Vacaspatya 33
Vācaspatya 33
- Language
- Sanskrit
Contents
33.1.1
he kuruśravaṇa ! kuravaḥ
ṛtvijaḥ teṣāṃ stutīnāṃ śrotaḥ !” bhā0
kuruṭinī strī kirīṭinī+vede pṛṣo0 | kirīṭayuktāyāṃ senāyām “bāhinī viśvarūpā kuruṭinī atha0 10,1,15
kurupya na0 ropatu rūpyaṃ śubhādyena sādṛśyāt | 1raṅganāmake
dhātau rājani0 koḥ pṛthivyāḥ kupyānāt vā āgata
vyaṇ | pṛthivyāḥ kupyānāddhā 'yāgate tri0
kukuṭa puṃstrī॰kurityavyaktaṃ śabdaṃ kaṭati kūṭa-ka | kukkuṭe
hārā0 “śvānaḥ kukuṭacaṇḍālāḥ samasparśāḥ prakīrtti tāḥ
rāsabhoṣṭrau viśeṣeṇa tasmāttāṃñcai va saṃspṛ śet” paścata0
striyāṃ jātitvāt ṅīṣ [ me khage striyāṃ ṅīṣ
kukuṭāhi pu0 kurkuṭatulyamahati vaha-in | kurkuṭā
kuku ra puṃstrī0 kurityavyaktaṃ śabdaṃ korati kura-ka | kukkure rāyamukuṭaḥ “karkurāyiya kūjanto” atha07,55,2,
“ḍapakartumapi prāpta niḥsva marmān kururmu” pañcata0
kañcikā strī kūrcikā pṛṣo0 | mūrbhikāśabdārthe amaraṭīkā
kusaṃ ja pu0 kulañcanadvayaṃ gandhamūle rājani0
ku(kū) ī krīḍāyāṃ bhvā0 vātma0 aka0 seṭ | ku(kū) īte
aku(kū) īṣṭa kuṅga(ka) ī | ardhvatṛtparibhāṣayā nakurakurāmiti niṣedhāprahattāvapi dīrghasandhrāntarapāṭhasāmarthyāt rephe pare na dīrghaḥ iti sūcitam | tena kaīmamityādau na dīrghaḥ | [amaraḥ
kū(kūr)ddanaṃ na0 ku(kū) ī-bhāve lyuṭ | krīḍāyāṃ (koṭā)
kū(kūr)rdara pu0kura-krip kṛḥ pipartti kaṛ paraḥ karmmaṇa | jānuni, 2kaphoṇau ca | medi0 dīrghamadhyapāṭhāntare ṇindīrghaḥ
ku(kūr)rpāsa puṃna0 kūrpare vasyate vyāsa vā bahu0 pṛṣo striyāṃ
33.1.2
kañculikāyāṃ (kāṃculī) svārthe ka| tatraivārthe | "prasvedavārisaviśepavipannamaṅgaṃ ku(ṅku)paṃskataṃ stanabharānnaruddhanipanvī" māvaḥ | "manoharaku(ṅku)paṃsakapīr̤atastanā"
ralā0 [ śarttari li0| striyāṃ ṅīp
kurvvat puṃstrī kṛ-śat | 1karmakāre 2bhṛtye tri0 nikaḥ
kurvvadrūpa pu0 kurvan phalonmukhaṃ rūpaṃ yasya | bauddhamatasiddhe
phalajananārthe yogye dhānyādau vīje | sa ca bauddhamate
atiśayātmā sahakāribhirādhīyate iti sthitam yathā
"atha bhāvādabhidyo'tiśayaḥ sahakāribhirādhīyate ityupagamyate tarhi prācīnabhāveo'natiśayātmā nivṛttaḥ anvayavyatirekābhyāṃ kurvvadrūpādirūpavedanīyo jāyata iti"
sarvvadarśanasaṃ0| kṣaṇikaśabde nauddhaśabde ca vivṛtiḥ
kurvāṇa tri0 kṛ-śānac | 1bhṛtye 2kārake ca śaṅkaci0
kurkhādi pu0apatye rāpratyayanimitte pāṇinyukte śabdagaṇabhede
"saca gaṇaḥ kuru gargara bhaṅgara ajamāra rathakāra yāvadūka
(mannājaḥ kṣatriye) kapi pimati kapiñjanādi vāk yāmaratha pitramat indranājo eji vātaki dāmoṣṇīṣi gaṇakāri kaśori kaṭa gaṅgākā sura pura erakā śubhra kāśva
darbhe kauśamī (veṇā ṛcchati ) nūrpa pāya śyāvanāya
śyāvaratha śyāvaputra satyaṅkāra baḍubhīkāra pārthikāra yaha
śakala śaṅka śākala śākin śālīna karttṛ kartṛ hana
piṇḍī ( vāśarayamatra kaṇvādivat svaravarjam ) kauravya
kula bandhe saṃhato ca bhā0para0aka0 seṭ | kolati akolīt cakola | kūlam | vaṃśeevāsya prayoga iti vadan
durgādāsaḥ ākulaḥ saṅka laityādiprayogamapaśyan parāstaḥ
ā+vyagratāyām cañcalatāyām | ākolati "kimetadityākulamīkṣitaṃ janaiḥ" māghaḥ "udapatadviyamākula
locanaiḥ" bhaṭṭiḥ
33.1.3
sam+saṅkīrṇatāyām saṅkala yuddham bhā0dve0pa0 | "śalikulaśaṅkalakuṅkumanirākuletyādi" jayadevaḥ | "śaṅkakulākulena" māghaḥ
kula na0 kula-ka, kuṅ śabde karmmaṇi bā0 lak, ku' bhūmi'
lāti lā-ka, ko bhūmau līyate "anyeṣvo'pi" pā0ḍa0
yathāyatham vyutpattiḥ | 1janapade deśe| madhyamahaladvayena
yāvatī bhūmiḥ śasyate tāvatyāṃ 2bhūmau "daśo kulantu
bhuñjīta" manuḥ | "aṣṭāgavaṃ dharmyaṅgala' ṣaḍgavaṃ jīvitārthinām | caturgavaṃ gṛhasthānāṃ dvigavaṃ brahmaghātinām"
hārītasmaraṇāt "ṣaḍgavaṃ madhyamaṃ kulaṃmati tathāvidhahaladvayena yāvatī bhūmiḥ sasyate tāvadbhūmiḥ kulamityucyate kullū 0 | 3gotre 4vaṃśe | 5sajātigaṇe viprakulam pakṣikulam | sagukulāya kulāyanivācitām sādhaḥ
tatra satkulabharvāśca "ācāro vinayo vidyā pratiṣṭhātīrthadarśanam| niṣṭhā vṛttistapodānaṃ navadhā kulalakṣaṇam"
abhiyuktoktāḥ tacca māgavadharmmāśra kṛrmma pu015 a0uktā yathā
"gobhiśva ghoṭakairaśvaiḥ ! dṛṣṭyā rājopasevayā | kulāānyakulatāṃ yānti yāni hīnāni vṛttataḥ| kuvivāhaiḥ kriyā
lopairvedānadhyayanena ca | kulānyakulatāṃ yānti brāhmaṇā
tikrameṇa vai | anṛtāt pāradārthyāñca tathā'bhakṣasya bhakṣaṇāt | aśrautadharmmācaraṇāt kṣipra' naśyati vai kulam
abhojyeṣu vedānāṃ dveṣakeṣu tathaiva ca | vihitācārahīneṣu kṣipra' naśyati vai kulam"
manunā tu kulanāśahetoḥ kāraṇamuktaṃ yathā
"śocanti jāmayo yatra vinaśyatyāśu tat kulam | na
śocanti tu yatraitā varddhate taddhi sarvvadā | jāmayo yāni
gehāni śapantyapratipūjitāḥ | tāni kṛtyāhatānīva
33.1.4
vinaśyanti samantataḥ | tasmādetāḥ sadā pūjyā bhūṣaṇācchādanāśanaiḥ | bhūtikāmairnarairnityaṃ satkāreṣūtsaveṣu ca
santuṣṭo bhāryyayā bharttā bhartrā bhāryyā tathaiva ca | yasminneva kule nityaṃ kalyāṇaṃ tatra vai dhruvam | yadi hi
strī na roceta pumāṃsaṃ na pramodayet | apramodāt punaḥ
puṃsaḥ prajanaṃ na pravarttate | striyāntu rocamānāyāṃ sarvvaṃ
tadrocate kulam | tasyāntvarocamānāyāṃ sarvvameva na
rocate | kuvivāhaiḥ kriyālopairvedānadhyayanena ca
kulānyakulatāṃ yānti brāhmaṇātikrameṇa ca | śilpena
vyavahāreṇa śūdrāpatyaiśca kevalaiḥ | gobhiraśvaiśca yānaiśca
kṛṣyā rājopasevayā | ayājyayājanaiścaiva nāstikyena
ca karmmaṇām | kulānyāśu vinaśyanti yāni hīnāni
mantataḥ | mantratastu samṛddāni kulānyalpadhanānyapi
kulasaṅkhyāñca gacchanti karṣanti ca mahat yaśaḥ"
kularakṣārthaṃvivāhya viṣaye tyājyakulāni manunāktāni yathā
"mahāntyapi samṛddāni go'jāvidhanadhānyataḥ | strīsambandhe daśaitāni kulāni parivarjayet | hīna kriya' niṣpuruṣaṃ niśchandorogaśārsasam | kṣayyāmayāpyapasmāriśvitri
kuṣṭikulāni ca"| 6ggṛhe 7dehe ca 8gaṇḍe li0 medi0
"jīvaprakṛtitattvañca dikkālākāśameva ca | kṣityapatejo
vāyavaśca kulamityabhidhīyate" tantrokteṣu 6jīvādiṭu 10ku0
liṅge śilpikulapradhāne pu0 bharataḥ | kule bhavaḥ yat kulya
kha | kulīne, ḍhakña | kauleyeka kulodbhave tri0 aṇvādi0caturarthyāṃ
yaḥ | kulya kulasañcitadravyādau tri0 bakṣādi0 deśe mattup masya
vaḥ | kulavat kulayukte tri0 striyāṃ ṅīp kulavatī
33.1.5
tatva sajātīyasaṃghe "vakṣasya vakṣorucidārivīcikraṭo~~llasatkukulabhāsuveva' māghaḥ vyalikulasaṅketyādi jayadevaḥ
pṛthivyādhāre mūlādhāre līyate-lī+ḍa | 11kulakuṇḍalyāṃ
strī upacārāt tadupāsake tantrokte 12śrācāraviśeṣayukte
śalācārādhikāreṇaiva kulacandrikā kulakramadīpikā kulacūr̤āmaṇikulārṇavādayastantragranthāḥ 13bhūmilagne ca
tri0 | 14tantrokte tithicakṣattravārabhede tri0 kulatithikulanakṣatrakulavāraśabde kulācāraśabde ca vivṛtiḥ
kulaka
na0kulaṃ ka ko līyate lī-ḍa vā tataḥ saṃjñāyāṃ kan
1paṭolalatāyāṃ 2parasparasaṃbaddhaślokapañcake ca medi0
“kalāpakaṃ caturbhica pañcabhiḥ kulakaṃ matam” sā0da0
3kākendau pu0amaraḥ 4valamīke pu05 kula śreṣṭhe tri0medi0
6maṇḍūkadrume pu0ratnamā0 7 haritasarṣe puṃstrī0 rājani0
8kupīlau pu0 bhāvapra0 | 6śilpikulapradhāne tri0 bharataḥ
kulakarkaṭī
strī nityakarma0 | cīnakarkaṭyāṃ rājani0
kulakuṇḍalinī
strī kau pṛthivītattvādhāre mūlādhāre līyate
lī-ḍa karma0 | tantrokte mūlādhāre sarpīvadavasthite
śivaśaktibhede kulakuṇḍalītyatryata strī | tatsvarūpādikaṃ śāradāyāmuktam yathā "tataścaitanyarūpā sā sarvva gā
viśvyarūpiṇī | śivasannidhimāsādya nityānandaguṇodayā | dikkālādyanavacchinnā sarvvavedārthagā śubhā
parāparavibhāgena paraśaktiriyaṃ smṛtā | yogināṃ hṛdayāmbhoje gatyantī nityamanmadā | ādhāre sarvvabhūtānāṃ
sphurantī vidyudākṛtiḥ | śaṅkhāvartta kramāiai yo sarvva māvṛtya tiṣṭhati | kuṇḍalībhūtasarpāṇāmaṅgāśritya sameṣuṣau
33.1.6
suṣiratā sarvvagāleṣu kuṇḍalī paradevatā | viśvātmanā prabuddhā sā sūte mantramayaṃ jagat | sarvva devamayī devī sarvva
mantramayī śivā | sarvvatattvamayī sākṣāt sūkṣmā sūkṣmātarā vibhuḥ | tridhāmajananī devī somasūryāgnirūpiṇī
tribhedatejasāṃ katau śaṅkhamadhyastharūṣiṇī | dvicatvāriṃśadvarṇātmā pañcāśadvarṇa rūpiṇī” | vivṛttametat padārthodarśe
rāghavabhaṭṭena yathā “kuṇḍalinītyuktamupasaṃihāi tatacaitanyeti | taduktaṃ “mūlādhārāt prathamamuditoyastu
śabdaḥ parākhyaḥ paścāt paśyantyatha hṛdyayojuṣipug
ṣiṣyata” iti nityaklinnāmnāye'pi “sarvvabhāvasthitāpyeṣā kāminīṣu viśeṣataḥ | prakāśate tatastāsāmahitāhiṃ
na kārayediti” anayā tattvena yogināṃ hṛdayāmbhoje
vyajyatītyasya taireva gurupadeśena jñāyate ityarthaḥ | “iyañcā
saiauva sā devī sadā deyakaregritairityuktaiḥ sarvvabhūtānām ādhāre
mūlādhāracakre sphurantī anena sthānanirdeśaḥ vidyudākṛtirityanena dhyānamuktaṃ yadāhaḥ “tar̤itkoṭiprakhyāṃ suśuciśitakālā nala rucimiti” atha vānena anekasvarūpatvasiddhyetulenānekadhā bhavatītyuktaṃ śaṅkhamadhye ya āvarttaḥ
sa yathā śaṅkhamadhyādāhṛtya tiṣṭhati tadvadiyamapi devītyarthaḥ
idamavāntaravākyaṃ bhinnameva śaṅkhaṃ ti kuṇḍalītyanayorhe
tuhetumadbhāvena yojanā | kuṇḍalībhūtā kuṇḍalākāratāṃ
prāptā ye varṇāstathābhūtā | kecana kuṇḍalīti bhinnaṃ padaṃ
varṇāyāni bhūtāni sarpāśca te yathā kuṭilagatayastadvadiyamapītyarthaḥ iti tattvaṃ kuṇḍalī paradevatetyanena punaruktiḥ
sarvvadevamayīti devavyāptiḥ dīvyatīti devī tejorūpetyarthaḥ
33.1.7
anena tejovyāptiḥ | sarvvamantramayīti mantravyāptiḥ | śiyā
śiyarūpetyarthaḥ yadvā śiyā kalyāṇarūpā | sākṣāt sarvvatattvamayīti tattvavyāptiḥ | sūkṣmā sūkṣmatarā vimūrttirati
virodhaḥ parihārastu sūkṣmā svarūpataḥ sūkṣmatarā darśanā
dyadvā sūkṣmāt taptareṇorapi sūkṣmatarā aṇutarā anenā
syādivyābhirddarśitā taduktaṃ “vālāgrasya sahasradhā vidalitasyaikena bhāgena yā sūkṣmātvāt sadṛśī trilokajana
nīti”vimūrttirityasyā jñātamaśakyā | tridhāmeti sūryyasomāgnirūpā | yadvā tridhāmeti sthānatrayaṃ pātālabhūsvargarūpā
anena sthānavyāptirdarśitā dvicatvāriṃśadakṣarṇākā bhūtāni
pañcamantramayī pañcāśadvarṇarūpiṇīti mātṛkāmayī”
kulaka pu0 ku+kkan-āptau bhāve vañ | karatāryām hārā0
kulakṣayā strī kulasya kṣayoyasyāḥ | 1nyagrodhivṛkṣāṃ śabdaci0 dṛt0 | 2kulanāśe pu0 | “kulakṣayakṛta' doṣaṃ
mitradrohe ca pātakam” | “kulakṣaye praṇaśyanti kuladhamrmāḥ sanātanāḥ” gītā
kulaghna tri0 kulaṃ hanti in-ṭak | vaṃśaghātake | “saṅkaronarakāyaiva kulaghnānāṃ kulasya ca | patanti pitarohyeṣāṃ
luptapiṇḍodakakriyāḥ | doṣairetaiḥ kulaghnānāṃ varṇasaṅkara
kārakaiḥ | utsādyante jātidhamrmāḥ kuladharmāśca śāśvatāḥ
utsannakuladharmāṇāṃ manuṣyāṇāṃ janārddana ! | narake niyataṃ
vāsobhavatītyanuśuśrumaḥ” gītā | tat yathottara kāryyaṃ
muktaṃ tatraiva “kulakṣaye praṇaśyanti kuladharmmāḥ sanātanāḥ
dharmmo naṣṭe kulaṃ kṛtsnamagharmo'bhibhavatyuta | adharmābhi
33.1.8
bhavāt kṛṣṇa ! praduṣyanti kulastriyaḥ | strīṣu duṣṭāsu vāṣṇaya ! jāyate varṇasaṅkaraḥ | saṅkaronarakāyaiva kulaghnānāṃ kulasya ca” etaduttara' kulannaśabde darśitam
kulaja tri0 kule satkule jāyate jana-ḍa
33.2.1
satkulodbhave
2 kulapālikāyāṃ strī ṭāp śabdaratnā0
kulañja pu0 kuṃ pṛthivīṃ rañjayati rañjayati rañja-ṇic aṇ rasya laḥ
śukañjanevṛkṣe rājani0 mantradroṇyu | kulañjano'pyatra “kulañjanaḥ kaṭustiktaḥ uṣṇaśca dopanastathā | mūladoṣavināśī
ca” rājani0 tadguṇā uktāḥ
kulaṭā strī0 kulāt kulāntaraṃ vyabhicārārthamaṭati aṭ-ac
śaka0 | vyabhicāriṇyāṃ striyām | yā tu bhikṣārthaṃ kulamaṭati sā kulāṭā iti tatna na śaka0 | iti bhedaḥ
kulaṭī strī kulasitaṃ racyate raṭa-bhāṣārthe ghañarthe ka gaurā0
ṅīṣ rasya laḥ | manaḥśilāyāṃ ratnamā0
kulatantu pu0 kulasya tanturiva | kulāvallambane “mayā ca satyavatyā ca kṛṣṇena ca mahātmanā | samavasthāpitaṃ bhūyoyuṣmāsu kulatantuṣu” bhā0ā0 110a0
kulatithi strī dvitīyāṣaṣṭhīdaśamībhinnāsu saptatithiṣu
caturthyaṣṭamīdvādaśīcaturdaśīṣu yathoktaṃ tantrasā0 “dvitīyā
daśamī ṣaṣṭhī kalākulasudāmṛtam | viṣamāścākulāḥ sarvāḥ
śeṣāstu tithayaḥ kulāḥ”
kulattha pu0kulaṃ mūlasthaṃ sat tiṣṭhati sthā-ka pṛṣo0| 1kalāyabhede (kulathakalāi) 2vanakulatthe strī ṭāp ratnamā0
tatparyāyādi bhāvapra0 uktaṃ
“kulatthikā kulatthaśca kathyante tadguṇā atha | kulatthaḥ
kaṭukaḥ pāke kaṣāyaḥ raktapittakṛt | laghurvidāho potthauṣpyaḥ
śvāsakāsakaphānilān | hanti hikkāśmarīśukradāhānāhānāṃ vapīnasān | svedasaṃgrāhako medojvarakṛmi
haraḥ paraḥ | ” bhāvapra0 kulatthiketi nirdeśāt strītvamapi sā ca upacārāt 3tadutthāñjane 4vanakulatthāyāṃ ca
strī rājani0 “kulātthī locanahitā cakṣuṣyā kumbhakārikā kulatthiketi” rājani0 vanakulatthaparyāye
33.2.2
ukteḥ | svārthe ka | tatraivārthe rājani0 kulatthe bhāvapra0
saṃjñāyāṃ kan | kulatthāñjanākāraprastarabhede amaraḥ
kulatthāñjana na0 kulatthayā kṛtamañjanam | añjanabhede “prasāpahāri cakṣuṣyaṃ kaṣāyaṃ kaṭukaṃ himam | viṣavisphoṭakaṇḍūnāṃ nāśakaṃ trayadoṣahṛt” rājani0 tadguṇā uktāḥ
kuladīpa pu0 kule kulācāre vihitodīpaḥ tantrasārokte
kulācārāṅge 1dīpabhede “arkenducitavāṭagrālatānna
nirmi tavarttikam | pradīpaṃ tatra saṃsthāpya kañce statra
prapūjayet | kṛte tasmin kuladīpe vinnaiśca paribhūyate
tadavaccāstamantre ṇa nikhanet kuladīpakam” kulaṃ dīpayati aṇ upa0sa0 | 2kulaprakāśake kulaśreṣṭhe tri0
kuladevatā strī0 kule pūjyā devatā | 1kulakrameṇopāsye
devatāyām gauryyādiṣu ṣoḍaśasu mātṛṣu madhye 2mātṛbhede
ca | tāśca vṛttapariśiṣṭe uktāyathā “gaurī padmā śacī
medhā sāvitrī vijayā jayā | devasenā svadhā svāhā
mātaro lokamātaraḥ | śāntiḥ puṣṭiṣṭa tistuṣṭirātmadeva tayā
saha | ādau vināyakaḥ pūjyo ante ca kuladevatā”
strī kulaiḥ kulācārairupāmyā devī | 1tannokte
devībhede kuladevatāśca tantrarā0 uktāyathā
“tripurā tripureśī ca sundarī purasundarī | śrīmālinī
ca siddhātnā mahātripurasundarī | prakaṭākhyā tathā guptā
tathā guptatarā parā | sampradāyākulā kaulā rahasyātirahasyagā | parasvararahasyā ca tathā kāmeśvarī śubhā
bhagamālī nityaklinnā bhairavī vahnimundarī | mahāvidyeśvarī
dūtī tvaritā kulasundarī | nityā nīlapatākā ca vijayā sarvamaṅgalā | jvālāṃśumālinī citrā vaśinī
śubhagākulā | pūrṇārkhyā ca tathā yaguptā kāmeśī mohinī tathā | vimalā varūṇā devī jayinī kulabhairavī
33.2.3
sarveśvarī tathā kaulo vāgiśī sarvakāminī | siddheśvarī
tathā cogṇa durgā mahipamarddinī | svapnāvatī mphūlinī
ca mātaṅgī surasundarī | mahākālī mahoyāca cittarūpā mahodarī | prāyavidyā tathaikākṣī caikapāṭā mahā
durgā | vāmā śivā tathā jyeṣṭhā surūpā cāruhāsino
lilaṇḍā śiśirā gauro vindhyācalanivāsino
śobhinī modinī bhadrā lalitā bahurūpikā | sarvvasampatkarī tārā bhavānī viśvakāriṇī | kuleśvarī mahāvidyā kathitā tava bhairava !” | kulaiḥ kulajairūpāsyā
devī 2vaṃśaparamparayā upāsye devībhede ca
kuladruma pu0 “śleṣmāntakaḥ karañjaśca vilvāśvatthakadambakāḥ
nimbo vaṭodumbarau ca dhātrī ciñcā daśa smṛtāḥ” ityu
kteṣu śleṣmānkādiṣu daśasu [ vaṃśarakṣake putne trikā0
kuladhāraka pu0kulaṃ dhārayati sthirīkaroti dhṛ-ṇic-khula
kuladhuryya tri0 kuleṣu dhuryyaḥ kyapraḥ | kulaśreṣṭhe
kulanakṣatra na0 “vārūṇādrbhābhijilkukaṃ kulākularuṭāṅkṛtam
kulāni saptadhiṣṇyāni śeṣāṇi cākulāni vai” tantrasa0
ukteṣu vābhijiyuktāṣṭāviṃśatinakṣatramadhye ārdrabhiva
saptasaṃkhyākeṣu nakṣattreṣu tatphalamuktaṃ tatraiva “tithibāre
maṅgale akule syānninobhayam | kulākhye jayino nityam
ḍākyai va kulākule”
kulanāśa pu0 6ta0 | 1kulasya me tatkāraṇaṃ kulaśabde uktam
tadabhāvakāraṇañca “yāvanna vedadharmyāḥ syuryāvat syācchaṅkarāīnam | yāvat svāccha trikaścaiva tāvanna kulanāśanam
kulanāśana na0 kulaṃ nāśyatyanena naśa-ṇic-karaṇe lyuṭ
vaṃśasya sañcādhane | “suhṛlaṃ kulanāśanam | yathā ca mūsalena harivaṃśprabhṛtikulanāśanaṃ tathā bhā0mī0110 uktaṃ yathā
33.2.4
“viśvāmitrañca kaśyañca nāradañca tapodhanam | sāraṇapramukhā
vīrā dadṛśudvārikāṃ gatān | te tānu pāmba' puraskatya
bhūṣayitvā striyaṃ yathā | abū vannupasaṅgamya daivadaṇḍeninapīḍitāḥ | iyaṃ strī putrakāmasya babhroramitatejasaḥ
ṛṣayaḥ sādhu jānīta kimayaṃ janayiṣyati | ityuktāste
tadā rājan vipralabdhāpradharṣitāḥ | pralabdhavaṃ sāstu nabo
yasakta ṣu narādhipa ! | uccāruṣṇakavināśāya susa saṃ boramāyasam | vāsudevasya dāyādaḥ sāmbo'yaṃ janayiṣyati
yena yūyaṃ sudurhattā gadaṃdhā jātamanyavaḥ | ucchettāraḥ
kulaṃ hyatkṛṣṭate rājamanāīnī | ṛtedaṃ vālati kromāṃkṛṣṇā dekaṃ halāyudhaḥ | jarā hastaṃ mahātmānaṃ
bavāna bhuvi bhetsyati | ityanu śaṃsato rājan ! pranakhāstairdarātmabhiḥ | samayaḥ krovaraktākṣāḥ samīkṣyāya parasparam | tayoktā munayaste tu tataḥ keśavamabhyayuḥ | athābravīttadā dṛṣṭīn sutèva' samutthitam | anyatho matirmāsatsu bhavitavyaṃ tatheti tān | evamukkā hṛṣīkeśaḥ praviveśa purantadā | kṛtāntamanyathā na kattu basuṃ sa jagataḥ
prabhuḥ | cobhate'tha tataḥ śāmbo musalaṃ tadasūta vai | yena
vṛṣṇyandhakakule puruṣā akravātahatāḥ | haṣyāpranthakavināśāya kiṅkarapratima' mahat | asūta śāpajaṃ boraṃ taca
rājñe nyavedayan | viṣaṇṇarūpastadrājā musalaṃ cūrṇamakārayat | taccūrṇaṃ sāgare cāpi prakṣiptan puruṣā vyatha !”
kopājjagrāha keśavaḥ | tadbhūnmuṣalaṃ ghoraṃ vajrakalpamayomayam | adhāna vyasṛjaṃstena ye ye pramuruto'bhavan
33.2.5
tato'ndhakāśca bhojāśca śainaiyā vṛṣṇayastathā | jaghnu ranyonyamākrande musalaiḥ kālacoditāḥ | yasteṣāmerakāṃ kaścijjagrāha kupito nṛpa ! | vajrabhūteva sā rājannadṛśyata tadā
vibho ! tṛṇañca musalībhūtamapi tat vyadṛśyata | brahmadaṇḍakṛtaṃ sarvamiti tadviddhi pārthiva ! | avidhyan viṣyate rājan! prakṣipanti ca yattṛṇam | tadvajrabhūtaṃ musalaṃ vyadṛśyata
tadā dṛḍham | abadhīt pitaraṃ putraḥ pitā putrañca bhārata !
mattāḥ paripatanti sma yodhayantaḥ parasparam | pataṅgā iva
cāgnau te nipetuḥ kururāvakāḥ | nāsīt palāyane buddhirvadhyamānasya kasyacit | tathāpaśyanmahābāhurjanārddanan kālasya paryyayam | musalaṃ samavaṣṭabhya tasyau sa madhusūdanaḥ
śāmbaśca nihataṃ dṛṣṭvā cārudeṣṇañca mādhavam | pradyumnañcāniruddhañca tataścakrodha mādhavaḥ | gadaṃ vīkṣya śayānañca bhūśaṃ
kopasamanvitaḥ | sa niḥśeṣaṃ tadā cakre śārḍgī cakragadādharaḥ | taṃ nighnantaṃ mahātejā babhruḥ parapurañjayaḥ
dārukaścaiva dāśārhamūcaturyadvidhova tat | bhagavaṃcchiṅgatāḥ
sarve tvayā bhūyiṣṭhaśo narāḥ | rāmasya padamanviccha tatra
gacchāma yatra saḥ |” bhāve lyuṭ
33.2-2
vaṃśanāśane ca
kulapati pu0 “munīnāṃ daśasāhasraṃ yo'nnadānādipoṣaṇāt
adhyāpayati viprarṣirasau kulapatiḥ smṛtaḥ” purāṇokta
lakṣaṇe 1munibhede | “lomaharṣaṇaputra ugraśravāḥ sautiḥ
paurāṇiko naimiṣāraṇye | śaunakasya kulapaterdvādaśavārṣike satre” bhā0ā01a01ślo0 | “tato'bravīt kulapatiṃ pādau saṃgṛhya bhārata !”bhā0ānu06a0230
33.14.1
vaṃśaśreṣṭhe ca kattanāyakādayo'pyatra | annapatyā0 apatyādiṣu
prāgdīvyatīyeṣu aṇeṣu aṇ | kaulapata tadapatyādyartheṣu
kulaparvvata pu0 mahendromalayaḥ sahyaḥ śaktimānṛkṣaparvvataḥ
vindhyaśca pāriyātraśca saptātra kulaparvva tāḥ” viṣṇupu0 uktopuḥ jambū dvīpasthavarṣasīmākārakeṣu māhendrādiṣu saptasu varṣacittapu parvvateṣu | eteṣāṃ yathā varṣamaryādākāritvaṃ tathā
hūhāhattagabde 984pṛ0 [ga0 si0 vākyenoktam |] plākṣādiddīṣeṣu kulācalāśca viṣṇupu0 darśitā yathā tatra 2 lakṣadvīpe
"maryādākārakāsteṣāṃ tathā'nye varṣaparvvatāḥ | saptaiva teṣāṃ
nāmāni śṛṇuṣva munisattama ! gomedaścaiva candraśca nārado
dundubhistathā | somakaḥ sumanāḥ śailo vaibhrājaścaiva
saptamaḥ” śāstramale | 3” varṣāṃkṣayeṣu ramyeṣu sarveṣveteṣu cānagha ! | tatrāpi parvvatāḥ sapta vijñeyā ratnayonayaḥ | raktābhivyañjakāsteṣu tathā saptaiva nimnagāḥ | kumudaconnataścaiva
tṛtīyaśca balāhakaḥ | droṇoyatra mahauṣadhyaḥ sa caturtho
mahīdharaḥ | kaṅkaśca pañcamaḥ ṣaṣṭho mahiṣaḥ saptamastathā
kumudvān parvatavaraḥ” | 4kuśadvīpe “vidrumāhūya śailaśca dyutimān
puṣpavāṃstathā | kuśeśayo hariścaiva saptamo mandarācalaḥ
varṣācalāstu saptaiṣa tatra dvīpe mahāmune”! 5 krauñcadvīpe
"tatrāpi devamandharvaniṣevitāḥ sumanoharāḥ | varṣāmalā mahābuddhe ! teṣāṃ nāmāni me śṛṇu | krauñcaśca vāmanaścaiva tṛtīyaścāndhakārakaḥ | caturtho haraśailasya khamābhirbhāsaya
nnabhaḥ | devāhṛt pañcamaścaiva tathādyaḥ puṇḍarīkabhāk
6 śākadvīpe | "tatrāpi parvvatāḥ sapta varṣāvacchedakārakāḥ
33.14.2
pūrvvastatodayagirirjalādhārastathā'paraḥ | tathā raivatakaḥ
śyāmastathaivāstagirirdvijaḥ ! | āmbikeyastathā ramyaḥ kaśārī parvatottamaḥ” | tatsaddīpastheṣu uktoṣyapi saptasu varṣācaleṣu 7 puṣkaradvīpe tu ekaeva mānasottaraśailastādṛk
tathoktaṃ bhā0 50,20,21, taddīpamadhye eka evāvīcīnavarṣayormaryādākārako yutayojanocchrāyāyāmaḥ”
viṣṇu pu0| bhāgavatayokte'pi nāmabhedaḥ kalpabhedādaviruddhaḥ
kulagirikulācalaparyyācatvādayo'pyatra | "māhendraśuktimalayarkṣavapāriyātrāḥ | sahyaḥ savindhya iha sapta kulācalākhyāḥ [si0śi0 iha jambūdvīpe
samāse" uṅkaṭaḥ kulyoṣitādayo'pyat" arthaskhataprabhītāmāṃ tyāgināṃ kulyoṣitām" manuḥ
kulabhṛtyā strī kulaiḥ vaṃśabhavaiḥ bhṛtyā bharaṇam yad bhāve kyap
hrasva0 | garbhimyā dohradādidānarūpāyāṃ paricaryāyām
jaṭā0 | kulasya bhṛtyā | 2vaṃśabharaṇe ca
kulampama na0kulaṃ punāti pa-bā0khaś mum ca | bhāralokte
tīrthabhede "kulampane naraḥ snātvā punāti svakulāni
ca bhā0va0 83 a0
kulambhara(la) pu0 kau bhūmau ratne sañcirakhyādivyapāre līyate
āsaktaḥ kho-bā0 ḍa lasya raḥ ananyasya tu vā raḥ
caure hārā0
[ hemnādau
kulara tri0 kula+thaprajñādi0 caturarthyā ra | kulasambaddhara
kulavat tri0 kulaṃ praśastakulamastyasya balā0 vā matup masya
vaḥ | praśastakulaje striyāṃ ṅīp | sā ca kulastriyāṃ
ggṛhamātāpraśastāyāṃ striyām
kulapraṇī strī0 kulaiḥ vaidyakulaiḥ varyo guṇottīrttanaṃ yasyāḥ
varśa-bhāve ghañ stratvā rakṣālveḍati (jālateoḍi) rājānau
kulavāra pu0 "raviścandro guruḥ saurikhatvāraścākulā ime
33.14.3
"bhaumaśukrau kulākhyau tu budhavāraḥ kulākulaḥ” tantrasā0 uktayoḥ kujaśukravārayoḥ
kulavidyā strī kulakramāmgatā vidyā | 1vaṃśakramāgatavidyāyām | kulaiḥ sakalaiḥ śikṣaṇīyā vidyā | 2śśyānyaulikaulatīprabhṛtividyāyām "tamādau kulavidyānāmarthamarthavidāṃ varaḥ” raghuḥ [ caurakhāmā kulapurohitādayo'pyatra
kulavipra pu0 kulakramāgataḥ vipraḥ | vaṃśakramāṃgate purohite
kulavrata na0 kule ṣaṣṭhyaṃ vratam | kulakrameṇa karttavye vrate
"galitavayasāmikṣvākūṇāmidaṃ ki kulavratam” raghuḥ
kulaśreṣṭhin tri0 kuleṣu śreṣṭhī | śilvikulapradhāne amaraḥ
kulasaṃkhyā strī kule saṃkhyā kīrttiḥ | vaṃśamadhye gaṇanāyām vaṃśaśreṣṭhatāyām 'mantratastu samṛddhāni kulānyalpādhanāni ca | kulasaṃkhyāṅga gacchanti karṣanti ca mahadyaśaḥ” manuḥ
kulasattra na0 kulaiḥ kulajairanuṣṭheyaṃ satram | pitrādikrameṇā
nuṣṭheye sahasravarṣasādhye kārṣājinimatasiddhe sattrabhede tacca
kātyā0śrī0 1,6,23, darśitaṃ yathā
"kulasattramiti kārṣājiniḥ” skhū0| “kārṣājini munirityāha evaṃ kathayati yat kulasattrametat sahasrasaṃvatsara' bhavataṃ kulasya pitṛputrapauttraprapauttratatputrādirūpasya
vaṃśasyaitatsattraṃ na tvekasya kasyacit asambhavāt | manuṣyādhikāraṃ cetat prārabdhaṃ yāvacchakyaṃ samāpanīyaṃ aśaktaḥ
śaktāti samāpayitvamiti yathā śakyate tathā samāpanīya
miti gamyamāne ye vahavaste śaktayanti tena tatkulīnāḥ
krameṇa kaiścidārabdhaṃ kaiścinmadhye 'nuṣṭhitaṃ kaicit samāpayiṣyantītyevaṃ kulasataṃ kārṣājinirmanyate” karkaḥ bahu
śabdasya dinaparatva kalpanena kātyāyanenaitadūṣitam
33.14.4
kulasambhavaḥ kulaṃ sambhavo'sya | voddhaye kulajāte amaraḥ
kulasādhaka tri0 kulena kulācāreṇa sādhakaḥ | tantrokte
kulācāreṇa sādhakabhedeṣu teca tantrasāre darśitāḥ yathā
“upāsakānmahādeva ! śṛṇu caikamanāḥ svayam | mahusundaḥ
kuberaśca manmathastadanantaram | lopāmudrāmunirnandī śakraḥ
skandaḥ śivastathā | krodhabhaṭṭo ruruścaiva pañcamaśca prakīrttitaḥ | durvāsā vyāsasūryyau ca vaśiṣṭhaśca parāśaraḥ
kaurvvo'ṅgiryyamaścaiva niṣkṛtirvvaruṇastathā | vāyurviṣṇuḥ
svayambhūśca bhairavo dānavastathā | kanikuṭṭo bharadvājo
dakṣimyāmttireva ca | gaṇapāḥ kulapāsaiśca labdhīrttaṅgaḥ
sarakhatī | rālodevyaḥ pramattaśca unmattaḥ kulabhairayaḥ
cettrapālo hanumāṃśca dakṣo garur̤a eva ca | kāśyapaḥ
kauśukandau ca jamadagnirbhagustathā | bṛhatspatiryaduśreṣṭho dattātreyo yudhiṣṭhiraḥ | arjuno bhīmasenaśca droṇācāryyo hyapārkapaḥ | duryeodhanastathā kuntī sītā ca
rukmiṇī tathā | satyabhāmā dropadī ca urvaśī ca tilottamā | pṛṣṭadanto mahābuddho vāṇaḥ kālaśca mandaraḥ
kailāsaḥ corasindhuśca udarddhikavivāṃstathā | nāradaśca
mahāghorāḥ kāmato vīrasādhakāḥ | mahāvidyāprasādena
svaskhakamme samanvitāḥ | eteṣāṃ vatsa ! nāmāni vidyā
vidyopasevinām | prātaḥkāle śucirbhūtvā yaḥ paṭhet prayatātmavān | pūjāyāṃ vā śucirbhūtvā prasīdāmi kunāmbaye
aśuciryānirālambaścāpālambya ca kulānime | nitya
pūjāphalaṃ tasmai dadāmi yadabhīpsitam |”
kuladhīrakulopāsakādayo'pyatra
kulasaurabha na0kulaṃ śreṣṭhaṃ saurabhavasya | maruvakadṛkṣe śabdamā0
kulastrī strī kule gṛhe sthitā strī | kulapālikāyām amaraḥ
33.14.5
kulhaṇḍaka pu0 kulāya saṃdhāya kuṇḍate kuḍi--baṃdhe khan
grāyatte hāra0 kulaguṇḍako'pyatra tri0 pṛṣo0
kulākula tri0 tantrokteṣu tatsaṃśakātithivāranakṣateṣu
kulācāraśabde vivṛtiḥ
kulākulacakra na0 kulañca akulaṃ kulākulam tayorvicārārthaṃ
cakram | tantrokte yāhyamantrasya śubhāśubhajñānārthe
cakrabhede tadvihṛtiḥ tantrasāre
“kulākulasya bhedaṃ hi vakṣyāmi mantrivittaye” | ityukramya nivandhe “vāyvagnibhūjalākāśapañcāśallivayaḥ kramāt
pañca hrasvāḥ pañca dīrghā vimalāḥ śaśivallabhāḥ (yādavā)
kādayaḥ pañcaśaḥ prakṣastavakṣāntāḥ samoritāḥ”
a ā ekacaṭatapayaśā mārutāḥ| i ī ai kha cha ṭha tha pha
raṣā āgneyāḥ| u ū o ga ja ḍa da balalāḥ pārthivāḥ| ṝ ṝ au gha jha ḍha dha bha vaḷā vāruṇāḥ| ḷ
ḹ aṃ ṅa ña ṇa namasahyā nābhasāḥ | “sādhakasyākṣaraṃ
pūrvvaṃ mantulakṣāpi tadakṣaram | yadyekabhūtadaivatyaṃ jānoyāt sadṛśaṃ hi tat | bhaumasya vāruṇaṃ mitramāgneyasyāpi mārutam | mārutaṃ pārthivānāñca śatrū rājye balantathāsta” | cakārādāgneyaṃ pārthivānāṃ śatruḥ | tathāca rudrayāmale “pārthive vāruṇaṃ mitraṃ tejasaṃ śatru -
rīritaḥ | aindravāyavyayoḥ śatrurjātantaṃ sa prakīrttitaḥ
mābhasaṃ sarvvamitraṃ syāt viruddhe naiva yojayet | mitre
siddhiḥ samākhyātā udāsīne na kiñcana | śatru vyāṃdhiramitre ca khakule vihivastanā”
kulāṅgāra na0 kulasyāṅgāramiva upamitasa0 | kulādhame
vaṃśadūṣake “dhaṅkṣati sā kulāṅgāraṃ codito me tataṅkaḍam” bhāga0 1
Linked texts (11)
- Śāktānandataraṅgiṇī — Brahmānanda Giri 1500, Sanskrit
- Kaulāvalīnirṇaya — Jñānānanda Paramahaṃsa 1500, Sanskrit
- Śivapurāṇa (complete text) — Sanskrit
- Brahmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Agnipurāṇa (Nag Publishers edition, Delhi) — Sanskrit
- Viṣṇupurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Vulgate (Mallinātha's text) — Sanskrit
- Vācaspatya — Vācaspatimiśra, Sanskrit
- Indische Sprüche — Otto von Böhtlingk 1863, Sanskrit
- Purāṇasāra (Mādhava Vidyāraṇya) — Mādhava Vidyāraṇya, Sanskrit
- Purāṇasāra — Sāyaṇa, Sanskrit