Brihajjataka 8.20
Daśādhyāyī 8.20
- Language
- Sanskrit
8.20.1
- 'saṃjñādhyāya' ityatra daśāphalanīrūpaṇe | na kevalaṃ 'sauryā' mityādyuktaphalānyevaṃ vācyāni | kintu bahudhā hi grahasya phalaparipākāḥ daśāvaśādantardaśāvaśādvidaśāśādrāśivaśāt yogavaśādaṣṭavargavaśāt horādrekkāṇādivargāśrayavaśāt ca yadyad phalaṃ tatsarvaṃ daśāsu yojyam| 'saṃjñādhyāye yasya yaddravyamukta' mityatra saṃjñādhyāye 'kālātmā dinakṛt' ityādi granthena yaḥ padārthaḥ uktaḥ sarvo yojyaḥ | 'saṃjñādhyāye yasya yaddravyamukta' mityatra ādityādīnāṃ ātmatvādi rājatvādi ca raktaśyāmatvādi ca, tāmrādivarṇapadārthāśca tāmrādidravyāṇi ca, sattvādi guṇāśca, viprādi jātayaśca anyānyapi yāni grahasvarūpāyuktāni tāni sarvāṇi daśāsu yojanīyāni | etaduktaṃ bhavati | āditye balavati jātasyādityadaśāyāṃ ātmaprabhāvaḥ rājaprasādaḥ tāmravarṇavastrasiddhiḥ tāmradravyalābhaḥ kṣatriyakulavāsaḥ sattvaguṇasvabhāvaḥ madhupiṅgaladṛgityākṛtiḥ asthidhātupuṣṭiḥ ityādi | āditye balahīne sati eṣāṃ hānirapi cintanīyā| evaṃ candrādīnāmapi svasvānurūpamūhyam | 'yojya' mityatra jātidaśāvasthānurūpaṃ yojanīyamityarthaḥ | athavā śāstrāntareṣu grahāṇāṃ dravyāṇyuktāni tāni| 'arke tanūsthe' iti lagne'rkasya phalamuktam | tatra 'śūra'śabdena kriyālasyaṃ krodhitvaṃ pracaṇḍatvaṃ mānitvam akṣamatāpyuktam| 'stabdha' śabdenonnatvaṃ prabhutvaṃ coktam | ityādi bahavo'rthāssūcyante te sārāvalyādiṣu draṣṭavyāḥ| arkasya agnirūpatvāt kṛśanatvaṃ pittaprakṛtitvāt paittikatvamalpakaphaṃ ca nirūpaṇīyam | na kevalaṃ etāvatā 'samapucayavipatī saumyapāpeṣu satyaḥ kathayati viparītaṃ riḥphaṣaṣṭhāṣṭameṣu' |
8.20.2
mūrtyādibhāveṣu yatra saumyaḥ tasya bhāvasyopacayaṃ; yatra pāpāḥ tasya bhāvasya vipattiḥ | viparītaṃ riḥphaṣaṣṭhāṣṭameṣu| śubho'pi nāśaṃ karoti | riḥphe śubho vyayanāśaṃ karoti| aṣṭame śubho maraṇanāśaṃ karoti| ṣaṣṭhe śubho ripunāśaṃ karoti| pāpo viparītamiti satyaḥ kathayati| ācāryasya mataṃ tu aṣṭamavyayayoḥ sarve neṣṭāḥ ṣaṣṭhe śubhāḥ śatrunāśakāḥ iti| kathametadavagatamiti cet aṣṭame gurau ‘nīca’ iti phalamuktam| dvādaśe gurau ‘khala’ iti| ṣaṣṭhe budhagurvo ‘raśatru’ iti| śukrasya guruvadityuktam| aṣṭame ravau ‘svalpātmajo nidhanage vikalekṣaṇaśca’ ityuktam| vyaye ‘patitastu riḥphe’ iti kujaśanyorādityavadityuktam| tasmādaṣṭamadvādaśayoḥ sarve grahāḥ neṣṭāḥ iti siddhaṃ bhavati| ‘sadhano'ntye’ ityuktatvāt śukraṃ vinā sarve grahāḥ mṛtyuvyayayoḥ neṣṭāḥ ityavagantavyam| tathā ca svalpajātake - ‘puṣṇanti śubhā bhāvān mūrtyādīn ghnanti saṃsthitāḥ pāpāḥ| saumyāḥ ṣaṣṭhe'righnāḥ sarve neṣṭā vyayāṣṭamagāḥ’|| etāni daśāyāṃ yojanīyāni| tāni śāstrāntarādānīya likhyante| tathā ca sārāvalyām - ‘vyālāgniśailakarṇikasuvarṇaviṣaśastrabheṣajanṛpāśca| mlecchāsthitārakāntārakāṣṭhādeḥ prabhuḥ sūryaḥ|| kusumabhojyamaṇirajatekṣvādiśaṅkhalavaṇodakeṣṭavastrāṇām| bhūṣaṇanārīghṛtatailādiprabhuścandraḥ|| raktotpalatāmramanāḥśilāsvarṇarudhirapātrāṇām| kṣitinṛpatimūrcchābhighātacaurapaittikasahajānāṃ prabhurbhaumaḥ|| śrutilipiśilpakalādau sunipuṇatā mantridūtaprabhūtahāsyānām| khagayugmarakhyātivividhauṣadhimaṇiprabhuḥ saumyaḥ|| māṅgalyadharmapauṣṭikamahattvaśikṣādiyāgapurarāṣṭrāṇām|
8.20.3
yānāsanasuvarṇadhānyādeḥ suveśaputraprabhurjīvaḥ|| vastramaṇiratnabhūṣaṇavivāharamyeṣṭagandhamālyānām| suyuvatinidhuvanavidyāsakhitvarajataprabhuḥ śukraḥ|| trapuśīsakālalohakudhānyamṛtidainyabandhādeḥ| nīcastrīpaṇyakadāsavṛddhadīkṣāprabhuḥ sauriḥ|| evaṃ grahāṇāṃ dravyamuktam| karmājīvaphalaṃ bhāvaphalaṃ ‘śūrastabdho’ ityādi ‘vṛttātāmradṛk’ ityādi sthānaphalaṃ ‘candre bhūpabudhau’ ityādi dṛṣṭiphalaṃ rājayogacandrayogadvigrahayogapravrajyāyogāriṣṭayoganiryāṇayogā śrayayogodbhavaphalaṃ sarvaṃ daśāsu yojyam| tatra bhāvaphalādhyāye svalpaṃ phalamuktam| tathā hi ‘śūrastabdho vikalanayano nirghṛṇo'rke tanusthe’ kiṃ sarvadā sarvāṇi vācyāni? tatra vibhāgo'sti| taducyate ‘suhṛdariparakīyasvarkṣatuṅgasthitānāṃ phalamanupaparicintyaṃ lagnadehādibhāvaiḥ’ ‘anuparicintyaṃ’ phaladagrahabalapuṣṭiḥ| kiñca - ‘phalamadhikamidaṃ yadatra bhāvādbhavanabhanāthaguṇairvicintanīyam’| bhāvarāśeḥ bhāvādhipasya ca bhāvasthagrahasya ca balādhikyāt bhāvaphalamadhikaṃ bhavati| ‘suhṛdariparakīyasvarkṣatuṅgasthitānāṃ phalaṃ’ kathaṃ anuparicintyamiti cet tadarthamuktam - ‘uccatrikoṇasvasuhṛcchatrunīcagrahārkagaiḥ| śubhaṃ sampūrṇapādanadalapādālpaniṣphalamiti| tathā coktamanyatra mādhavīye - ‘svocce pradīptaḥ sukhitastrikoṇe svasthaḥ svagehe muditaḥ suhṛdbhe| śāntastu saumyagrahavargasaṃsthaḥ śakto mato'sau sphuṭataśmijālaḥ’|| ‘grahābhibhūtaḥ sa nipīḍitaḥ syāt khalastu pāpagrahavargasaṃsthaḥ| suduḥkhitaśśatrugṛhe grahendro nīce'tibhīto vikalostayātaḥ’||
8.20.4
‘dīptaḥ pūrṇaṃ vidhatte śubhamatha sukhitaḥ pādahīnaṃ tadardhaṃ svasthaḥ pādairvihīnaṃ tribhiratha muditaḥ śāntaśaktau ca tadvat| atyalpaṃ tvatra yo'nye vidadhati vikalo bhītasaṃjñaśca naṣṭaṃ bhītādyādīptaniṣṭhāstvaśubhamapi tathā vyutkrameṇa grahāste’|| tasmāt bhāvānāṃ adhipatibalamāśritarāśibalaṃ cāvalokya phalaṃ vaktavyam| tathā coktam - ‘adhipaḥ sarvabhāvānāṃ kārakaḥ parikīrtitaḥ| kartā bhāvagataḥ proktaḥ tathā tadbhāvavīkṣitaḥ|| balahīne'rinīcasthe duḥsthe vā bhāvanāyake| bhāvasya sampadaṃ kartuṃ na śakyaṃ bhāvamāśritaiḥ’|| lagnādidvādaśabhāvānāṃ svādhipatinā saumyagrahaiśca yogasambhave sati vṛddhirbhavati| śatrugrahaiḥ pāpairvāpi dṛṣṭiyogasambhave sati hānirbhavati| tathā ca ṣaṭpañcāśikāyām - ‘yo yo bhāvaḥ svāmidṛṣṭo yuto vā saumyairvā syāt tasya tasyābhivṛddhiḥ| pāpairevaṃ tasya bhāvasya hānirnirdeṣṭavyā pṛcchato janmato vā’|| ‘pṛcchatāṃ janmināṃ vā’ iti vā pāṭhaḥ| ācāryeṇāpyuktamaniṣṭayogādhyāye| tathā tatprakādvaraḥ - ‘lagnāt putrakalatrabhe śubhapatiprāpte'thavālokite| candrādvā yadi sampadasti hi tayorjñeyo'nyathā'sambhavaḥ’|| iti|| ayaṃ vidhiḥ na kevalaṃ putrakalatraviṣayaḥ; sarvabhāvasādhāraṇasyāt| bahvartho'yaṃ ślokaḥ| putrakalatrabhe śubhapatiprāpte śubhaiḥ patyā vā prāpte etairālokite vā tayoḥ sampadasti| yadvā śubhānāṃ patiḥ śubhapatiḥ| śubhepravarau guruśukrau ityarthaḥ| ‘doṣāmburāśitaraṇāya kṛpārdracetāḥ potaṃ sasarja guruśukramayaṃ vidhātā’| iti yathākramaṃ guruśukrābhyāṃ putrakalatrabhe prāpte'thavālokite vā yadi tayoḥ sampadasti|
8.20.5
athavā śubhapatiḥ śubhaṃ bhavanaṃ bhāgyasthānam| tatpatinā prāpte avalokite putrakalatrabhe yadi tayoḥ sampadasti| arthādaśubhapatiprāpte'thavālokite putrakalatrabhe yadi tayorabhāvo jñeyaḥ| ‘anyathā'sambhavaḥ’ iti vacanāt aśubhamaṣṭamaṃ maraṇasthānatvāt tatpatiraṣṭameśastena yutadṛṣṭo bhāvo nāśaṃ vrajati| tathā coktam - ‘yadbhāvastho'ṣṭamapaḥ tadbhāvo naśyate na sandehaḥ’ iti| lagnnasya lagneśasya vā putrakalatrayoḥ īśayogadṛṣṭyā tatsambhava iti| evaṃ bhāvayogabalāt āśrayabalāt suhṛtsaumyārivīkṣaṇāt anyathā bhavati| tathā ca sārāvalyām - ‘yogāśrayabalayogāt saumyasuhṛdripunirīkṣaṇāccaiva| uccādibhavanasaṃsthaiḥ grahaiśca balamanyathā bhavati’|| ‘candrādvā’ iti candrasya baliṣṭhatve etasmāt phalasiddhiḥ| atra grahāṇāṃ kārakatvamasti| atra coktam - ‘ātmaprabhāvaśaktiśca pitṛcintā raveḥ phalam| manobuddhiprabhāvaṃ ca mātṛcintā tu candrataḥ|| bhrātṛsattvaguṇān bhūmiṃ bhaumena tu vicintayet| vākprāgalbhyaṃ ca vijñānaṃ budhena paricintayet|| guruṇā dehapuṣṭiḥ syāt buddhiputrārthasampadaḥ| śukrādvivāhakarma syāt bhogasthānaṃ ca vāhanam|| āyāsavyādhiduḥkhāni maraṇaṃ ca śanaiścarāt’| etadasminneva pūrvoktena siddhyati| kathamiti cet ‘kālātmā dinakṛt’ ityādinā ślokārdhena ‘divārkaśukrau’ ityādinā ca ‘sahajakṣityāvikājairdhanam’ ityanena ‘hemāśvātmajakuñjarāmbaracaya’ ityanena ca vijñātavyamiti| ‘ugragrahaiḥ’ ityanena ślokena śukrasya bhāryākārakatvaṃ spaṣṭīkṛtam| pūrvaṃ ca ‘sitaśca madana’ iti bījakṣepaḥ| ‘śaukryāṃ gītaratī’tyanena vivṛtam|
8.20.6
‘ugragrahaiḥ’ ityanena bhāryāriṣṭaṃ, saptamādhipaterapyevamūhyam| ugragrahairityatra gārgivacanam - ‘caturthāṣṭamagaiḥ śukrāt saurārārkerhutāśanāt| teṣāṃ dvitīyamadhyasthe tathā śukre prapātanāt| śukre sadyogadṛgghīne pāśād bhāryāvadho bhavet’|| iti|| ‘śoṣī parasparagṛhāṃśakayoḥ’ ityatra gārgivacanam - ‘parasparagṛhe yātau yadi vāpi tadaṃśagau bhavetāmarkaśītāṃśu tadā śoṣī prajāyate|’ guroḥ pañcamādhipateśca etat putrāriṣṭatvamavagantavyam| puṃstrīvibhāgastu ‘budhasūryasutau’ ityanena ślokena nirūpayitavyaḥ, budhaśanyoḥ napuṃsakatve tadvarge tatsambandhe dattādisiddhiḥ, putrāṇāṃ saṅkhyā tu ‘dṛṣṭyā samānaṃ pravadet’ ityādinā jñeyā| ‘lagnāt vyayārigatayoḥ’ iti nayanakārakatvaṃ candrārkayoḥ ‘dyūnasthayoḥ navamapañcamasaṃsthayorvā śukrārkayoḥ’ ityatra ‘arka’ śabdena aṅgārako'pi gṛhyate| tathā ca sārāvalyām - ityariṣṭādhyāyoktamapi daśāyāṃ yojyam| atha ‘sthāna’śabdasyārtha ucyate| ‘vṛttā tāmradṛk’ ityatrādhyāyoktaphalam| rāśitannāthasvabhāvāḥ atrocyante| ‘vṛttātāmradṛk’ iti kujadharmaḥ| ‘uṣṇaśākalaghubhuk’ iti meṣadharmaḥ| ‘kṣipraprasādaḥ’ senādhipadharmaḥ ‘aṭanakāmī durbalajānuraṅganāvallabhaḥ kunakhī vraṇāṅgitaśirāḥ toye ca bhīruḥ’ iti meṣadharmaḥ| anye senāpatidharmāḥ| evaṃ candrasya anyeṣu rāśiṣūktaṃ phalamapi| anyeṣāṃ grahāṇāṃ ca rāśiphalāni rāśitannāthasvabhāvāḥ ityavagantavyāḥ| tena rāśau balavati tadadhipe ca balasahite yukte grahe ca balavati kathitabalānāṃ samagraprāptiḥ| rāśau balahīne tadadhipe ca na vācyam| grahe ca balahīne tathaiva| taduktamācāryeṇa -
8.20.7
etat sthānaphalamapi daśāyāṃ yojyamiti| ‘āloka’śabdasyārtha ucyate| ‘cāndre bhūpabudhau’ ityādinā meṣādyekaikarāśigatasya candrasya anyagrahavīkṣaṇaphalānyuktāni| tathā meṣādyaṃśagatasya candrasyāpi tānyuktāni| pūrvaśāstreṣu vistarataḥ kathitāni| iha tu saṃkṣepādekaikaṃ phalameva kathitam| tenāpi śubhāśubhavibhāgo vijñāyate| tataḥ pūrvaśāstrairevagantavyāni| candrasya tāvat kathitaṃ ‘śiśirakarasamāgamekṣaṇānāṃ sadṛśaphalaṃ pravadanti lagnajātam’ ityuktatvāt lagnasyāpi kathitam| ‘bhānau tadvat indrādidṛṣṭe’ ityuktatvādverapi dṛṣṭiphalamuktam| lagnacandrayorkasya ca phalanirūpaṇe prādhānyāt tat phalameva iha kathitam| ‘śiśirakarasamāgamekṣaṇānāṃ
8.20.8
sadṛśaphalaṃ pravadanti lagnajātaṃ ‘bhendvarkāspadapatigāṃśanāthavṛttyā’ iti vakṣyati| ‘udayaviśiśāṅkaprāṇikendrādisaṃsthā’ ityuktañca pūrvam| tasmāt lagnacandrārkāṇāṃ jātakaphalanirūpaṇe pradhānopakāritvamiti vijñāyate| anyeṣāṃ grahāṇāñca pratirāśidṛṣṭiphalamasti| tatpūrvaśāstreṣu vistarataḥ kathitañca| tat ‘kālātmā dinakṛdi’tyādiślokarūpeṇa sūtreṇa vīkṣyamāṇagrahañca tadāśritarāśiśca vīkṣya grahañca nirīkṣya teṣāṃ dṛṣṭiphalaṃ svadhiyā tarkaṇīyam| pūrvaśāstrāṇi cāvagamya tatphalannirṇetavyañca| candrasyāṃśakavīkṣaṇasya iyān viśeṣaḥ| ‘vargottamasvaparageṣu śubhaṃ yaduktaṃ tatpuṣṭamadhyalaghutā'śubhamuktameṇa’ ityuktamaṃśakaphalaṃ nirūpaṇīyamiti sūcanārtham| evaṃ bhūtadṛṣṭiphalamapi svadaśāyāṃ yojyam| atha ‘yoga’ śabdasyārtha ucyate| tatra prathamaṃ rājayogāḥ uktāḥ| ‘prāhuryavanāḥ’ ityādinā tribhiruccagataiḥ krūrairapi mahīpatiḥ bhavati| ‘svocceṣu ṣoḍaśa nṛpā’ iti| ato yogānāṃ vibhāgena saṅkhyokaraṇamapi| phalabhedo'sti| ‘api khalakulajātā mānavā rājyabhājaḥ’ ityādiślokena jātideśāvasthānurūpaṃ vaktavyam| kānicittu avaśyaṃbhavitavyatayā vaktavyāni| tadvibhāgo lakṣaṇānāṃ balavibhāga iti sūcitam| rājayoge yasya grahasyātibalaṃ taddaśāyāṃ rājyaprāptiḥ| tadupari vakṣyati - daśamagatasya daśāyāṃ rājyaṃ pravadet| tathā coktam -
8.20.9
iti rājayogāścintayāḥ| eteṣāṃ rājayogānāṃ bhaṅgo'pi nirūpaṇīyaḥ| anyeṣu śāstreṣu vistarato'nyaiḥ ācāryaiḥ nirdiṣṭaḥ| ācāryeṇa tu rājayogoktaprakāravaiparītyena cintanīya iti noktaḥ| 'prāhuryavanāssattuṅgagaiḥ krūraiḥ' ityatra svatuṅgajaiḥ krūrairityatra svanīcagaiḥ krūraiḥ iti vaiparītyena rājayogabhaṅgaḥ| tathā ca sārāvalyām| 'sarve krūrāḥ kendre nīcārigatā na saumyayutadṛṣṭāḥ| śubhadā vyayaripurandhre tadāpi bhaṅgo bhavennṛpateḥ'|| iti|| nanu kevalaṃ prāhuryavanāḥ 'svatuṅgagaiḥ krūraiḥ' ityasya vaiparītyamevātroktam| teṣāṃ krūrāṇāṃ kendragatatvaṃ saumyagrahādṛṣṭayutatvaṃ ca śubhānāṃ vyayaripurandhragatatvañca yogopakāritayoktam| kathametadavagamyate? taducyate avagamopāyaḥ| krūrāṇāṃ nīcagatatvaṃ yogavaiparītyena kendragatatve 'sraksarpau kathitau parāśareṇa' tatra sarpayogalakṣaṇena 'na' saumyayutadṛṣṭatvaṃ 'aśubhagaditāḥ yogāḥ yāpyāḥ bhavanti śubhekṣitāḥ ityanena tarkaṇīyam| 'vakrārkajārkagurubhiḥ' ityatrāpi vaiparītyena rājayogabhaṅgaḥ| tathā ca sārāvalyām - 'kujārkajīvārkibhiratra nīcerdvābhyāṃ tribhirvaikatame'pi lagne| niśākare vṛścikarāśisaṃsthe viśīryate rājakaro hi yogaḥ'|| iti|| 'vargottamagate lagne' ityatrāpi vaiparītyaṃ grāhyam| tathā ca sārāvalyām - 'lagnaṃ gatottamorna na khecarairdṛśyate yadā bhaṅgaḥ| bhavati hi nṛpayogānāṃ dāridryāya prajātasya|| antyāṣṭamādibhāge cararāśyādiṣu vā śaśī yadā kṣīṇaḥ| ekenāpi na dṛṣṭo graheṇa bhaṅgaḥ sadā nṛpateḥ' || iti|| 'uccatrikoṇagairbalasaṃsthai'rityatrāpi vaiparītamavagantavyam|
8.20.10
tathā ca sārāvalyām - 'ghaṭodaye nīcagatestribhirgrahairbṛhaspatau sūryayute ca nīcage| eko'pi nocce tu śubhena saṅgataḥ prayānti nāśaṃ śataśo nṛpodbhavāḥ'|| ityādi śāstrāntarādavagantavyam| ūhaśaktirasti cedasmādevāvagantavyam| rājayogasadbhāve'pyutpātānāṃ bāhulye sati rājayogabhaṅgaḥ| tathā ca sārāvalyām - 'ulkāyāḥ patane caiva nirghātavyatipātayoḥ| ketośca darśane caiva yānti nāśaṃ nṛpodbhavāḥ|| anyaiḥ krūrotpātaistriśaṅkutārādyudayaiśca sadyaḥ| kṣipraṃ prayāti vilayaṃ nṛpayogo bhānujo yadi vilagne|| kartāro nṛpatīnāṃ gaganasado yuddhakāṃkṣiṇo malināḥ| krūrā jarjaradehā vighnaṃ janayanti rājayogasya'|| ityādi|| grahāṇāṃ nīcagatatvaṃ viśeṣataścintanīyam| iyānatra viśeṣo'bhipretaḥ| grahāṇāmuccatrikoṇakṣetrāṃśagatatvaṃ vakragatatvamuccakṣetrādirāśigatatvaṃ viśeṣataścintyam| 'balayogātphalamaṃśakarkṣayoḥ' iti rāśyaṃśayossāmyaṃ pūrvamevoktam| api ca 'grahabhuktanavāṃśarāśitulyaṃ bahusāmyaṃ samupaiti satyavākyam' iti satyamatapraśaṃsayāpi aṃśakaprādhānyamevātra vyaktībhavati| cāndrayogāstu 'hitvārkam' ityādinā granthenoktaṃ tatra sunabhānabhādhurudhurāstrayo yogāḥ| 'svayamadhigata' ityādinā teṣāṃ phalaṃ ca kathitam| tatra yogakartṛbhedena phalabhedo'sti| śāstrāntareṣu vistarato nirdiṣṭaḥ| atra tu 'utsāhaśauryadhanasāhasavān' ityādinā grahasvabhāvāḥ kathitāḥ| tena ca pūrvoktaphalena ca vicārya phalaṃ vācyam| tadarthaṃ 'triṃśatsvarūpā' ityādinā saṅkhyākaraṇam| atra yogakartāro grahāḥ kendragatāścedyogasyātiśubhatvaṃ kalpayet|
8.20.11
tathā ca sārāvalyām - 'candrād grahairnigaditāḥ sunabhādayassyuḥ kendrasthitairyadi bhavanti ca te'tra yogāḥ| viśvambharāpatikuleṣu mahatsu jātā yogeṣu teṣu manujeśvaratāṃ labhante' || caturaśre dyūne vā pāpairdhuradhurāya parse:yogaścedaśubhaphalamapi cintanīyam| 'pāpāntasthe nidhanahibukadyūnayukte ca candre' iti svenaivoktatvāt| ete yogāḥ na yadā bhavanti tadā 'kemadruma' iti keṣāñcinmatam| anyeṣāṃ gargaprabhṛtīnāntu mate sunabhādīnāṃ lakṣaṇābhāve vilagnakendre athavā candre kenacit graheṇa yute kemadrumābhāva iti| tathā ca sārāvalyām - 'ete na yadā yogāḥ kendre grahavarjite śaśāṅkaśca| kemadrumo'tikaṣṭaḥ śaśini ca samastagrahādṛṣṭe' || iti || 'kecit kendranavāṃśakeṣu vadanti' kecit śrutakīrtiprabhṛtayaḥ kendreṣu gataiḥ grahairyogān vadanti| kecit jīvaśarmaprabhṛtayo navāṃśakeṣu gatairgrahairyogān vadanti| candrāt caturthasthitaissunabhā daśamasthitairanabhā tu caturthadaśamayoḥ sthitairdhuradhurā iti| tathā ca śrutakīrtiḥ - 'candrāccaturthasaṃsthaissunabhā daśamasthaiḥ kīrtitānabhā| vihagairubhayasthitairdhuradhurā kemadrumasaṃjñito'nyathā' || iti || candrākrāntanavāṃśarāśeḥ dvitīyarāśigataissunabhātra ca vidyāt | vyayarāśigairgrahaṃstathānabhāṃ vaktubhayai dhurudhurāmū| tathā ca jīvaśarmā - 'yadrāśisaṃjñe śītāṃśurnavāṃśe janmani sthitaḥ| tadvitīyasthitairyogassunabhākhyā prakīrtitā || dvādaśe tvanabhā jñeyā dvitīyadvādaśasthitaiḥ| prokto'yaṃ dhurdhurāyogo'nyathā kemadrumaḥ smṛtaḥ' || iti || 'kecit kendranavāṃśakeṣu ca vadantī'tyanena ca vyākhyāto'yamartha iti|
8.20.12
vyaktaṃ bhavati| kimarthamācāryeṇaivaṃ kṛtam? tanmatānāṃ ādaraṇīyatā na cet iti kalpanīyam| 'uktiprasiddhā na te' iti vacanāt grahāṇāṃ balapauṣkalye tanmatamapi saṅgacchate iti tanmatañca prakāśitam| 'aśubhakṛduḍupo'hina dṛśyamūrti'riti| ahina dṛśyārdhagataścandro'śubhakṛt bhayaśokādikṛt galitatanuḥ aparapakṣacandra ityarthaḥ| 'anyathānyadūhyaṃ' niśyadṛśyārdhagataḥ śubhakṛt| pūrṇamāgatanuḥ śubhaśca| tathā ca sārāvalyām - 'autpādikaḥ kṛśatanurniśi cāpyadṛśyo dṛśyo divā śiśiragurbhaya śokadātā| evaṃ sthitaśśubhaphalaṃ pṛthivīpatitvaṃ yāto'nyathā prakurute paripūrṇamūrtiḥ' || iti || 'galitatanurahina śubhaḥ' iti śāstrāntare'pyuktam| 'pakṣe site bhavati janma yadi kṣapāyāṃ kṛṣṇe'thavāhani śubhāśubhadṛśyamānaḥ| taccandramā ripuvināśagato'pi yatnādāpatsu rakṣati piteva śiśūn na hanti' || iti| nanvayamartho 'aśubhakṛduḍupa' ityādinā kathamucyate| 'ahina dṛśyamūrtiruḍupaḥ aśubhakṛt' 'ahina dṛśyamūrtiḥ' iti ahanyuditaḥ ityarthaḥ| tacchuklapakṣe eva ghaṭate| 'galitatanuḥ' kṛṣṇapakṣacandraḥ ahina śubhakṛt ityarthaḥ| 'anyathānyadūhyaṃ' rātrau śuklapakṣacandraḥ śubhaḥ aparapakṣacandraḥ aśubhaḥ iti saṅgacchate| 'ahani niśi ca candre sve'timitrāṃśake vā| suragurusitadṛṣṭe vittavān syāt sukhī ca'|| iti ca nirūpaṇīyam| atrāhani gurudṛṣṭe niśāyāṃ sitadṛṣṭe iti kramo vivakṣitaḥ| nābhasayogāstuṃ samastāḥ sādhāraṇatvena cintanīyāḥ| dvigrahayogāstu 'tigmāṃśurjanayatyendusahito yantrāśmakāraṃ nara'miti 'yantrāṇi' 'aghaṭata'manūtavadhalantyādirataṃ, 'śmaśrukaro' nāpitavṛttiḥ|
8.20.13
'kathitaphalaiḥ parato'pare vikalpyāḥ' iti 'parato pare' parataḥ dvigrahayogebhyaḥ trigrahayogādayaḥ kathitaphalairūhena kalpanīyāḥ| arkacandrakujayroge arkacandrayogajamarkakujayogajaṃ candrakujayogajaṃ ca phalamūhena vikalpanīyamiti| trigrahacaturgrahapañcagrahaṣaḍgrahayogaphalaṃ śāstrāntare cintanīyamityarthaḥ| pravrajyāyogāstuḥ 'ekasthaiścaturādibhiḥ' ityādināktāḥ| caturādibhiḥ caturbhiḥ pañcabhiḥ ṣaḍbhirvā saptabhirvā| balayutaiḥ sarvairanastaṅgaiḥ anīcagaiḥ| 'pṛthak vīryagaiḥ' svocvādigataiḥ| 'pravrajyā balibhiḥ samā'ścedyadibalavantaḥ taiḥ samaṃ pravrajyā bhavati| 'māheyajñe'tyādinā dīkṣākathanam| tathā ca sārāvalyām - ‘agnīnāṃ paricārakā girinadītīrāśrame tāpasāḥ sūryārādhanatatparā gaṇapaterbhaktā umāsevakāḥ| gāyatrīṃ japatāṃ vane niyamināṃ gaṅgābhiṣekārthināṃ kaumāravratamicchatāmadhipatisteṣāṃ sadā bhāskaraḥ’| ‘vṛddha’ śabdenoktamarthaṃ vakṣyāmi| sārāvalyāmuktam - ‘vṛddhaśrāvakabhasmadhūlidhavalāḥ śaivavrate ye sthitāḥ bāhyā pātakināṃ gatā bhagavatībhaktāśca nissaṅginaḥ| siddhānte khalu somanāmni niratāḥ kāpālikā niṣṭhāurāsteṣāṃ nāyakatāṃ vahan śaśidharaḥ khaṭvāṅgapāṇidyutiḥ’|| ‘upāsakā buddhasamāśrayaṃ gatāśśikhāṃ vinā pāṇḍarabhikṣavaśca ye| suvāsaso raktapaṭā jitendriyāḥ prabhussadeṣāṃ kṣitijaḥ prakīrtitaḥ’|| ājīvināṃ kuhakināṃ samayādhikā ye ye dīkṣitāstanubhṛtaḥ khalu gāruḍe ca| tantre mayūrapiśitāśanayogayuktāsteṣāṃ śaśāṅkatanayo'dhipatirniruktaḥ|| ekaṃ trīnathavā vahanti munayo daṇḍān kaṣāyāmbarāḥ vānaprasthamupāgatāḥ phalapayobhuktāśca ye bhikṣavaḥ|
8.20.14
gārhasthyena tu saṃsthitā niyaminaḥ sabrahmacaryāṃ gatāsteṣāṃ daṇḍapatissurendrasacivastīrtheṣu ye snātakāḥ|| pāśupatayajñadīkṣāvrateṣu ye nityameva saṃyuktāḥ| vaiṣṇavacarakāṇāmapi teṣānetā prakīrtitaśśukraḥ|| pāṣaṇḍavrataniratā digambarāśca bhikṣavo ye ca| teṣāmadhipatirārkaḥ śrāvaktarūmūlinaśca dustapasaḥ’|| iti|| ete ācāryoktāḥ pravrajyāḥ grahabalavaśāt vaktavyāḥ iti| kārakayogāścintayāḥ ‘svarkṣatuṅgamūlatrikoṇā’ ityatra svarkṣādyaṃśakānāñca grahaṇamasti| tathā ca sārāvalyām - ‘tuṅgasuhṛtsvagṛhāṃśe sthitā grahāḥ kārakārassamākhyātāḥ| meṣūraṇe'pi raviriti viśeṣato vakti cāṇakyaḥ|| lagnagatāssukhasaṃsthāḥ kāmasyāścāpi kārakāḥ sarve| ekādaśe'pi kecidvāñchanti na tanmato munīndrāṇām’|| iti| tatra svoccatrikoṇakṣetragataiḥ kujādibhistārāgrahaiḥ rucakādipañcamahāyogāḥ śāstrāntareṣu prādhānyena kathitāḥ| atra tu ‘aśūnyueṣu ca’ ityatrāntarbhūtāḥ bhavanti| tena viśeṣanna pradarśitam| te pañcamahāyogāḥ prādhānyena nirūpaṇīyāḥ| tathā ca sārāvalyām - ‘svakṣetre ca catuṣṭaye subalibhissvoccasthitairvā grahaiḥ śukrāṅgārakamandajīvaśaśijairetaiairyathānukramāt| mālavyo rucakaśśaśo'tha kathito haṃsaśca bhadrastathā sarveṣāmativistaraṃ matimatāṃ saṃkṣipyate lakṣaṇam’|| yogakartṛgrahānurūpaṃ phalañca vaktavyam| cāndrayogādhyāye ‘utsāhaśauryadhanasāhasavān mahīja’ ityādinā granthena tarkaṇīyaṃ yat phalaṃ tasyātiśayo'tra yogānāmūhyam| viśeṣādapi sārāvalyāmuktaṃ yadatra likhyate - ‘balarahitenduravibhyāṃ yuktairbhaumādibhirgṛhairmiśrāḥ| na bhavanti bhūmipālāḥ daśāsu teṣāṃ sukhārthayutāḥ’||
8.20.15
‘na sthūloṣṭho na viṣamavapurnāririktāṅgasandhirmadhye kṣāmaḥ śaśadhararucirhastināsaḥ sugaṇḍaḥ| sandīptākṣassamasitarado jānudeśāntapāṇirmālvyāyāṃ vilasati nṛpaḥ saptatirvatsarāṇām’|| ‘dīrghāsyaḥ svacchakāntirbahurucirabalassāhasāvāptakāryaścārubhrūrnīlakeśaścaraṇaraṇarato mantraviccoranāthaḥ| raktaśyāmo'tiśūro ripubalamathanaḥ kambukaṇṭhaḥ pradhānaḥ krūro bhartā narāṇāṃ dvijaguruvinataḥ kṣāmasajjānujaṅghaḥ’|| ‘khaṭvāṅgapāśavṛṣakārmukavajravīṇā rekhāṅkahastacaraṇaśca śatāṅgulaśca| mantrābhicārakuśalastulayā sahasraṃ madhye ca tasya kathitaṃ mukhadairghyatulyam || vindhyācalasahyagirīn bhunakti saptatisamā nagaradeśān | śastrānalakṛtamṛtyuḥ prayāti devālayaṃ priyo rucakaḥ || tanudvijāsyo drutagaḥ śaśo'yaṃ śaṭho'tiśūro nibhṛtapratāpaḥ | vanādridurgeṣu nadīṣu saktaḥ kṛśodaro nātilaghuprasiddhaḥ' || ‘paryaṅkaśaṅkhahalaśastramṛdaṅgamālā vīṇopamā yadi kare caraṇe ca rekhāḥ | varṣāṇi saptatimitāni karoti rājyaṃ prātyanti kaḥ kṣitipatiḥ kathito munīndraiḥ' || ‘raktāsyonnatanāsikassucaraṇo haṃsaḥ prasannendriyo gauraḥ pīnakapolaraktakarajo haṃsasvaraḥ śleṣmalaḥ | śaṅkhābjāṅkuśadāmamatsyayugalairkhaṭvāṅgamālāghaṭaiścihnannaiḥ pādakarāṅkito madhunibhe netre ca vṛttaṃ śiraḥ' || ‘pātīha deśān khalu śūrasenān gāndhāragaṅgāyamunāntarālān | jīvennṛpaghnāṃ daśavarṣasaṅkhyāṃ paścādvanānte samupaiti nāśam' || ‘śārdūlapratimānano dvipagatiḥ pīnoruvakṣasthalassragḍhāk pīnasuvṛttabāhuyugalaḥ tattulyamānocchrayaḥ |
8.20.16
kāmī komalasūkṣmaromanikaraiḥ saṃrūḍhagaṇḍasthalaḥ prājñaḥ paṅkajagarbhapāṇicaraṇaḥ śvāsādhiko yogavit' || bhadrayogaphalaṃ atra na paśyāmi| darśanānantaraṃ likhāmi | mayātra dṛṣṭam - ‘śaṅkhāsikuñjaragadākusumeṣuketucakrābjalāṅgalavicihnitapāṇipādaḥ | pattrāgarudvipamadaprathamāmbusiktabhūkūṅkumapratimagandhatanussughoṇaḥ || śāstrārthaviddyutiyutassamasaṃhatabhūrnāgopamo bhavati vastunigūḍhaguhyaḥ | satkukṣidharmaniratassulalāṭajaṅgho dhīrasthiro'pyasitakuñcitakeśabhāraḥ || kārakayoge janma śubhamiti | tathā ca sārāvalyām - ‘nīcakule sambhūtaḥ kārakavihagaiḥ pradhānatāṃ yāti| kṣitipativaṃśasamuttho bhavati narendro na sandehaḥ' || iti || āśrayayogāstu ‘kulasama' iti | ‘svabhaikavṛddhyā' atra ‘sva’ śabdaḥ trikoṇādīnāmapi upalakṣaṇam | grahāṇāṃ pṛthak pṛthak uccakṣetrādyāśrayaphalaṃ śāstrāntareṣūktam | atra yugapat svakṣetrādyāśrayaphalamucyate | pṛthak pṛthak āśrayaphalantu pūrva sthānabalādhyāye kathamityatra noktam | atra kulasamamukhyādīnāṃ grahānuguṇaphalaviśeṣaṃ nirūpaṇīyam | atra ‘svabhā’disyitagrahāḥ lagnajanmarāśitadadṛśānāmanyatamaścet kulasamatvādiguṇaṃ viśeṣeṇāpi vaktavyam | ‘janayati nṛpameko'pyuccago mitradṛṣṭaḥ' iti | pūrvaślokena svabhavanasthitasya mitrabhasthitasya phalamuktaṃ, anenena ślokena uccasthitasya phalamucyate| tatrāyaṃ viśeṣaḥ | svabhavanasthiteṣu saptasu graheṣvapi nṛpatvam | mitrasthiteṣvapi yathoktam | uccasthitaḥ eko'pi ananyāpekṣaḥ nṛpaṃ janayati | uccaprādhānyaṃ atrāpi dyotitaḥ |
8.20.17
'pracuradhanasametaṃ mitrayogācca siddhaṃ' ityanena yogātdṛṣṭeḥ prādhānyaṃ sūcitam | ‘vivasuḥ' ityādi | 'vivasu'rnirdravyaḥ, ‘visukha’ścintābahulaḥ nīcaśca | ‘mūḍho’ mūrkhaḥ adharmarataḥ| ‘vyādhito' niśceṣṭaḥ bhṛtakaśca | ‘bandhutaptaḥ' prabhinnadāraḥ agṛhaśca dāsaśca| ‘vadhasametaḥ' sarvairvadhyaḥ tāḍyaḥ | 'duritasametaḥ' parānnabhoktā parahiṃsyaḥ daridraḥ duḥkhabhāk patitaḥ sarvadā duḥkhaṃ duritaphalaṃ anubhavatītyarthaḥ | śatrugṛheṣu phalānāmīṣannyūnatvam | anena pūrva daśāsu ‘śatrunīcagṛhayātadaśāyāṃ chidrasaṃśrayadaśā parikalpyā' ityanenāpi rājayogabhaṅga ūhya iti | niryāṇayogāstu 'mṛtyuḥ mṛtyugṛhekṣaṇena balibhi'riti | ‘horādaya' ityanena ślokena aṣṭamaṃ maraṇasthānaṃ iti siddham| tatra ye grahāḥ draṣṭāraḥ sthitāśca teṣāṃ adhikabalinā graheṇa maraṇaṃ vaktavyam | tatra praśnādau tu 'mṛtyugraha' miti kālamṛtyvādi gulikādayaścintyāḥ| ‘śailāgrābhihatasya' ityādinā mṛtibhedaḥ ucyate| taddhi candrāpāpagrahaiḥ prāyaśo bhavati | yogānāmabhāve 'dvāviṃśatimastu kāraṇam' ityucyate| ‘meṣādye drekkāṇe krūragrahavīkṣite ca saṃyukte| ambvahiviṣapittakṛnmaraṇaṃ nṛṇāṃ samādiśyam’ || ityādinā sārāvalyāmuktena granthe drekkāṇaiścintyam| tathā ca tatraiva sārāvalyām - ‘udayādvāviṃśatimadrekkāṇo bhavati kāraṇaṃ mṛtyoḥ | tasyādhipatibhavo vā niryāṇaṃ sūcayet svaguṇaiḥ || meṣādye drekkāṇe krūragrahavīkṣite ca saṃyukte| ambvahiviṣapittakṛnmaraṇaṃ nṛṇāṃ samādiśyam || vidyāddvitīyabhāge maraṇaṃ jalakṛmihimāraṇye | evaṃ tṛtīyabhāge taṭākakūpapravātādvā ||
8.20.18
varāhāśvakharoṣṭrebhyo mṛtyurjñeyo vṛṣasyādye | pittāgnivātacorāddvitīyabhāge vṛṣasyaiva || vidyāt tṛtīyabhāge yānāsanavājivātakṛtam| puṃsāṃ bhavati hi maraṇaṃ raṇaśirasi mahāstrakṛtameva || ādye mithunatryaṃśe kāsaśvāsaiśca salilavātādvā | bhavati hi mṛtyurmahiṣādvṛṣabhadvitīyeke sannipātādvā || pavanāsicatuścaraṇāt parvatanāgāttathāraṇyāt| bhavati hi mṛtyuḥ puṃsāmantye bhāge tu jutumasya| grāheṇa madyapānāt kaṇṭakadoṣeṇa vā tathā svapnāt || bhavati hi karkaṭakādye mṛtyurnṛṇāṃ bhavati nūnam| abhighātādviṣapānānmadhyatryaṃśe samādiṣṭam || plīhāpramehagulmāsṛktandrīdoṣaistathā cāntye | salilaviṣapādarogāt siṃhādyatryaṃśake bhavenmṛtyuḥ || madhye tṛtīyabhāge jalāmayakṛto vipinadeśāt| viṣaśastrayogadoṣaistathā ca viṣānnapānādvā || antye siṃhatryaṃśe bhavati hi mṛtyurna sandehaḥ| ādye kanyātryaṃśe mastarogāntathānilānmṛtyuḥ || vyālācca śailadurgamadhye bhūpātamajādathavā| karabhakharaśastratoyādabhighātastrīkṛtānnapānādvā || antye kanyātryaṃśe nṛṇāṃ mṛtyuḥ samādiṣṭaḥ | ādye vaṇiktribhāge yuvaticatuṣpānnipātadoṣeṇa || madhye tu jaṭharadoṣairantye vyālāmbujātebhyaḥ | ādye'linastribhāge viṣaśastrastrīrasānnapānakṛtam || madhye kaṭivastibhavastramsanarogairbhavati mṛtyuḥ | antye bhṛṃgatryaṃśe loṣṭakapāṣāṇaghātavedanayā || bhavati hi maraṇaṃ nṛṇāmathavā jaṅghāsthibhaṅgakṛtam| cāpadharādye tryaṃśe gudānilasamudbhavairvividharogaiḥ || madhye viṣamadadoṣairbhavati nṛṇāṃ cānilakṛtairvā mṛtyuḥ | antye tṛtīyabhāge jalamadhye tatsamutthitairvāpi || mṛtyurnṛṇāṃ dṛṣṭo jaṭharāmayadoṣasambhūtaḥ|
8.20.19
makarādye drekkāṇe nṛpahiṃsravyāghrakāraṇānmṛtyuḥ || ūruvināśakādathavā jalacarasattvāddviṣe kaśaphasarpāt| dahanāstrataskarebhyo jvarādamānuṣavibhedanānmadhye || antye makaratryaṃśe strībhirmṛtyuḥ samādiṣṭaḥ | kumbhe prathamatryaṃśe strībhistoyāt jaṭhararogaiḥ || jñeyo mṛtyurnṛṇāṃ parvatavanagahanavipadairvā | madhye strīkṛtaduḥkhairgṛhajrorogairbhavati mṛtyuḥ || antye mutiścatuṣpadamukharogakṛtairbhavet puṃsām| tryaṃśe mīnayugādye gulmagrahaṇīpramehayuvatībhiḥ || jaṅghājaṭharajrorogairgrāhakṛtaissapādiśenmṛtyuḥ | naubhedājjalamadhye jhaṣabhavane dvitīyajātānām || antye bhavati hi maraṇaṃ kutsitarogairna sandehaḥ| evaṃ drekkāṇo maraṇakāraṇaṃ ityuktaṃ ‘tasyādhipatirbhapo'pi vā niryāṇaṃ prayacchatī’ti| ‘tasyādhipatiḥ’ dvāviṃśad drekkāṇādhipatiḥ| ‘bhapo’'ṣṭamādhipatiḥ athavā ‘tasyādhipatiḥ’ niryāṇādhipatiḥ duḥkhādhipatyāt śaniḥ| dvāviṃśad drekkāṇeśāṣṭameśamandayāḥ tadyuktarāśyaṃśeśvaraśca gulikarāśyaṃśeśvaraśca niryāṇe cintyāḥ| nanu dvāviṃśadrekkāṇāṣṭameśamandayuktarāśyaṃśakeśagulikarāśyaṃśakeśāḥ cintyā ityācāryeṇa na prasajyate| naiṣaḥ doṣaḥ| ācāryeṇātra prasaktameva| kathamiti cet ucyate| ‘tasyādhipati’rityatra ‘duḥkhaṃ dineśātmaja’ iti saṃjñādhyāye kathitatvāt maraṇasyātyantaduḥkhatvāt maraṇakārakaśśanirityuktaṃ bhavati| gulikasya śaneśvarāṃśakasambhavatvāt guliko'pi maraṇakāraka iti vijñāyate| ‘krūre'ṣṭame vidhavatā nidhaneśvaro'ṃśe yasya sthito vayasi tasya same pradiṣṭā’ iti nidhaneśvarayuktāṃśakeśasya maraṇakārakatvam upadiṣṭam|
8.20.20
tasmāt sarveṣāṃ nidhanakārakagrahāṇāṃ tadyuktāṃśakeśānāṃ ca maraṇakārakatvamūhyam| etaduktaṃ bhavati| janmakāle lagnāt balayutaścandrādvayo'ṣṭamo rāśiḥ tatra ‘mṛtyuḥ mṛtyugrahekṣaṇena balibhistaddhātukopodbhavaḥ ityupadeśāt aṣṭamaṃ dṛṣṭagraheṇa vā; ‘aṣṭame sūryādyaiḥ’ ityupadeśāt aṣṭame sthitagraheṇa vā - ‘dvāviṃśatimastu kāraṇaṃ drekkāṇa’ ityupadeśāt tasyādhipena vā śanaiścareṇa vā gulikena vā ‘bhapo'pi vā’ ityupadeśāt aṣṭameśena vā etairyuktarāśyaṃśakeśvarvā maraṇañcintyamiti| eteṣāṃ yo durbalo'niṣṭasthānagataśca bhavati tasya daśāyāmantardaśāyāṃ taduktavyādhyādiheturmaraṇañcintyamiti| maraṇakālo śanaiścarādyavasthānaṃ ca eṣāṃ rāśitrikoṇeṣu nirūpaṇīyam| pūrvaṃ sadyomakaraṇādhyāye proktayogānāṃ sambhave yogakartṛgrahadaśāyāṃ ca maraṇañcintyam| itthaṃ prāyaśo ‘yoga’śabdārtha uktaḥ| atha praśnaviṣaye'pyayaṃ ślokaścintyaḥ mamāsya kāryaprāptiḥ kathamiti pṛṣṭe ‘saṃjñādhyāye yasya yaddravyamuktaṃ’ yasya yad dravyaṃ sahitaṃ yadvastu daivajñāyārpitaṃ vā uktaṃ vacanaṃ; yat ‘karmājīveṣu’ yadvyāparaḥ taṃtra dṛṣṭaḥ, ‘ājīve upadiṣṭaḥ’ śrūyamāṇaṃ ‘bhāvasthānālokayogodbhavañca - ‘bhāvo’ pṛcchakasvabhāvaḥ ceṣṭā ca harṣaśokādayaśca sparśaśca ceṣṭā ‘sthānaṃ’ sthitipradeśo vā, ‘ālokaḥ’ pṛcchakasya dṛṣṭiḥ ‘yogaḥ’ āśrayasahāyo vā evamādi praśnakāle yadyat jāyate tattat sarvaṃ tasya pṛcchakasya śubhāśubhanirūpaṇadaśāyāṃ yojyamiti|
Linked texts (1)
- Bṛhajjātaka — Varāhamihira, Sanskrit