Viramitrodaya 1.p134
Vīramitrodaya 1.p134
- Language
- Sanskrit
1.p134
snigdhai raktaiśca piṅgairatha pakṣmavadbhiḥ samaiḥ sthiraiḥ || āyataiḥ pṛthubhistuṅgaiḥ kṛṣṇaśuklaiḥ samaṅgalaiḥ | raktahaṃsakarīrākṣanayanaiḥ pārthivāḥ smṛtāḥ || karīraḥ pakṣiviśeṣaḥ | prajāpālanadakṣaiśca saukhyaprītikaraiḥ śubhaiḥ | iti | garuḍapurāṇe, krūrāḥ kekaranetrāśca hariṇākṣāstu kalmaṣāḥ | jihmaiśca locanaiścaurāḥ senānyo gajalocanāḥ || kekarastiryagdṛṣṭiḥ | gambhīrākṣā īśvarāḥ syurmantriṇaḥ sthūlacakṣuṣaḥ | nīlotpalākṣā vidvāṃsaḥ saubhāgyaṃ śyāmacakṣuṣām || iti | varāhasaṃhitāyām, padmadalābhairdharmino raktāntavilocanāḥ śriyobhājaḥ | atikṛṣṇatārakāṇāmakṣṇāmutpāṭanaṃ bhavati || mantritvaṃ sthūladṛśāṃ śyāmākṣāṇāṃ bhavati saubhāgyam | iti | mahābhārate, varamandho na kāṇaḥ syātkāṇaḥ syānna tu kekaraḥ | varamandhaśca kāṇaśca kekaśe na tu piṅgalaḥ || eṣa duryodhano rājā karkaśo madhupiṅgalaḥ | na kevalaṃ kulasyāntaṃ kṣatrasyāntaṃ kariṣyati || iti | jaganmohane samudraḥ, kukkuṭākṣaḥ sadā dveṣī mātṛputrairna saṃśayaḥ | na śrīstyajati raktākṣaṃ puruṣaṃ madhupiṅgalam || iti | sāmudratilake, adhamā maṇḍūkākṣāḥ kākākṣā dhūsarākṣāśca | bahuvayaso dhūmrākṣāḥ samunnatākṣā bhavanti tanuvayasaḥ || iti | atra puruṣāṇāmanekadurlakṣaṇasadbhāve yadi netre uktalakṣaṇe bhavatastadā sarvadurlakṣaṇanirāso bhavati | taduktam— gārgeṇa, ekato durlakṣaṇaśataṃ saumyaṃ cakṣustathaikataḥ | durlakṣaṇaśataṃ hanyānnaraḥ saumyena cakṣuṣā || tasmānnetre prayatnena lakṣyaṃ paśyeta kālavit | iti | iti netralakṣaṇam | atha dṛṣṭilakṣaṇam | gargasaṃhitāyām, dṛṣṭiḥ pītā sitā dhanyā dīnā vai niḥsvakārikā | gūḍhā mahatvatāṃ kuryādāḍhyāḥ syuḥ snigdhadṛṣṭayaḥ || sarpadṛṣṭirnaraḥ krūro duḥśīlaḥ syāttathaiva ca | adhodṛṣṭirnaraḥ krūro vidvānnāsāgramīkṣate || kadambadṛṣṭiḥ subhago lakṣaṇaiḥ parikīrtitaḥ | iti | kadambadṛṣṭiḥ sthūladṛṣṭiḥ | sāmudratilake viśeṣaḥ | śyāvadṛśāṃ subhagattvaṃ snigdhadṛśāṃ bhavati bhūribhogitvam | sthūladṛśāṃ dhīmattvaṃ dīnadṛśāṃ dhanavihīnatvam || ṛju paśyati saralamanāḥ paśyatyūrdhva sadaiva puṇyāḍhyaḥ | paśyatyadhaḥ sa pāpastiryak paśyati naraḥ krodhī || duṣṭo dāruṇadṛṣṭiḥ kukkuṭadṛṣṭiḥ kalipriyo bhavati | ahidṛṣṭidṛgrogī viḍāladṛṣṭiḥ sadā pāpaḥ || iti | iti dṛṣṭilakṣaṇam | atha pakṣmalakṣaṇam | sāmudratilake, susnigdhaiḥ kṛṣṇairnayanacchadasthitaiḥ pakṣmabhirghanaiḥ sūkṣmaiḥ | saubhāgyaṃ ciramāyurlabhate manujo dhaneśatvam || pakṣmabhiradhamā virahitāḥ punaragamyanārīratāḥ pāpāḥ | iti pakṣmalakṣaṇam | atha nimeṣalakṣaṇam | sāmudratilake, animeṣo dhanarahitaḥ puruṣaḥ syādekamātranimeṣo'pi | niyataṃ dvimātranimeṣaḥ parajanamāśritya jīvati saḥ || dhanimastrimātranimeṣāstathā caturmātranimeṣavanto'pi | nanu pañcamātranimeṣāścirāyuṣo bhogino dhaninaḥ || iti | atra mātrāśabdena alpaḥ kālaviśeṣa upalakṣyate | tatparimāṇaṃ ca sāmudratilake uktamjānuṃ pradakṣiṇīkṛtya yat choṭikāṃ karo datte | tadidamiha samayamānaṃ mātrāśabdena nirgaditam || iti | hastena jānupradākṣiṇyena yacchoṭikādānaṃ tatparimitaḥ kālo mātretyarthaḥ | bhaviṣye, dvimātronmeṣiṇo nityaṃ jīvanti paramāśritāḥ | trimātrāspandanā jñeyāḥ puruṣāḥ sukhabhāginaḥ || caturmātrāvaśeṣaiśca nimeṣairīśvarāḥ smṛtāḥ | dīrghāyuṣo dharmaratāḥ pañcamātrānimeṣiṇaḥ || iti | iti nimeṣalakṣaṇam | atha ruditalakṣaṇam | bhaviṣye, śubhāvahaṃ manuṣyāṇāṃ rodanaṃ syāttathā śṛṇu
Commentaries (2)
- Āhnikaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit
- Āhnikaprakāśa — Mitra Miśra alias Mitraparaśurāma Miśra, Sanskrit
Linked texts (7)
- Garuḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Bṛhatsaṃhitā (another edition) — Sanskrit
- Lakṣaṇaprakāśa (Mitramiśra) — Mitramiśra, Sanskrit
- Sāmudrikaśāstra (Gargamuni) — Gargamuni, Sanskrit
- Avayavalakṣaṇaśāstra — Samudra, Sanskrit
- Sāmudrika (Garga) — Garga, Sanskrit
- Aṅgavidyā — Nārada, Sanskrit