Brihajjataka 9
Daśādhyāyī 9
- Language
- Sanskrit
Contents
- 9.8 — 5 parts
9.1
athāṣṭakavargādhyāyo likhyate| 'svādarka' iti| asmin śloke prathamaṃ ravikujamandāḥ pāpagrahāḥ proktāḥ, paścāt bhṛgugurubudhacandrāḥ śubhagrahāśca| tenāyamartho gamyate- pāpagrahāṇāṃ duḥkhaphaladatvāt parihārāya śubhakriyā kartavyā| aṣṭakavargeṇa cintyādṛḍhakarmaphalarasyaiva parihāryatvamiti'| arkāt kujāt mandācca 'prathamāyabandhunidhanadvyājñātapodyūnagorkaḥ' śubhaḥ| 'teṣvevāntyatapassuteṣvi'tyatra 'ca'śabdoktāni 'daśatryāyāristhānāni'| lagnāt 'sabandhvantyagaḥ' ityatra sambandho'pi 'daśatryāyādiṣu' ityarthaḥ| evamekaikagrahāduktasthāneṣu gatorkaḥ śubhaḥ ityuktam| asyāṣṭakavargaphalanirūpaṇasya suk͟hāvabodhāya bhūmau caturaśraṃ rāśicakramūtpādya tasmin rāśicakre puruṣasya janmakāle'pi ca grahasthityaṅkitān rāśīn kṛtvā lagnarāśiñca kuryāt| tato'rkādigrahasthitasthānebhyo lagnarāśeścārabhya 'svādarkaprathamāyabandhu'rityādyukteṣu sthāneṣu bindūn vidhāya nyaset| yatra rāśāvaṣṭabindavo dṛṣṭāḥ sa rāśiḥ kātsnyena śubhaḥ| tatra carannarkaśśubhakṛt| yatra catvāro bindavaḥ tatra rāśau carannarko madhyamaḥ yatra tato nyūnā bindavaḥ tatra caran krameṇā'śubhakṛt| tathā coktaṃ sārāvalyām| 'sūryasyāṣṭasu binduṣu kṣitiphterāptā vibhūtirdhanaṃ saptasvadbhutakāntisaukhyavibhavaḥ ṣaṭsu pratāponnatiḥ| pañcasvarthasamāgamaḥ sadasatoḥ sāmyaṃ catuṣke triketvadhvaśrāntiraghaṃ dvike gadabhayaṃ rūpe'tha śūnye mṛtiḥ' ||
arkasya pitṛkārakatvādasyāṣṭavargeṇa pitṛśubhāśubhāśicantyāḥ | pitrādikārakabhūtānāmarkādīnāṃ lagnatulyatvādarkasthitarāśernavamaṃ pitṛsthānatvena nirūpaṇīyam | tatrāṣṭakavarge phalāni nikṣipya trikoṇaikādhipatyaśodhanaṃ kṛtvā sarvaṃ saṃpiṇḍya tadrāśiphalasaṅkhyābhirnihatya saptaviṃśatyā hṛtvā śeṣaṃ yannakṣatraṃ dṛśyate tat trikoṇagate mande pituḥ pitṛsamasya vā vyasanaṃ vācyam | tatrāṣṭakavarge yasmin rāśau phalabhūyastvaṃ svagṛhe tasmin rāśau devasthāpanaṃ devārādhanañca samṛddhikaraṃ bhavati | phalabhūyastvarāśau sthite rājadarśanavyavahārādikaṃ kāryam |
9.2
uktaprakāre candrāṣṭakavargannikṣipya tadvaccandracārasya śubhāśubhatvaṃ nirūpaṇīyam | tathā coktaṃ sārāvalyām - 'indorbhogavibhūtikāntisuhṛdo vastrānnagandhotsavāḥ sanmantradvijasaṃgamo dhṛtimatirnirduḥkhasaukhyasthitiḥ | dveṣo bandhujanaiḥ priyārthakalahastasmādvipaddustarā nāśodvegavadhādayaśca niyataṃ proktaṃ phalānāmidam' || iti ||
atra phalabhūyiṣṭharāśijāṃ kanyāmudvahet | api ca phalabhūyiṣṭharāśau rājāmātyadāsādiyogaśśubhakaraḥ | phalabhūyiṣṭharāśiṃge candre śubhakāryāṇi sādhayet | phalabhūyiṣṭharāśau svagṛhāt vāpīkūpataṭākādi jalanirmāṇañca kāryam | sasyasthānajalakriyā ca | phalālparāśiṃge candre mātṛkleśādimānasaduḥkhañca |
9.3
'vakrastūpacayeṣu' iti | anena ślokena meṣādirāśiṣu aṣṭakaphaleṣu nikṣipteṣu yasmin rāśau phalādhikyaṃ tatra bhaumasañcāraśśubhaḥ | saṅkhyāvaśāt phalabhedo'sti | tathā coktam - 'bhaumasyārthamahīsapalavijayātsāhotthatatsampado rājño vallabhatā prasiddhaguṇatā sāmyaṃ vipadsampadoḥ | bhrātṛstrīviraho priyotthakalahaśśastrāgnipittajvarāḥ sphoṭairdūṣitadehatā jaṭhararuṅmūrddhākṣiruṅmṛtyavaḥ' ||
yasmin rāśau yasyānandiśi vā phalabhūyastvaṃ tasmin rāśau taddiggehe cāgnikarma taddiśi, yuddhajayaḥ | bhaumasya phalādhike rāśau bhaumasañcāro bhrātṛbhūmiparākramādiṣu śubhaḥ phalaśūnyarāśau teṣāmaśubhaḥ | yad bhāvādhipo bhaumo yadā phalabhūyiṣṭharāśau sañcarati tadā tadbhāvapuṣṭikṛt | anyatra rāśau tadbhāvanāśakṛt | bahunā kim | yasya yasya padārthasya bhaumaḥ kārakaḥ tasya tasya mṛtyupadravacintāyāṃ bhaumasya balaṃ aṣṭakavargaphalañca nirūpaṇīyam | 'bhaumasyārivimardabhūpasahajakṣityāvikājairdhanaṃ' ityādi anenena proktānāṃ padārthānāṃ bhaumaḥ kārakaḥ ityapi sūcitam |
9.4
'dvyādyāyeṣṭe'ti| anena ślokena meṣādirāśyaṣṭakavargaphaleṣu nikṣipteṣu yasmin rāśau phalabhūyastvaṃ, tasmin rāśau budhasañcāro vidyāgrahaṇādi phalāni vivādajayaśca bhavanti| yasmin rāśau yaddiśi vā phalabhūyastvaṃ tasmin rāśau tasmin diggehe ca vihārakarma samīcīnaṃ bhavati| rāśicāre saṅkhyāvaśāt phalabhedo'sti| tathā coktam - 'jñasya kṣmāpatimānyatā draviṇadhīvijñānasaukhyāptayaḥ sarvodyogaphalodayo navasuhṛtprāptirnirudyogatā| cintāvyākulatā tridoṣajanitā rogā balād bandhanam vyāpat kleśaparamparāparibhavaḥ sarvasvahānyā mṛtiḥ'|| iti|| bhaumavat bhāvādhipagrahaissarvairapi bhāvopadravapuṣṭiścintyā bhavati|
9.5
'diksvādyāṣṭamadāyabandhuṣu kujāt' iti| putraviṣaye cintyametat| tadarthaṃ prathamaṃ puṃgrahāḥ uktāḥ| punaḥ strīgrahau kathitau| punarnapuṃsakagrahau proktau| punarlagnamuktam| jīvasya sutasthāne yāni phalāni śatrūnīcarāśigatagrahaphalāni tyaktvā śeṣaphalasamāḥ putrāḥ bhavanti| lagnāt putrasthāne putrādhipasthāne ca balasahitaputrakārakagrahaphalayoge ca phalādhikye ca putrāṇāṃ sulabhatvaṃ bhavati| dvādaśarāśiṣu phalasaṅkhyābhedāt phalabhedo'sti| tathā coktam - 'surerbhūpatipaṭṭabandhavibhavo nānārthasaukhyāptayo vāsovāhanahemalabdhirahitadhvaṃsakriyāsiddhayaḥ| lābhacchedavihīnatā śravaṇaruk puṃstvapraṇāśādayo bhūbhṛtkopanamarthabandhuvihatirbuddhyarthaputrakṣayaḥ'|| iti||
yaddiśi yadrāśau phalabhūyastvaṃ taddiggatagehe tadrāśau nidhisthāpanaṃ śubhaṃ bhavati| taddik prayāṇāt arthāgama ityādibahucintyam|
9.6
'lagnādāsrute'ti| anena vidhinā phalādhikarāśau kalatrasiddhiḥ| tatra bhṛgoḥ sañcāraśca kalatrasiddhikṛt| phalasaṅkhyābhedatrāpi phalabhedo'sti| tathā coktam - 'śukrasyākhilabhogavastravanitāpuṣpānnapānāptayo bhūṣāmauktikapuṣṭayaḥ priyavadhūlābhaḥ suhṛtsaṅgamaḥ| mādhyasthyaṃ śubhapāpayojanapadagrāmādividveṣitā sthānabhraṃśarujaḥ kaphāṃbuviṣabhīssarvāpadāṃ saṅgamaḥ'|| iti| atrāpi yaddiśi yasmin rāśau phalabhūyastvaṃ taddiśi tadgehe tasmin rāśau śayanamiti|
9.7
'mandassvāt' iti| prathamaṃ pāpagrahā uktāḥ madhye lagnam| punaśśubhagrahāḥ kramādhikyavaśāt proktāḥ tenāṣṭānāṃ krameṇa śubhatvaṃ sūcitam| śaniphalādaṅgārakaphalaṃ śubhaṃ, tato raviphalaṃ, tasmāt lagnaphalaṃ, tato budhaphalaṃ tataścandraphalaṃ, tataśśukraphalaṃ, tato jīvaphalam| pāpagrahaphalebhyaḥ śubhagrahaphalaṃ śubhataramiti sūcitam| śaneraṣṭavarge phalaśūnyarāśau śanessañcāro maraṇaduḥkhādikṛt| tatrāpi saṅkhyābhedāt phalabhedo jāyate| tathā coktam - 'saurergrāmapurādikādhipatitā dāsīkharoṣṭrāptayaḥ pūjā coraniṣādasainyapatibhirnānyārthalābhāgamaḥ| nārtirnāpi ca saukhyatā sukhavadhūrbhṛtyārthavidhvaṃsanam bandhodvegarujā parā malinatā bhāgyādisarvakṣayaḥ'|| iti|| yaddiśi yasmin rāśau phalabhūyastvaṃ taddiggehe tasmin rāśau nīvārapāṃsutkarādikarma sukham| evamaṣṭakavargaḥ uktaḥ| janmarāśerārabhya grahāṇāmiṣṭāniṣṭasthāneṣu cāro'pyatraivoktaḥ tathā kathamiti ceducyate| 'svādarkaḥ' ityādi saptaślokeṣu candrāt yāni sthānānyuktāni janmarāśerārabhya teṣu sthāneṣu tattad grahacāraśśubhaḥ| anuktasthāneṣu aśubhaḥ iti siddhaṃ bhavati| tathā 'svādarkaḥ' ityādiśloke 'daśatryāyārigaśśītago'rityuktatvāt janmani candrākrāntarāśeḥ daśatryāyāriṣu sañcaran savitā śubhaḥ| anyasthānagato'śubhaḥ iti| dvitīyaśloke 'svātsāstādiṣu' 'ṣaṭtridaśāyeṣu' caran candraḥ śubhaḥ| anyasthānacārī aśubhaḥ iti siddhaṃ bhavati| tṛtīyaśloke 'candrādviṭṭitriphaleṣvi'ti| eṣu sthāneṣu caran kujaḥ śubhaḥ| caturthaśloke 'ṣaṭsvāyāṣṭasukhāspadeṣu himago'riti budhasya śubhatvam| anyatrāśubhatvañca| pañcamaśloke 'jāyāyārthanavātmajeṣu himago'riti jīvasya śubhatvamuktam| anyatrāśubhatvañca| ṣaṣṭhaśloke 'sāntyaśśaśāṅkāt sitaḥ' 'āsutalābharandhranavamāntyeṣu' śukraḥ śubho'nyeṣu aśubhaḥ iti| saptamaśloke 'candrāt triṣaḍlābhagaḥ' iti śaneśśubhasthānamuktamanyatrāśubhasthānamiti| evañcāraphalamuktam| tathā ca śrīpatiḥ - 'sarve lābhagṛhasthitāstrikharipuṣvarko kujārko triṣaṭprāptau tryādyakha manmathāriṣu śaśī khāstārivarjyaṃ bhṛguḥ| dhīdharmārstadhaneṣu vākpatirarisvāṣṭāmbukhastho budhaḥ śreṣṭho janmagṛhādvi gocaravidhau viddho na cet syāt grahaiḥ'|| ityevaṃ cāraphalamūhyam| punaratra candrāṣṭavargaśloke 'jīvācchranāyāṣṭa' iti pāde
satyavākyavirodhādayukta iti kenacit vyākhyātamiti yat tat na samīcīnamityasmākaṃ pratibhāti| guroḥ dhanabhavāṣṭakendreṣu iti svenaivācāryeṇa svalpajātake uktatvāt| śukrāṣṭavarge 'trinavaṣaḍbandhvyāgamāntye kujā'diti pāṭhe'pi satyavākyavirodhādayukta ityuktam| taccāpi na bahu manmahe| ācāryeṇa svalpajātake 'āyassukhāpoklimeṣu' kujāt ityuktatvāditi|
9.8.1
'iti nigadita'miti - evaṃ cāraphalamūhyam| athāṣṭakavargaphalamucyate 'iti nigaditamiṣṭam' ityādi viśeṣādadhikaphalavipākamiti| grahacāreṇa vā daśāyāṃ vā ca iṣṭaphalamaṣṭakavargeṇa ca iṣṭaścettadviśeṣāt śubhameva bhavati| uktaviparītatve viśeṣādaśubhameva bhavati| athavā 'iti nigaditamiṣṭaṃ neṣṭamanyat' ityuktayoriṣṭāniṣṭayorviśeṣādantarāt yadadhikaṃ phalaṃ tasya vipākaṃ dadyuriti| 'janmanā'mityatra janmaśabdaprasaṅgāt janmakālīnagrahairetadaṣṭakavargaphalaṃ nirūpyata iti sūcitaṃ bhavati| atra 'dadyu'riti rāśau yatra bhāge phalapātaḥ tatra caranto grahāḥ tatphalavipākaṃ dadyuriti| phalapāto'pi prastārādvijñāyate| prastāraṃ vināpi aṣṭakavargaphalapātabhāvaṃ vijñātumupāyo'sti| sa ucyate| rāśyaṣṭamāṃśotra pañcaviṃśatyuttaraśatadvayaliptātmakaḥ| teṣvaṣṭamāṃśeṣu śanaiścarādīnāṃ kakṣyākramasiddhānāṃ saptānāṃ grahāṇāṃ lagnasya phalapāto vijñāyate| tasmin aṣṭamāṃśe'ṣṭakavargaphalaṃ yasya grahasya vidyate tasmin bhāge saḥ grahaśśubhaḥ| aṣṭakavargasiddhaphalaṃ śanaiścarasya cet sa grahastasmin rāśau prathamāṣṭamāṃśe śubhaḥ| guroścet dvitīyāṣṭamāṃśe bhaumasya cet tṛtīyāṣṭamāṃśe arkasya cet caturthāṣṭamāṃśe śukrasya cet pañcamāṣṭamāṃśe budhasya cet ṣaṣṭhāṣṭamāṃśe candrasya cet saptamāṣṭamāṃśe lagnasya cedaṣṭamāṣṭamāṃśe iti prastāraphalavijñānopāyaḥ| athavā 'viśeṣādadhikaphala'mityatra viśeṣaśabdena śodhanamucyate| trikoṇaśodhanamekādhipatyaśodhanañca śāstrāntarādavagamya tasmin kṛte ya'dadhikaṃ' śiṣṭaṃ tasya 'vipākaṃ' dadyuriti | trikoṇekādhipatyaśodhanamatrocyate |
9.8.2
bhūcakre nihitāṣṭavargajaphale bheṣu trikoṇeṣu ya - nnyūnantena samaṃ tyajet triṣu ca yadyekatra na syāt phalam | gṛhṇātsarvamato'nayoryadi phalānyekatra cet kevalaṃ jahyāt tāni yadā samaṃ triṣu tadā sarvaṃ viśodhyantataḥ || iti || trikoṇaśodhanaṃ kṛtvā paścādekādhipatyaśodhanaṃ ca kuryāt | tatprakāramucyate - 'grahasyaikasya vidyete kṣetre dve dve tayordvayoḥ | yadyekatra phalaṃ nyūnaṃ tattulyaṃ śodhyate dvayoḥ || dvayostulyaṃ yadi tadā sarvaṃ śodhyaṃ dvayoriti | yadyekatra phalaṃ nāsti tadānyatra na śodhyate || asti graho yadaikatra tadā tatra na śodhyate | sagrahādagrahe nyūne tattulyaṃ śodhyamagrahāt || tulye tu sarvaṃ saṃśodhyamagrahādubhaye grahe | saṃyuktena tu saṃśodhyaṃ kadācana itīryate' || iti ekādhipatyaśodhanam |
9.8.3
atha dvādaśabhāvapuṣṭiḥ yatra yatra phalālpatvaṃ tatra tatra bhāvāḥ kaṣṭā iti | kendrapaṇaparāpoklimeṣu phalālpatādhikyābhyāṃ ādimadhyamāntāvasthāsu śubhāśubhatvaṃ cintyam | vyayabhāvādāyabhāve phalādhike sati dhanāgamo bhavati | yatrāṣṭāviṃśati phalāni tasya bhāvasya madhyamatvam | yatra tadūnāni tasyādhamatvam | yatra tadadhikāni tasya bhāvasyottamatvam | ityādyaṣṭakavargavidhānena bahuphalaṃ nirūpaṇīyam | tadatrocyate - 'viśeṣādadhikaphalavipākaṃ janmināṃ tatra dadyuḥ' | iti | 'upacayagṛhamitre'tyādinā tu grahabalābalaṃ śubhāśubhacāramaṣṭakavargaphalañca nirūpya phalaviśeṣāścintyāḥ ityucyate | 'upacayagṛha' ityādi ślokottarārdhasyārtho dviprakāro vyākhyāyate | grahāṇāṃ janmakāle sthitivaśāt cāravaśācca | tatra prathamaṃ janmakāle grahāṇāṃ sthitivaśādyo'rtho vācyasso'trocyate | 'janmani' candrasthitarāśerlagnācca, yā'nyupacaya' sthānāni triṣaḍdaśamaikādaśāni teṣu gataiḥ 'mitra'śabdena mitragṛhāṇyucyante, 'sva'śabdena svarāśivamulatrikoṇarāśirucyate, 'ucca'śabdena uccarāśiḥ, teṣu gataiḥ grahaiḥ yadiṣṭaphalandīyate tatpuṣṭaṃ bhavati, sampūrṇaṃ bhavatītyarthaḥ |
9.8.4
'apacayagṛhanīcārātigairneṣṭasampat' ityatra 'apacayagṛhanīcārātigaiḥ' dattasya duṣṭaphalasya na sampat athavā 'apacayagṛhanīcārātigai'rdattaṃ neṣṭaṃ aniṣṭaṃ yattasya sampat na bhavati | athavā 'upacayagṛhamitrasvoccagai'rityādi ślokottarārdhagatābhyāṃ iṣṭaneṣṭaśabdābhyāṃ pūrvārdhagate'ṣṭaneṣṭa'śabdāvucyete | etaduktaṃ bhavati | aṣṭakavargaphalādhikyena yadiṣṭaṃ phalaṃ grahāḥ kurvanti te 'upacayagṛhamitrasvoccagā'ścet puṣṭaṃ kurvanti | aṣṭakavargaphalālpatayā neṣṭaṃ kurvanti | apacayagṛhanīcārātigāścet tasya neṣṭasya sampat bhavati prācuryaṃ bhavatītyarthaḥ | asmin pakṣadvaye pūrvoktaṃ samīcīnaṃ, śāstrāntarasaṃvādācca | tathā ca śāstrāntare - 'lagnādupacayasaṃsthaścandrādvā svagṛhattuṅgamūlarathaḥ | mitrakṣetragato vā phalamatiśayitaṃ graho dadyāt || apacayarāśau nīce śatrukṣetre ca janmakāle syāt | yastu sa dadyāt pāpaṃ phalamatiśayitaṃ graho yathākālam' || iti ||
9.8.5
atha cāravaśānnirūpaṇīyo'rtho vyākhyāyate | 'upacayagṛhamitrasvoccagai'rityatra 'upacaya' śabdena grahacāre janmarāśerārabhya yasmin rāśau grahe sthite 'upacayo'vṛddhirbhavati sā rāśirucyate | tatra grahasthito grahasvamitrakṣetre trikoṇeoccagaścet svaṃ dīyamānamiṣṭaphalaṃ puṣṭaṃ karoti | anyathā aniṣṭaṃ phalaṃ puṣṭaṃ karoti | athavātrāpi pūrvavadaṣṭakavargaphalairiṣṭaneṣṭe nirūpyete | etaduktaṃ bhavati | aṣṭakavargeṇa cāravaśācca mitrakṣetroccasthityā ca iṣṭaphalaṃ grahāṇāṃ puṣṭaṃ bhavatīti | aṣṭakavargacārābhyāṃ daśāyāḥ prādhānyaṃ bhavati | dṛḍhakarmaphaladātṛtvāt daśānirūpaṇe'pi daśādātṛgrahabalābalaṃ nirūpaṇīyam | balābalanirupaṇe'pi sthānabalābalaṃ prādhānyena nirūpaṇīyam | tadanenācāryeṇaiva svalpajātake uktam - 'mitroccasvagṛhāṃśopagatānāṃ śobhanā daśāḥ sarvāḥ| svoccābhilāṣiṇāmapi na tu kathitaviparyayasthānām'|| iti|| aṣṭakavargaphalabāhulye'pi phaladātṛgrahāṇāṃ daurbalye aṣṭakavargaphalānāṃ nirjīvatvamavagantavyam| anyathā sajīvatvam| tasmāt balābalavaśādeva śubhāśubhaṃ kalpanīyam| tathā ca jātakasaṃgrahe - 'diksthānakālaceṣṭābalayukto nāstago na ripuyuktaḥ| na parājitaśca yuddhe śubhago yastasya śobhanā hi daśā|| uktaviparītasaṃsthānāṃ na śubhāssyuśceti kīrtitaṃ pūrvaiḥ| nīcāstage'rirārśau randhre vyayabhe'tha ye balairhīnaḥ|| teṣāṃ daśāsu matimān sampattirnirdiśedyathāyogyam'| iti| iti govindasomayājikṛtau bṛhajjātakavyākhyāyāṃ daśādhyāvyākhyāyāṃ navamādhyāyaḥ
Linked texts (1)
- Bṛhajjātaka — Varāhamihira, Sanskrit