Pramāṇa · Search · About · API

Vacaspatya 38

Vācaspatya 38

Language
Sanskrit

Contents

38.1

śa6 |“kuvidaṅga namasā haviṣaḥ” ṛ0 7|61

38.1-2

kuviditi bahunāma | bahuceti
kṣipannāha kuvidbahuśoḍaṅga kṣipraṃ kratena namasā” bhā0
“kuvid aṅga” iti padadvandhe padadvayatayā vibhāgaḥ| etena
kuvidaṅga ti ekatra ślakṣaṇaṃ cintyam | kutsitaṃ vetti
vid-jñāne karttari kip | 4kutjñānavati tri0
kuvidyā strī kuga tisa0| 1ninditavidyāyām | ba0| 2tadvati tri0
kuvidyāsa li0 kuvidyāṃ khati hinasti kho-ka | kuvidyā
nirāsake | tataḥ kaśātyādiṣu viphultāśvityatna pāṭhāntaraṃ
'sya pāṭhāt caturarthyāṃ kaṇ | kauvidyākīya tatsannihṛṣṭadeśādau li0
kavinda puṃstrī kuṃbhū kutsitaṃ vā vindati vida-śa
tantuvāye 2śūdrāgarbhe viśvakarmaṇo jāte jātisaṅkarabhede
amaraḥ [ 2ninditamaṇḍale ca likā0
kavimba pu0na0 | korvimbaṃ kutsitaṃ vimbaṃ vā | 1bhūmaṇḍale
kuvivāha pu0 | kuga tisa0 varṣa bhedena nindanīyavivāhe
manunā varṇabhedena brāhmaṇādyarvivāheṣu nindānindratvamuktaṃ yathā
“ṣar̤ānupūrvyāṃ viprasya kṣatrasya caturo'varān | viṭśūdrayostu tāneva vidyāddhamprāna rākṣasān” sū0
“caturo brāhmaṇasyādyān praśastān kavayo viduḥ
rākṣasaṃ kṣatriyasyaikamāsuraṃ vaiśyaśūdrayoḥ” sū0
“ṣaṭṇāntu trayo dharmmā dvāvadhammyau smṛtābiha
paiśācaścāsuracaiva na karttavyau kadācana” sū0
“pṛthak pṛthagvā miśrau vā vivāhau pūrvva coditau
gāndharvvau rākṣasaścaiva dharmmā kṣatrasya tau smṛtau” sū0
kuvṛtti strī0 kutsitāvṛttāḥ

38.12.1

ninditācaraṇe 2daiyapraraṇe ca
śavda0 | tadyukta li0
kuvṛttikṛt pu0kutsitāmīpadāyyarūpaṃ caraṇaṃ karoti kṛ-kip
(kām̐ṭākaramūcā) 1 karañcabhede gaṅgaci0 | 2ninditaceṣṭākārake li0 yadvṛci0
kuvedhi(thī) strī īṣada vedhyate matsyā asyām vedhā-in,
vā ṅīp ) matsyadhānyām (khālui) amaraḥ
kuvera na0 kutsitaṃ veramasya | anaḍe ḍasaraṭikapāle devabhede
kuveraśabde vivṛtiḥ kuberotpatyādikaṃ rāmā0 u0 kā0
3 sa0 varṇitaṃ yathā
“jñātvā tasya tu taddṛttaṃ bharadvājo mahāmuniḥ | dadau
viśravase bhāryyā svasutāṃ devavarṇinīm | pratigṛhya tu
• dhammaṇa bharadvājasutāntadā | prajāsaṃvicchikayā muktvā
hṛṣṭo'bhūtsa vicinnayan | sadā parabhayā yukto viśravā muni
puṅgavaḥ | sa tasyāṃ vīryyasampannamapatyaṃ paramādbhutam
janayāmāsa dharmajñaḥ sarvvabrahmaguṇairyutam | tasmin jāte
tu saṃhṛṣṭaḥ sa babhūva pitāmahaḥ | dṛṣṭvā śreyaskarīṃ
buddhi dhanādhyakṣo bhavidhyati | nāma cāsyākarot prītaḥ
sāddhaṃ devarṣibhistadā | yasmādviśravaso'patyaṃ sādṛśyā
dviśravā dūva | tasmādvai śravaṇo nāma bhaviṣyatyeṣa viśrutaḥ
sa tu vaiśravaṇastatra tapodhanagatastadā | avardhatāhuti
huto mahātejā yathā'nalaḥ | tasyāśramapadasthasya buddhirjajñe mahātmanaḥ | cariṣye paramaṃ dharmma dharmmo hi paramā gatiḥ | sa tu varṣasahasrāṇi tapastaptvā mahāvane
manvito niyamairupre sakāra sumahattapaḥ | pūrṇe varṣa sahasrānte taṃ taṃ vidhimakalpayat | jalāśī mārutāhāro
nirāhārastathaiva ca | evaṃ varṣa sahasrāṇi janma stānyevamanvagam | atha prīto mahātejāḥ sendraiḥ suragaṇaiḥ
saha | gatvā tasyāśramapadaṃ brahmedaṃ vākyamabravīt

38.12.2

parituṣṭo'smi te vatsa ! karmaṇā'nena suvrata ! | varaṃ vṛṇīṣva bhadrante varā'hasta' mahāmate ! | athāmravīddevavarudhaḥ pitāmaṅgamupasthitam | bhagavan ! lokapālatvamiccheyaṃ lokarakṣayām | athābravīddhamadhyakṣaṃ parituṣṭena cetasā
brahmā suragaṇaiḥ sārdhaṃ bāḍhamityeva dṛṣṭahat | aha
vai lokapālānāṃ caturthaṃ sraṣṭumudyataḥ | yamendravaruṇānāñca padaṃ yasya cepsitam | tadgaccha vatsa ! dharmajña !
nidhīśatvamavāpnu hi | śakrāgnya payamānāñca caturthastvaṃ
bhaviṣyasi | etañca puṣpakaṃ nāma vimānaṃ sūryyavarcisam | pratigṛhṇīṣva yānārthaṃ tridaśaiḥ samatāṃ vraja
svasti te'stu gamiṣyāmaḥ sarvva eva yathāgatam | kṛtakṛtyā
vayaṃ tātaḥ dattvā tava varadvayam | ityuktvā sa gato brahmā
svasthānaṃ tridivaiḥ saha | gateṣu brahmapūrveṣu deveṣvatha nabhastalam | dhaneśaḥ pitaraṃ prāha prāñjaliḥ prayatātmavān
bhagavan ! labdhavānasmi varamiṣṭaṃ pitāmahāt | nivāsaṃ
na me devo vidadhe sa prajāpatiḥ | taṃ paśya bhagavan ! kañcinnivāsaṃ sādhu me prabho ! | na ca pīḍā bhavedyatra prāṇinoyasya kasya cit | evamuktastu pulastyo vinayā suni
puṅgavaḥ | vacanaṃ prāha dharmajñaḥ śrūyatāmiti sattasa ! | dakṣiṇasyodadhestīre trikūṭo nāma parvataḥ | tasyāgre tu
viśālā sā mahendrasya purī yathā | laṅkā nāma purī ramyā
nirmitā viśvakarmaṇā | rākṣasānāṃ nivāsārthaṃ yathendrasyāmarāvatī | tatra tvaṃ vasa bhadrante laṅkāyāṃ nātra
saṃśayaḥ | hemaprākāraparikhāyantraśastrasamāvṛtā | ramaṇīyā purī sā hi rukmavaidūryyatoraṇā | rākṣasaiḥ sā
parityaktā purā viṣṇubhayārditaiḥ | śūnyā rakṣogaṇaiḥ

38.12.3

sarvai rasātalanalaṅgataiḥ | śūnyā saṃprati laṅkā sā prabhustasyā na vidyate | sa tvaṃ tatra nirāśātha gaccha putra !
yathāsukham | nirdoṣastatra te vāso na bādhastatra kasya cit
etacchrutvā sa dharmātmā dharmiṣṭhaṃ vacanaṃ pituḥ | nivāsayāmāsa tadā laṅkāṃ parvatasūrddhani | nairṛtānāṃ sahasraistu hṛṣṭaiḥ pramaditaiḥ sadā | acireṇaiva kālena saṃpūrṇā tasya śāsanāt | sa tu tatrāvasan prīto dharmātmā
nairṛtarṣabhaḥ | samudraparikhāyāṃ ca laṅkāyā viśravātmajaḥ | kāle kāle tu dharmātmā puṣpaṃkeṇa dhaneśvaraḥ
abhyāgacchadvinītātmā pitaraṃ mātarañca ha |”
kuveraka pu0 kuvera iva kāyati kai-ka | 1nandovṛkṣe amaraḥ
svārthe ka | 2dhanadeśanandovṛkṣe medi04arhadgopadmaśasrabhede hema0
kuverākṣī strī0 kuverasyākṣīva piṅgalatvāt pattra samā0
ṅīṣ | 1pāṭalādṛkṣe amaraḥ 2latāvaraṅge rājani0
kuverācala pu0 ita0 | kailāsaparvate trikā0 kuveraparvatādayo'pyatra pu0
[lā-ka | utpale hemaca0
kuvela na0 kuveṣu alajapuṣpeṣu madhye raṃ śobhāṃ lātikuvaidya pu0 kutsita0 | suśrutoktakriyāyogyaṅgamanena seoktathā
viparītācāriṇi vaidye tatpañcaṣadoṣādikaṃ suśrute uktaṃ yathā
“yastu kevalaśāstrajñaḥ karma svapariniṣṭhitaḥ | sa saṃstantāmupasthāpya prāpya bhīrurivāhavam | yastu karmasu
niṣṇāto dhārthācchāstrabahiṣkṛtaḥ | na satsu pūjāṃ māpnoti vadhaṃ cārhati rājataḥ | ubhāva tāvapiputtāva samarthau
svakarmaṇi | arddha vedadharāyetāvekapakṣāyiva dvijau
oṣadhyo'mṛtakalpāste śastrāṇyaśinipopamāḥ | bhavantyaparupahatāstasmādetau vivarjayet | svedyādicchanbhiṣo yaḥ

38.12.4

snehādiṣu ca karmasu | sa nihanti janaṃ lobhāt kuvaidyo yamadogtaḥ | yastva bhayatto matimān na samartho'rthasādhane | āhave karma nirvoḍhuṃ dvicakraḥ syandano yathā”
“kuvaidye kitave śaṭhe | cāṭacāraṇadāseṣu dattaṃ bhavati
niṣphalam” smṛtiḥ
kuśa dutāvau ruditau vā curā0 pakṣe svāditr0para0saka 0seṭ
kuśayati te ku'śati ācukuśat-ta akuśīt
ku'śayāṃ babhūva āsa cakāra cakre cakre ga | praniku'śati
kuśa lepe ṭi0 para0saka0 seṭ | kuśyati | akuśat-akośīt | cukrośa | kuśiḥ kośaḥ
kuśa pu0na0 kau śete śī-ka, ku' pāpaṃ syati śo-ḍa vā
1svanāmakhyāte tṛṇe amaraḥ | “kuśovaktṛṣṭagarbhaklodavati
2rāmasute 'ripunāgāṅkuśaṃ kuśamiti” raghuḥ
śyālo, ca pu0 medi0 itasasaṃhavācane 4dvīpabhede pu0
5jale na0 medi0 | kuṇeśayaḥ | 6saptodare śaṅkarācāryyaḥ
“kauśaṃ barhiḥ” kātyā0 1|2

38.12-2.1

tatpārthakatakuśārtha tāmāha “barhiḥ kauśaṃ kuśā darbhāḥ tasyedaṃ kauśaṃ
kuśamātrameva barhiḥśabdenācyate na saṃskārāḥ, kutaḥ ?
anvayavyatirekābhyāṃ jātivācitvāllukiḥśabdasya, yatra
yatra barhiḥśabdaprayogastattata jātirityasyā vyāpte
loṃke vede ca nāsti vyabhicāraḥ, saṃskāravyāptau tu laukika
prayoge vyabhicāro dṛśyate kaciddayavidheye laukikavyavahāre jātimātramupajīvya vinā saṃskāraṃ barhiḥśabdaḥ
prayujyate barhirādāya gāmo gatā iti tasmājjāti
vācī barhiḥśabdaḥ | asaṃskṛtaṃ kuśamātraṃ barhiḥśabde mocyata
ityarthaḥ | prayojanaṃ barhiṣi prāpnuva dadbhi ca prāpsyatī
kṣāro saṃskārā na karttavyāḥ | ṛtau kuśābhāve tu kāśāḥ syuḥ kāśāḥ kuṇasamāḥ smṛtāḥ | kāśābhāve pañcītavyā
anye darbhā yathocitāḥ | darbhābhāve savvaitṛṇajātyaiḥ kammakriyāḥ sadā | kuśaścāmaśarā dūrvvāvayagośūmabālyajāḥ
suvarṇa rajataṃ tāmraṃ dūyaṃ darbhāḥ prakīrttitāḥ | snāne home
tathā dāne svādhyāye pitṛtarpaṇe | apavitrau saharbhau vā karau
kurvīta nānyathā | sarvairvā vā bhavedvābhyāṃ pavitra grathitaṃ
na vā | prapavitraḥ saharbho vā kasmauṅkācamanaṃ caret | nocchiṣṭaṃ tadnaṃ sadarbheṇa ca darbheracchiṣṭa tu varjayedini” arkaḥ
akrānmukuṇalakṣaṇādikaṃ nā0 ta0 māha yathā
pṛthvīcandrodaye tadpahalakālamāha dakṣaḥ “vamitpuṣpakuśādīnāṃ dvitīyaḥ parikīrtitaḥ | aṣṭadhā vibhaktadinasya
dvitīyobhāga ityarthaḥ | tatraiva yamaḥ “samūlastu bhaveharbhaḥ
pitṛṣṇāṃ śśrāddhakarmaṇi | mūlena lokānu jayati
yakrasya samahātmanaḥ” vyāsaḥ “tarpaṇodīni kāryāṇi
pitṛṣṇāṃ yāni kāni cit | tāni syūṃrhiguṇairdarbhaiḥ

38.12-2.2

saptapale viśeṣataḥ” yājñavalkyataḥ “śrāpiṇḍīkaraṇaṃ
yāvadṛjudarbhaiḥ pitṛkriyā | sapiṇḍīkaraṇādūdhya
dviguṇairvidvidhamucyetū” śaṅkhaḥ “antargarbhamaṣaṃ sāgrakaupaṃ dvidlameva ca | prādeśamātaṃ vijñeyaṃ pavitra yatna kutracit”
hārītaḥ “pavitraṃ brāhmaṇasyaiva catarbhirdabhaipiṅgalaiḥ
ekaikaṃ nyūnamuddiṣṭa varṇevarṇo yathākramam” | kṛtyaratnesāre
“sarveṣāṃ vā bhavehābhyāṃ pavitra prathitaṃ navam” ratnāratnyān
“dvayostu parvaṇormadhye pavitra' dhārayedbudhaḥ" hemādrau skānde
'anāmikāṣṭatā darbhāho vānāmikayāpi vā | dvābhyāmanāmikābhyāṃ tu dhārthe darbhapavitrake” pavitrābhāve tu tatraiva
supantaḥ “śramūvāvyau vigarbhaiau tu kuṇī ho dakṣiṇe kare | savye
tvaika tathā lolai' viddhyāt sarva karmasu”| baudhāyanaḥ 'hastayorubhayorharbhānāśvane'pi tathaiva ca” darbhagahaṇe mantramāha
śaṅkhaḥ “viriñcinā sahotpanna ! parameṣṭhinisargaja !
nuda sarvvāṇi pāpāni darbha ! khastikaraubhava”| kṛtyaratnesāre
“humphaṭkāreṇa mantreṇa sakṛtkṛttvā samuddharet” bharadvājaḥ
'pretakriyārtha' pitrarthamabhicārārthameva ca | dakṣiṇābhimukhankindadyāt prācīnāvītakohijaḥ” | kuśābhāve aparāke sumantuḥ “kuśāḥ kāśāḥśaro gundroyavā dūrvā'tha valvajāḥ | godhūmamṛkṣakundāśca pūrvābhāve paraḥ paraḥ”
kāśādī viśeṣamāha śaṅkaḥ 'kāṇahrakhastu vāsācaitkadācidvidhivūcchayā | prāyaścittena yujyeta dūrvārhastastathaiva ca”
pṛthvīcandrodaye yamaḥ “māsi māsya tūhṛtā darbhā māsi māsyeva coditāḥ” | ṣaḍūliṃgalate “māsinādetyamāvāsyāṃ
dargo grāhyānayaṃvaḥ smṛtaḥ” matsyapariśiṣṭe “ye ca piṇḍa

38.12-2.3

śritā darbhā yaiḥ kṛtaṃ pitṛtarpaṇam | amedhyā'śuciliptā ye
teṣāṃ tyāgo vidhīyate” ladhuhārītaḥ “pathi darbhācitau
darbhāye darbhāyajñabhūmiṣu | staraṇāsanapiṇḍeṣu ṣaṭ kuśan
parivarjayet | brahmayajñe ca ye darbhā ye darbhāḥ pitṛtarpaṇe
kṛtānbhūyorīṇābhnānteṣāṃ tyāgo vidhīyate” | hemādrau
'anyānitu pavitrāṇi kuśādūnākṣakāni ca | hemālambapavitrasya sokāṃ nārhanti vai kalām”
bhādrāmānvāsthāhṛtadarbhasyāvāttayāmanāmāha hemā0
nā0 kha0 hārītaḥ “bhādre nabhasyamāvāsyā tasyāṃ
dbhodbhavo mataḥ | avāptadāmāste darbhā viniyojyāḥ
punaḥ punaḥ”
takṣṇotapattiruktā bhāga0 3,10a0 “barhiṣmatī nāma purī
sarvva sampatsamanvitā | nyapatan yatna romāṇi yajñasyāṅgaṃ
vidhunvataḥ | kuśakāśāstata āsan śaśvaddharitavarmayaḥ
ṛṣayoyaiḥ parābhāvya yajñaghnān yajñamījire”
pūjādau tasya tatpratinidhervā dhāraṇamāvaśyakam yathāha
śāradātanye 1pa0“pūjākāle sarvvadeva kuṇahasto bhavecchuciḥ
tarjjanyā rajataṃ dhāryyaṃ svarṇaṃ dhāryyamanāmayā | kuśakāryyakaraṃ yasmāttatna bandhāḥ kuśāḥ kuśāḥ | kuśena
rahitā pūjā viphalā kathitā mayā” śayanādyāstāraṇaniṣedhamāha brāhmaṇasarvva se smṛtiḥ | “na spṛśet
citadarbhāṃśca śayanāya kadācana”
tatparyyāyabhedādikaṃ bhāvapra0 uktaṃ yathā “kuśodarbhastathā
barhiḥ sūcyagroyajñabhūṣaṇam | tato'nyodīrghapalaḥsyāt khura
patnastathaiva ca | darbhadvayaṃ tridoṣaghnaṃ madhuraṃ tuvaraṃ himam
mūtrakṛcchrāśmarī tṛṣṇānistaraktapradarāsrajit” | “ete
lūnaśikhāstasya darbhānairacirodgataiḥ | kuśakāśāvirājante
vaṭavaḥ śālagāva” | rāmaputtrakuśasya nāmaniruktisahitot

38.12-2.4

paktikathā rāmā0utta0kā066sa0 yathā
“yāmeva rātriṃ śatrughnaḥ parṇaśālāṃ samāviśat | tāmeva
rātriṃ sītāpi prasūtā dārakadvayam | tato'rddharātrasamaye
bālakā munidārakāḥ | vālmīkeḥ priyamacakṣuḥ sītāyāḥ prasavaṃ śubham | bhagavan ! rāmapatnī sā prasūtā dā
rakadvayam | tatorakṣāṃ mahātejaḥ ! kuru bhūtavināśinīm
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā maharṣiḥ samupāgamat | bālacandra
pratīkāśau devaputrau mahaujasau | jagāma tatra hṛṣṭātmā dadarśa ca kumārakau | bhūtaghnīmakarottābhyāṃ rakṣāṃ rakṣovināśinīm | kuśamuṣṭimupādāya lavañcaiva tu sa dvijaḥ
vālmīkiḥ pradadau tābhyāṃ rakṣāṃ bhūtavināśinīm | yastayoḥ pūrvvajo jātaḥ sa kuśairmantrasatkṛtaiḥ | nirmārjji
tavyastu tadā kuśa ityasya nāma tat | yaścāvaro bhavettābhyāṃ
lavena sa samāhitaḥ | nirmārjanīyovṛddhābhirlaveti ca
sa nāmataḥ | evaṃ kuśalayau nāmnā tāvubhau yamajātako
anujñātābhyāṃ ca nāmābhyāṃ khyātimuktī bhaviṣyataḥ | tārāṅgāṅgulagulphau ca sanigūḍhāt samāhitā | akurvvaṃśca tatorakṣāmathovigatakalmaṣāḥ | tathā tāṃ kriyamāṇāṃ ca
vṛddhābhirgottanāma ca | saṅgīrtanañca rāmasya sītāyāḥ
prasavau śubhau” | “lavāgraṃ rāmasya kuśakṣatāṅgatā natyavigatā” mā0da0 | kuśaddīpamānasthānādyuktaṃ viṣṇu 0
pu0 yathā
“kṣārodakaḥ parivṛtaḥ kuśadvīpena sarvvataḥ | śatadvanakhasya tu vistārodviguṇena samantataḥ | jyotiṣmataḥ
kuśadvīpe sapta puttrāḥ śṛṇuṣva tān | udbhidoveṇumāṃścaiva
surathoyandhano dhṛtiḥ | prabhākaro'tha kapilassaptānāṃ
varṣaviśrutiḥ | tasminyu yajanti manujāḥ saha daiteyadānavaiḥ

38.12-2.5

sathaiva devagandharvva yakṣakimpuruṣādibhiḥ | varṇāśastā
'pi catvāro nijānuṣṭhānatatparāḥ | daminaḥ śuṣmiṇaḥ
mnehā mandehāśca mahāmune! | brāhmaṇāḥ cattiyāḥ vaiśyāḥ
śūdrāścānukramoditāḥ | yathoktakarmma kartṛtvāt svādhikāracayāya te | tatna vasantu kuśadvīpe brahmarūpaṃ janārddanam
yajantaḥ japayajñenapravattikārakampradam | viṣṇo rūpeṇaśailaśca dyutimān puṣyavāṃstathā | kuśeśayo hariścaiva
manprabho mandarācalaḥ | varṣaparvvatāstu saptaiṣa tatra dvīpe
mahāmune ! | nadīrapi yapta tāsām śṛṇu nāmānyanukramāt | dhūtapāpā śivā caiva pavitrā sammatistathā
vidyudambhā mahī caiva sarvvapāpaharāsvimāḥ | anyāḥ saha
sraśastatra kṣudranadyastathācalāḥ | kuśadvīpe kuśastambaḥ
saṃjñayā tasya tat smṛtam | tatpramāṇena sa dvīpo ghṛtodena
samāvṛtaḥ”
bhāga0 5,20a0 anyathaivāryya varṇitaḥ yathā
“evaṃ surodādvahilāddiguṇaḥ samānenāvrato ghṛtodena
yathā pūrvvaḥ kuśadvīpo yasmin kuśastambo devakṛtastadddyopākhyāpano jvalana dūvāparaḥ suśaṣparociṣā diśovirājayati | taddīpapatiḥ priyavrato rājan! hiraṇyaretā nāma
khaṃ dīpaṃ saptabhyaḥ svaputtrebhyo yathābhāgaṃ vibhajya svayaṃ tapa
ātiṣṭhat | vasuvasudānadṛḍharucinābhiguptastutyavratavipranāma
devanābhabhyaḥ teṣāṃ varṣeṣu sīmāgirayomadānadyaścābhijñātāḥ
saptaiva | babhyudyataḥ staṅgakapiñcaladyutidevāneka jarkarīmā draviṇa iti | rasakulyā mathukulyā mitravindā
śrutivindā devagarbhā ghṛtacyutā mantramāleti yāsāṃ
payobhiḥ kuśadīpaukasaḥ kuśalakovidāmiyuktakulaka
saṃjñā bhagavantaṃ jātavedasarūpiṇaṃ karma kauśalena yajante”

38.12-2.6

kalpabhedāccāmabhedaḥ samādheyaḥ | kuśaddīpo'nyatna pu0 “kuśo'bhūt kāñcanaḥ kauśe śayañju rthātamarhati” | kutsite
ācarakhe śete śī-ḍa | 7pāpiṣṭe'satte ca tri0 medi0
8nṛpabhede pu0 “ajakasya tu dāyādo valākāśvo mahīpatiḥ
babhūva kuśayāmīśaḥ kuśahastātmajo'bhavat” hariva0 27a0
kuśakāśa ma0 nityaḥ samāhāradva0 | kuśakāśānāṃ samāhāre
kuśadhārā strī0 nadībhede
kuśadhvaja pu0 janakasya nṛpasyānuje bhrātari | “tasya putradvayaṃ
jajñe dharmajñasya mahātmanaḥ | jyeṣṭho'hamamujovīromama
bhrātā kuśadhvajaḥ” rāmā0 ā0 kā0 71sa0 “janakoktiḥ | tasya rājyañca sāṅkāśyanagarakhyāsīt yathoktaṃ
tatraiva “sāṅkāśye bhrātaraṃ śūramabhyaṣiñcat kuśadhvajam”
“bhrātā yanīyān dharmajña eṣarājā kuśadhvajaḥ” saca
bharataśatrughnayoḥ śvaśuraḥ tatkathā tatraiva 72 sarge dṛśyā
“nimirvaṃśaja janakasyātmaje nṛpabhede “hrasva romā sutastasya
hrasvaromā vyajāyata | tataḥ sīradhvajo jajñe yajñārthaṃ
karṣato mahīm | sītā sīrāgrato jātā yajñāt
sīradhvajaḥ smṛtaḥ | kuśadhvajastasya putrastato dharmadhvajo
nṛpaḥ” iti bhāga0 6|13

38.12-3

anayorvirodhaḥ kalpabhedāt samādheyaḥ “pārthivauvṛddhavṛddhatvādūhato jaratprabhastadanujñāmathorviśikhām | yau tayoravarajau varījayau tau
kuśadhvajasute sumadhyame” raghuḥ
kuśanābha pu0 kuśasya nābhirava kam samā0 | valākāsya
pautre kuśaputre nṛpabhede ‘ajakasya tu dāyādo valākāśco
mahīpatiḥ | babhūva kuśayāyīśaḥ kuśahastātmajo'bhavat
kuśaputrā babhūvurhi catvārodevavarcasaḥ | kuśikaḥ kuśanābhaśca
kuśāmbho'mūrttimāṃstathā” harivaṃ 27a0 | kanyākubjaśabde
taccaritāni darśitāni tasya rājadhānī mahodayanāmapuraṃ
yathā rāmā0 ā[da032sa0 ‘kuśanābhastu dharmātmā puraṃ
cakre mahodayam’
kuśanela pu0 mārīcaputtrabhede asure “śuru mukuṇḍagraścitra
kuśanelaḥ śaṭhidhvajaḥ| mayāmasi mayā proktāḥ mārīceḥ
kīrttivarddhanāḥ” harivaṃ0 240a0
kuśapa na0 kuśa-pā- kayan | pātrapātre uṇādikoṣaḥ
kuśapuṣpa na0 kuśākāraṃ puṣpamasya | 1yagvidhye ḍale ratnamā0
kuśasya puṣpāṇi ca samā0 60 | 2kuśapuṣpāṇāṃ samāhāre
“kuśapuṣpaṃ samidvāri brāhmaṇaḥ svayamāharet” smṛtiḥ
kuśaplavana na0 bhārataprasiddhe tīrthabhede “kuśaplavanamāsādya
brahmacārī samāhitaḥ | trirātramuṣitaḥ snātvā aśvamedhaphalaṃ labhet” bhā0 va0 85a0
kuśara pu0 kuśitaḥ śaraḥ | śarakhaṇḍe ajanmivṛddhe dravyabhede ca0
bhā0 mādhavaḥ “śarāśaḥ kumarāśca” ṛ0 6|18

38.5

kuśala na0 kuśa-kalana | 1kalyāṇa | 2tahati liṃ0 | kuśān
lāti lā-ka | 3kuśagrāhake liṃ0| ko pṛthivyāṃ śalati
calavati karmmāṇi śala-ac | 4kāryyacature tri0
asya ca kuśagrāhakale yaugikatvam cature lākṣaṇikatvamiti kāvyaprakāśakāraścāha tadetanmataṃ śā0 da0 nirākṛtya
dakṣatāyāṃ rūḍhatvamasya vyavasthāpitaṃ yathā
“kecit tu “karmaṇi kuśalaḥ” iti rūḍhāvudāharanti
teṣāmayamabhiprāyaḥ | “kuśaṃ lāti” iti vyutpattilabhyaḥ
kuśagrāhirūpo mukhyo'rthaḥ prakṛte'sambhavān vivecakatvasādhammryātsambandha sambandhinaṃ dakṣaśūṣamarthaṃ bodhayati” | tadanye
na manmante | kuśagrāhirūpārthasya vyutpattilabhyatve'pi
dakṣarūpasyaiva mukhyārthatvāt | amūḍhā hi śabdānāṃ vyutpattinimittamananya pravṛttitinimittam | vyutpattilabhyasya
mukhyārthatve gauḥ śete” ityāpi lakṣaṇā syāt | “gameḍoḥ” iti gamadhātorḍopratyayena vyutpāditasya gośabdasya
śayanakāle'pi prayogāt”
atredamidamucyate | “gameḍoriti cauṇādikaḍopratyayāntasya gośabdasya “uṇādayo'vyutpannāḥ prātipadikāni” pā0 uktatvāt na yaugikatvasambhavaḥ avayavaśaktyarthābhāvāt atastasya gayādau rūḍhameva ! “āto'nupasarge kaḥ”pā0 ukta kapratyayasya rūpatvena vyutpannatvāt vayavayārthalabhyārthasyāṇava mogarūḍhatavyatā “kiñca uṇādīnāṃ vyutpannatattve'pi gośabdāsyāvayavārthayogāt paṅkajādipadavat arthaviśeṣe yogarūḍhatvaṃ gośabde vakṣyate
ataeva gośabdasya rūḍhatvakathanamamavyutpannatattvamanvāśrityeti vivecyamiti | maṇḍapaśabdasya maṇḍapāmakarttṛtāvārthābhāve yaugikatā anāśrayaṇaratne dṛḍhatvamiva kuśala
śabdasya rūḍhyaugikatvameva yuktam "prabhañjya kuśalaṃ
rājñe" radhuḥ | "mamāpya rāmasya kuśalapravṛttau na laghigatā" śā0du0 | "prasārayanti kuśalavācilāṃ vācaṃ
ghaṭībhiva" māghaḥ | "tadanupraveśaśakya vā kuśalaḥ" māghaḥ
kuśa+astyarthe vicā0 lac

38.5-2

kuśalyukte tri0 | tataḥ
astyarthe ini | kuśalina tadyukte tri0 striyāṃ ḍīp
"kuśalinī vaktusya vārtāpi na" vā0 dū0 | "māstu
kuśalinī bhūyāḥ" bhā0 u0126ña0 | gaurā0 etasya
720 karmadhārayaḥ | nañpūrvādi0 abhūtatadbhāvārye ḍacā0
kuśalajātaḥ kuśalabhūtaḥ | anena saha kumāraśabdasya samāse
kumārasya viśeṣyatve'pi carmakādi0 paranipātaḥ | kumāra
kuśalaḥ | tataḥ brāhmaṇādi0 karmmaṇi bhāve ca ṣyañ
kauśalya dakṣatāyām na0 | yuvāṃ0 tadarthe aṇ | kośala
tadarthe "yogaḥ karmmasu kauśalam" gītā
kuśalava pu0dvi0 puṣyavatoriva ekatrakṛtrā rāmasutayoḥ hemaca0
kuśalin tri0 kuśala+astyarthe ini | kalyāṇavati | "kuśalinī vakṣasya vārtāpi na" vā0dū0 | [ nakṣahace vaidya0
kuśalo strī kumudava ḍīyate kī-ḍa gaurā0 ḍīṣ | kakṣakugavindū pu0 bhṛmvi deśabhede | "vātāyanā dṛgākṣīkṣa romakāḥ kuśavindavaḥ" bhā0 bhī0 6a0 janapadakathane
kuśasthala na0 kuśapradhānaṃ sthalam | 1kāmyakavaneśe hemaca0 !
"kuśasthalaṃ vṛkasthalaṃ mākandī vāraṇāvatam | dehime catu
yāmām akidekañca pañcamam" veṇīsaṃ0 2purībhede strī
ḍīp jaṭādharaḥ sā ca prāk raivatakanṛpeṇa nirmitā paścāt
yadubhiḥ saṃskṛtā yathā harivaṃ0 113 a0
"iti sañcitya sarve ca pratīcoṃ diśamāśritāḥ | kuśasthalīṃ purīṃ ramyāṃ raivatenopaśobhitām "vihāya mathurāṃ
ramyāṃ mānavyamaḥ pinākinam | kuśasthalīṃ dvāravatīṃ
niveśayitumīpsavaḥ" harivaṃ0 96ña0
"ānarttaviṣayacāsīt purī tasya kuśasthalī" harivaṃ010ña0
kuśā strī kuśa-ka | 1rajjvāṃ medi0 2madhukarkaṭyām ganddhaca0
3vakṣagāvāṃ hemaca0 | kuśāśabde pare avayavaḥ svatvam
avavyahitā kuśā kayyakam śā si0 kau0 | sāmamānāṃ
klotośagaṇārye kodaṇḍare śayako ca śabdaci0
kuśākara pu0 ku vairaiākīryyate 'samāptayeva kuśācchādanena
veṣṭyate'la kā+kṛ-ādhāre kaph | yajñāgnau | sa hi
kuśavicchāyo kuśeśāyite | [kānte kaṅkamālā
kuśākṣa puṃstrī kuśasya sūkṣmatvāttanmatti akṣī yasya aca samā0
kuśāgra na0 6ta0 | kuśasyāgre | "kuśāgre ṇāpi kaunteya !
na saṃspṛṣṭo mahodadhiḥ" bhā0 va0 11021ślo0 | kuśasyā
gramiva sūkṣmatvāt | 2kuśāgratulyasūkṣme matiduryodhapāṅgake "kuśāgrabuddhe | kuśalo guruste" radhuḥ | kuśāgramiva ivārthe ka | kuśāgrītha kuśāgratulye tri0 "kuru
buddhiṃ kuśāgrīyāmattukāmīgatāṃ tvaja" bhahiḥ
kuśādika nāsaprakāyokte taisabhede yathā
kuśāminalbayorauvanakharmecugokṣurāḥ | kapotavaṅgādasukavasirendīvarīśarāḥ | dhātakyātulaśuṇḍākāḥ karpūrairāṅgabhedakāḥ | eṣāṃ kalkākaṣāyābhyāṃ siddha tailaṃ prayojayet
pānābhyaṅgaprayogena vattinottaravastinā | śarkarāśmarigeogeṣu
mūtrakṛcchra ca dāruṇe | pradare yonigyūle ca śukradoṣe
tathaiva ca | bandhyāgarbhakaraṃ proktaṃ tailametat kuśādikam"
kuśāmba pu0 nimivaṃśe rūpabhede kuśavyasute | "kuśanāmaśabde harivaṃ0 vākyam" rāmā0 u012sa0 "brahmayonirmahābhāsīt kuśola़āma mahātapāḥ" ityupakrame "sa
mahātmā kuśonāvyāṃ yuktāyāṃ sumahāsthāv | vaidarbhyī
janayāmāsa caturaḥ sadṛśān sutān | kuśāmba kuśanāmaśca
amūrttarajavaṃ vasum" nāmabhedaḥ kalpabhedāt aviṣaddhaḥ
"pratyadyaḥ kuśāmbasya vaśātturmācanāñcanam"bhā01 T063ślo0
kuśāmbena nirvṛttā aṇ ḍīp | tatkṛtapurībhede "kuśāmbastu
mahātejāḥ kauśāmbīmakarot purīm" rāmā0 u032sa0
nirgataḥ kauśāmbāḥ niṣkauśāmviḥ si0kau0| kuśāmbasyāpatya' śubhrā0ḍhak | kauśāmveya tadapatye puṃstrī0
kuśāraṇi pu0 kuśaṃ araṇiṃ gadyārtha mudgarabharaṇivākya | durgāsaddhi sune likā0 tasya prāptajalenaiva sarvanāgakatvāt
tathātvam | [ rājani0
kuśāmli pu0 kutsitaḥ yāmanliḥ | rohitakavṛkṣe
kuśāvatī strī kuśa-astyarthe matup masya vaḥ saṃjñāyāṃ dīrghaḥ
rāmātmajakuśasya rājadhānyām puyyām | "sa niveśya
kuśāvatyāṃ ripunāgāṅkuśaṃ kuśam" | "kuśāvatīṃ śrotriyasāt sa kṛtvā" raghuḥ | rāmā0u0vā0 tu kośaleve vaitadaniveśodarśitaḥ | "kośaleṣu kuśa' vīramuttareṣu tathā navam | abhiṣicya mahātmānāvubhī rāmaḥ sutottabhau"
atoradhuvākya' purāyāntarāduktarīti vivevyam
kuśāvarta pu0kuśasya avarttāvantovala | gaṅgāvatāratīrthe "gaṅgā
dvāre kuśāvartta bilvake nīkṣaparvate | tathā kaṣkhakhale khātvā
dhūtapāpmā divaṃ vrajet” bhā0 ānu0 170 ślo0
“udagasya kuśāvartta āsīnaṃ macavittamam” bhāga0
3|20

Linked texts (4)