatra tīrthe' sarasvatyāṃ
yakṣendrasya mahātmanaḥ | tatra snātvā naro rājannagniṣṭomaphalaṃ labhet ||”
kurukṣetrīyoga pu0 ekasmin sāvane tithinakṣatrayogānāṃ
trayarūpe jyo0 ukta yogabhede | 2kurukṣetre mṛtyusūcake ṣāḍyogabhede ca | “padmadyakṣayute mṛtyau lagnasaṃsthe
bṛhaspatau | saumyakṣetragate lagne kurukṣetre mṛtirbhavet”
jātakāmte yogādhyāyaḥ
kurujāṅgala na0 aṅgulabheya jāṅgalaṃ kuruṣu jāṅgalam
1kurukṣetre “tasya nāmnā'bhivikhyātaṃ pṛthivyāṃ kurujāṅgalam | kurukṣetraṃ sa(kuruḥ) tapasā puṇyaṃ cakre
32.56.5
mahātapāḥ” bhā0ā064 a0 “yadā parīkṣit kurujāṅgale vasan” bhāga01.16,11, kuruyaśca jāṅgalaśca dva0
“kurudeśe jāṅgaladeśe ca puṃ bhūmni “kathanānnirgataḥ pauraiḥ
saṃyātuḥ kurujāṅgakhān” bhāga0 1,4,7, kuruvo jāṅgalāca
deśabhedāḥ” śrīdharaḥ” | kuravaśca jāṅgalaśca “viśiṣṭaliṅgo
nadīdeśo'vyāmataḥ” pā04280 ekavadbhāve kurujāṅgalam
itarasamāhāre na0 [ varakaśāke rājani0
kuruṭa pu0 kuruvitaṃ roṭati ruḍa-dīptipratighāte ka | vitākurugaṭa pu0 kuruvitaṃ rugaṭati ‘ruṃṭi-steye ac | pītabhiṇṭagrām pītāmbāne medi0 | svārthe ka | tatrārthe amaraḥ
kuruṇṭī strī ku+ruṭi-steye ac gaurā0 ṅīṣ | 1dāha
pustikāyāṃ medi0 | 2brahmadaṇḍā jaṭā0
kuruta pu0 kura-bā0utan | vaṃśamirite ḍahaḍākāre pātrabhede
idañca phāṭo'sya kṛttvā0 nāntyalopaḥ | kurutapādaityeva
kurutīrtha na0 bhārataprasiddhe tīrthabhede tacca tīrtha “yata bhrahmādibhirdevaiṛṣibhiśca tapocanaiḥ | vaināyakena devānāmabhipikto guhastadā | taijasasya ca pūrveṇa kurutīrtha
kurudṛḍha ! kurutīrtha naraḥ snātvā brahmacārī jitendriyaḥ
sarvva pāpaviśuddhātmā brahmalokaṃ prapadyate” bhā0 va082ba0
uktam | [ kāyāmalyāyāṃ nadyām
kurunadikā strī yathāsmitā nadī kurunadiketyu cyate ityu -
kurupiprīlikāstrī kuru ityanukaraṇaśabdakaraṇena mūṣāyayavabhakṣikāyāṃ godhāyām “kademare pipaṅkilā karaṃ kurupiṇaṅkilkā” iti mantre “kajāre pipaṅkinnā śvāvit
kurupipaṅkillā” yaju0 24|55
32.6
uttaram “śvāvit
bodhā kurupipaṅkillā | kuruśabdo'nukaraṇe pipa-avayave
iti dhātorvipulaceti kapratyayaḥ kuru iti śabdānukurvvāṇā
pipān mūlāṇyavayavān gilati | pipaṅgilā mūlāni gṛptaṃ kṛtkau sthāpayati śatañca bhakṣayatīti bodhāyāḥ
svabhāvaḥ” vedadīpaḥ
kurumba na0 kuru-bā0 umbac | (kamalālepu) 1 kulapālake
jambīrabhede śabdaca0 | 2śephālikāyāṃ strī0 ṭāp rājani0
gaurā0 ṅīṣ | saiṃhalīvṛce rājani0 svārthe ka tatrārthe
kururāja pu0 kuruṣu rājate rāja-kvip | duryodhane trikā0
kurūṇāṃ rājā ṭacbamā0 | kururājo'pyatna
kuruṇa pu0kura+ulak | kajāṭasthe camme kandale hemaca0
kuruvaka pu0 ku+rū-ka-kutsitaṃ ravomakṣaro yat kava
1raktabhiṇṭāyām amaraḥ 2pītabhiṇṭāyāṃ hema0
kuruvarṣa na0 kurusaṃbaddha varṣam | jambūdīpasthe uttarakurusaṃjñake varṣabhede uttarakuruśabde 1084pṛ0 vivṛtiḥ
kuruvinda pu0 vṛhan mūlākāratvena vindati vida-śa pṛṣo0
sam | 1muktāyām amaraḥ 2śāle rājani0 3 kācakhavale
4mākṣikaratne na0 rājani0 | 5kuśapilaratne 6 kuṣṭhāye
vrīhibhede medi0 7darpaṇe dākṣiṇātye ca ma0 śaddhaci0
kuruvilva pu0gṭahaṣu vilvaiva | 1padmarāgamaṇau trikā0 saṃjñāyāṃ
ka | kuruvilvaśca muktābhāve (padmakurāthi) ratnavā0
kuruvista pu0 kuruṣu vikhyātaḥ vistaḥ | sarvvapale amaraḥ
kuruvṛddha pu0 kurūṇāṃ janapadānāṃ rājānaḥ tadrājasya tadvitasya
bahuṣu luk teṣu kuruṣu vṛddhaḥ | bhīṣme | “tasya saṃjanayan
harṣaṃ kuruvṛddhaḥ pitāmahaḥ” gītā
kuruśravaṇa li0 kuravaḥ yakṣakarttāraḥ teṣāṃ śravaṇaḥ stotṛṇāṃ
śrotā śru-nandyā lyu | katvijāṃ stutiśrotari “kuruśravaṇa
māṣṭathi rājānaṃ trāsadasyavam ṛ010,3270 “kuruśravaṇa !
dadatomaghāni” ṛ0 10|22
Linked texts (13)
- Critical edition (Baroda) — Sanskrit
- Padmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Viṣṇupurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Śivapurāṇa (complete text) — Sanskrit
- Brahmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Mādhavanidāna (Rugviniścaya) — Mādhavakara, Sanskrit
- Vācaspatya — Vācaspatimiśra, Sanskrit
- Tīrthaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit
- Gadanigraha — Soḍhala, Sanskrit
- Indische Sprüche — Otto von Böhtlingk 1863, Sanskrit
- Śabdastomamahānidhi — Tārānātha Tarkavācaspati Bhaṭṭācārya, Sanskrit
- Mādhavacikitsā — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Nidāna (Mādhava Bhaṭṭa) — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit