Viramitrodaya 9.p54
Vīramitrodaya 9.p54
- Language
- Sanskrit
9.p54
atha rājayogyāśvalakṣaṇam | śālihotre, śālihotramṛṣiṃ śreṣṭhaṃ kauravyaḥ paripṛcchati | aśvaṃ kīdṛśamāruhya rājā vijayate mahīm || vṛddhikṣayau vā kau jñeyau rājño rājyasya vā katham | balaṃ kośastathā rāṣṭraṃ varddhate hasate 'pi vā || kīdṛglakṣaṇayuktena mitraprakṛtirañjanam | evaṃ pṛṣṭastu putreṇa kauravyaṃ pratyabhāṣata || śvetapāṭalagaurā ye ye ca śvetānuvarṇinaḥ | ete yadi bhavantyaśvāḥ kālākṣaphalatālavaḥ || kālaiḥ khuraiḥ kālavālā yasya tiṣṭhanti veśmani | etaiśca rāṣṭraṃ kośaśca koṣṭhāgāraṃ ca kṣīyate || mitrāṇi cāparajyanti vittaṃ cāsya vinaśyati | yo hyetairyāti saṅgrāmaṃ svastimānna nivartate || kālaḥ kapilakeśānto hayaḥ kapilavāladhiḥ | jahyādanarthasampannaṃ kulamutsādyetkatham || śirovālāśca keśāśca prāyo'ntardagdhacarmavat | gṛhamagnipriyaṃ tasya yasya tiṣṭhati veśmani || kapāladagdhavarṇābho niṣprabhaśca turaṅgamaḥ | ulūkapiṅgalo raudro yasya tiṣṭhati veśmani || vartikātyarthadīrghā ca sotsādayati tatkulam | ityapraśastā vyākhyātāḥ praśastānaparān śṛṇu || arkapatrasavarṇasya dantā hyaviralāḥ samāḥ | lakṣārasamamā jihvā stanau cottaratālu ca || maṇivaiḍūryavarṇe ca netre yasya nakhāstathā | suśuklavāhano vāho viṣaye yasya tiṣṭhati || viṣayo deśaḥ | kauravya pṛthivī tasya caturantā sasāgarā | ājñāvinirjitā tiṣṭhet yasyāśvastādṛśo bhavet || na śastramagnirdurbhikṣaṃ rogabandhamarībhayam | bhavettasmiñjanapade sa hayo yatra gacchati || saṅgrāme vijayī caiva sarvakāmārthadaḥ sadā | śukapakṣasavarṇasya yasya raktaṃ bhavecchiraḥ || snigdhaṃ sarvasamaṃ cākṣi nānyavarṇena cāvṛtam | tena rāṣṭraṃ ca kośaśca koṣṭhāgāraṃ ca vardhate || mitrāṇi cānurajyante śatrūṃścaivādhitiṣṭhati | gauro maṇinibhaścaiva śvetāsyastāmratālukaḥ || balaṃ kośo'rthamitrāṇi prajā caitena vardhate | yaścāhavaṃ vrajettena sarvāṃstānnāśayedarīn || śveto'śvastārultaśca madhvakṣo lohitaiḥ saṭaiḥ | āvartaśuddhaṃ taṃ vāhaṃ rājā veśmani vāsayet || tena rāṣṭraṃ ca kośaśca koṣṭhāgāraṃ ca vardhate | yajate cāśvamedhena pṛthivīṃ cānuśāsati || kṛṣṇameghaprabho vājī meghadundubhiniḥsvanaḥ | kṛṣṇasarpa ivodagraḥ śubhasattvagatiśca saḥ || etenānuprayātasya cakraṃ tu pratihanyate | śaṅkhaśveto bhavedvājī śaṅkhaghoṣasamasvanaḥ || sallīlaṃ haṃsavadgacchennātyarthaṃ vinatonnataḥ | tena rāṣṭraṃ ca kośaśca koṣṭhāgāraṃ ca vardhate || mitrāṃścaivānurajyanti śatrūṃścāpyavatiṣṭhati | yajate cāśvamedhena pṛthivīṃ cānuśāsati || ariṣṭavarṇo vinatastāmroṣṭhastāmratālukaḥ | parābhūtāśca tiṣṭhanti śatravaḥ kāmado hi saḥ || puṣkaraṃ pṛthivī mālā candro vai lāṅgalaṃ dhvajaḥ | śaṅkhaḥ puṅgaḥ patākā vā lalāṭe yasya dṛśyate | puṣkaraṃ kamalam | sarvaśuklāni kauravya tasya pārthivalakṣaṇam | śvetapādaśca turagaḥ śvetajaṅghaśca yo hayaḥ || ānandaṃ taṃ vijānīyātpararāṣṭrapramardanam | cakraṃ vā yadi vā vajramāyataṃ vā dhanurbhavet || varṇānyatvena kauravya tasya pārthivalakṣaṇam | tena mitrāṇi rajyante kośo rāṣṭraṃ ca vājinā || saṅgrāme vijayī caiva kāmadasturagottamaḥ | etaddhi lakṣaṇaṃ rājā eṣu varṇeṣu lakṣayet || teṣāmāstaraṇaṃ lepaśiraḥsnānānulepanam | agramālāgragandhāśca bhojanāgraṃ tathaiva ca || deyaṃ nityaṃ mudāśvebhyaḥ karttavyāśca pradakṣiṇāḥ | turagāḥ pūjitāḥ samyagyasya tiṣṭhanti veśmani ||' vardhate putrapautraiśca mitraiḥ śatrūn jayatyatha | aṅgadaṇḍamaniṣṭāni kṣamante pūjite sadā || pūjayetturagaṃ tasmādrājā nityaṃ susaṃhataḥ | devasattvāśca bahavo yakṣasattvāśca vājinaḥ || gandharvoragasattvāśca tasmāttān pūjayetsadā | dharmārthakāmairnṛpatiṃ pūjitāḥ pūjayanti te || iti | iti rājayogyāśvalakṣaṇam | atha raṇasamaye śubhāśubhasūcaka lakṣaṇam | nakulakṛte aśvacikitsite, sadā suptā bhavantyete vājino ye ca bhūtale | jāgrati saṅkare prāpte karkarasya ca bhakṣaṇaiḥ || prabuddhāḥ kathayantyāśu śubhaṃ vā yadi vā'śubham | svāmino ṅgaiścihnaistadvijñeyaṃ vicakṣaṇaiḥ || yaḥ sannaddhe hayo rāvamūrdhvavaktraṃ karoti ca | khurāgreṇa likhedbhūmiṃ sa śaṃsati raṇe jayam || yaḥ karotyasakṛnmūtraṃ purīṣaṃ cāśrumocanam | sa śaṃsati parāṃ bhūrti na bhavettu raṇe jayaḥ || nirāmiṣaṃ niśīthe yo heṣārāvaṃ karoti ca | paracakrāgamāśaṃsī vijñeyo hayapaṇḍitaiḥ
Commentaries (2)
- Āhnikaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit
- Āhnikaprakāśa — Mitra Miśra alias Mitraparaśurāma Miśra, Sanskrit
Linked texts (3)
- Smṛtikaustubha — Anantadeva 1638, Sanskrit
- Saṃvatsaradīdhiti — Anantadeva 1650, Sanskrit
- Lakṣaṇaprakāśa (Mitramiśra) — Mitramiśra, Sanskrit