Vicaratrayi 61.1
Vicāratrayī 61.1
- Language
- Sanskrit
61.1.1
asti kaścidbrahmāṇḍamaṇḍale ṣaḍaṅgamaṇḍito vedo nāma mantraviniyogetikartavyātmā saṃhitābrāhmaṇakalpanāmadheyaḥ purātano granthaḥ,
yadutpattikālo nādyāpi kaiścana niścīyate'numīyate vā dṛṣṭāntābhāvādupaṣṭambhakābhāvācca | idamevāsya purātanatvaṃ yadananumitāniścitotpattikālatve sati vartamānatvaṃ, yatheśvarasya yatkiṃcit dṛśyate
śrūyate vā, tasmātsarvasmātpurā vidyamānatvaṃ purātanatvamanāditve
paryavasyati | tasmādanādervaktā'nādimīśamantarā kaḥ saṃbhavet | na
hi kaścijjīvo'nādirasya vakteti vaktumucitaṃ | śikṣādhīnajñānasya
naitādṛśaṃ jñānaṃ vacanaṃ vā saṃbhavati yena jñānenātyantaparokṣaṃ vastu
nirūpayet | yacca vacanaṃ devā iti vaktavye devāsa ityuktvā
pāṇinyādiśabdācāryasaṃmato vaktā vacanaṃ vā | vakti ca śabdācāryaḥ
"chandasi dṛṣṭānuvidhiḥ” iti tatratyaprayogamātrasādhutāṃ | na ca
vāgiyaṃ saṃskṛtā, śābdikasaṃskāramanādṛtya pravṛttatvāt, ataeva
prātiśākhyaṃ tattacchākhāyāṃ | nāpi prākṛtī, kasminnapi deśe
tathāvāco'nupalambhāt | tasmādalaukikānādvaidasyālaukiko'nādirīśvara eva vaktā
atra kecidarhanmatānuyāyinaḥ prācīnāḥ pauruṣeya iti pratyavatasthire tasaṅgopavītaṃ tadāśritakriyāṃ ca | tadāpyāsaṃnnevātipurātanatvavādinaḥ | kiṃvāpauruṣeyavādinaḥ purātanā uta purātanavādinaḥ
purātanā iti vimarśe, purātanavādinaḥ purātanāḥ, anyathā pauruṣeyavādānutthānāt | nahi pauruṣeyavādanirāsārtho purātanavādaḥ, yato
dhatte vedo'nuśrava iti nāma purātanasaṃmataṃ | ataeva śrutirityapi
nāmāntaraṃ yataḥ śrūyata eva | natūtpattikālo niścito'numito vā
61.1.2
dvābhyāmapi | naca pralaye vakturabhāvādbhedābhāve pauruṣeyatvaṃ gale
pāśāyata iti vācyaṃ, tadānīmapi vakturīśvarasya sattvāt | nahiṃ
vakturīśvarasyābhāve'grimapuruṣāṇāṃ vyaktaṃ vaktuṃ śaktiḥ, jātibadhirāṇāmapi vāgvyavahāraprasaṅgāt | nahi tathā kaściddṛṣṭaḥ śruto vā
yataḥ śikṣakaṃ vaktāramantarā vaikharī nopapannā tato vaisaryātmakasya
purātanasya vedasyeśvaraḥ purātanaḥ kāraṇapuruṣo vakteti vaktuṃ yuktaṃ
evameva prākṛtyo'pi sarvā bhāṣāḥ purātanyaḥ, tāsāmapi nirmāturanupalambhādīśvare sāmañjasyācca, tattadbhāṣāyāṃ mantropalambhādīśvaretarasya
tatra śaktimādhātumaśakyatvāt, "triṣaṣṭiścatuḥṣaṣṭirvā varṇāḥ śaṃbhumate
matāḥ | prākṛte saṃskṛte cāpi svayaṃ proktāḥ svayaṃbhuvā ||" iti
śikṣāvacanāt | vedaḥ saṃskṛtaṃ prākṛtaṃ ceti tisropi bhāṣāḥ purātanyaḥ saṃskṛtasādhutvabodhakāḥ, pāṇinyādaya ācāryāḥ, bhāṣāsvapi
kecidagastyādaya ācāryāḥ śrūyante, vedācāryo maheśvara eva | tatsaṃpradāyavido maharṣaya iti ācāryā iti ca vyapadiśyante || manu
bhāṣāmantrāṇāmapīśvaramūlatvādvedatvāpattiriti cet, na | kasyāmapi
śākhāyāmapāṭhāt, vedatvābhāve'pīśvaroktatvād vedatulyatvāt, karṇopakarṇatayā labdhatvāt, acintyaśaktitvāt, tantratvenāṅgīkāro
yuktaḥ | tanu vistāra ityasya tantramiti rūpaṃ, sa ca vistāro
deśakālānavacchinnaḥ, nahi tāvantaṃ deśaṃ tayā tayā bhāṣayā niyantuṃ
śaknoti kaścit | yayā bhāṣayā yāvanto'vabudhyante tāvataḥ
padārthānaparokṣīkṛtyāsyaitanna me iti na saṃketituṃ śakyate, pratyekabhāṣāyā ānantyātpadārthānantyātsaṃkatayiturjīvasyālpajñatvāditi dik
61.1.3
karturanupalambhātkālāniścayātpralayānaṅgīkārapakṣe pāñcasahasrikapakṣe
ca purātanavādasya susthatvāt | "asya mahato bhūtasya niḥśvasitaṃ"
itīśvaropalambhādupalabdhaṃ vaktāramanādṛtya vaktṛntarakalpanāyā avicāramūlatvāt pauruṣeyavādaḥ sutyajaḥ || nanu yuktamuktamaprasiddheśvaraśraddhālūnāṃ samādhānaṃ, tadanaṅgīkartṛṇāṃ samādhānaṃ tu durghaṭaṃ iti cet,
na | veda eva tatprasiddheḥ | kimīśvarānaṅgīkāro vedānaṅgīkāramūlaḥ,
uteśvarānaṅgīkāramūlo vedānaṅgīkāraḥ | nādyaḥ, upalabdhavedānaṅgīkāre mānābhāvāt | tadaṅgīkāre tadvakturīśvarasyāpyaṅgīkārāt | na
dvitīyaḥ, mānābhāvāt | nacānupalabdhirmānamiti vācyaṃ, sarveṣāmapi svasvamūlapuruṣatyāgaprasaṅgāt, anupalabdhestulyatvāt | nacārthāpattyā tatsiddhiriti vācyaṃ | tarhi kimaparāddhamīśvareṇa jaganmūlapuruṣeṇa | yathā mūlapuruṣānaṅgīkāre vaṃśānupapattistathā jagadanupapattirīśvarānaṅgīkāre | teṣāṃ mūlapuruṣāṇāmapi mūlāpekṣatvāt | nahi
nirmūlā sṛṣṭirupapannā | yo hi sarvasya jagato mūlaṃ sarvaśikṣāpravarttakaḥ purātanatamaḥ parameśvaraḥ sa evānādivedānāṃ vakteti samañjasaṃ | na cobhayaṃ manyāmahe iti cet, upanyasanīyametattvātadvayaṃ
kuto labdhamiti || nanvanāditvaṃ vedānāṃ durvacaṃ tatrārvācīnarājakathopalaṃbhādbhūtanirdeśādyopanyastakayottarakālikatve upanyasanīyaviṣayasiddherbhūtakālanirdeśopapatteśceti cet, na | sarvajñasya svatantrasyeśvarasya na viṣayasiddhayadhīnā vāgvyavahṛtiḥ, kiṃtu tadvāgvyavahārādhīnā viṣayasiddhiḥ īśaparatatratvādviṣayāṇāṃ | bhūtakālanirdeśastu
61.1.4
sarvajñadṛṣṭau bhaviṣyāṇāmapi jātaprāyatvādupapadyate, traikālikatadīyajñānasya sadātanatvāt | itihāsopanyāsināṃ tathā saṃpradāyānna na
viruddhayate bhūtanirdeśo yathā rāmāyaṇe rāmāvatārātprāgeva vālmīkivacanaṃ "rāmo rājyamacīkarat" iti | yacca ṛṣibhiḥ kṛtā
mantrā iti kathanaṃ vādināṃ tadṛṣiśabdārthamavijñāyeti mantavyaṃ,
ṛṣayo mantradraṣṭāra iti tadvyākhyānasyopalambhāt | tasmāttāni
tāni maṇḍalāni taistaiḥ ṛṣibhirdṛṣṭāni natu kṛtāni | arthepsava
ṛṣaya iti paribhāṣaṇādyo yadarthapriyaḥ sa tadarthapratipādakaṃ mantraṃ
dṛṣṭavāniti sāṃprataṃ || nanu śrotraikaviṣayasya darśanamanupapannaṃ śabdasyeti cet, na | cakṣuḥśravaḥsu sarpajātiṣu tatprasiddheḥ, tapobalena
maharṣiṣvapi tatsaṃbhavāt | iyameva siddhānāṃ siddhiryaditarasādhāraṇatvaṃ || nanu tathā na dṛśyante tata etadvacanaṃ mantumaśakyamiti
cet, kimayaṃ tavāparādha uta siddhānāṃ | kiṃtu sarvasyāpi vastujātasya darśanaṃ deśakālādhīnaṃ | nahi sarvatra sarvadā sarvaṃ paśyati
kaścit, tasmāddṛṣṭāntayuktimuktaṃ mantavyameva bhavati sati buddhivaiśāradye | tatra tatra kṛdhātuprayogāstu tatra tatropalabdhakarmaṇā
netavyāḥ | dyūtavyabhicārādiviṣayopanyāsastu niṣedhopanyāsārthe
etenādhunikahūṇamatānuyāyina udumbarakṛmisamānadṛṣṭayo'pi samāhitā ityavadheyam
sa cāyamanādirvedo'nāderīśvarādāvirbhūto'nādisiddhastraivarṇikaiḥ
paramparāprāptopanayanasaṃskārairanuśravatvaṃ pālayadbhiḥ karṇopakarṇatayā
samadhigataḥ pālitaśca | tatra kecinnāstikavañcitā udarambharayaḥ
61.1.5
kriyāsvalasāḥ prapañcaparamārthobhayavivekaśūnyāḥ paṇḍitaṃmanyā upanayanaṃ vedādhyayanaṃ ca tatyajuḥ, yattyāge varṣasahasraṃ tannyūno vā
kālo vyatīyāyetyanumīyate | kecittu buddhāvatāramārabhyeti,
kecittu mlecchapraveśānantaramityāhuḥ || nanu vedo'yamāryāvarta eva
dṛśyate nānyatra, tato neśvarapravartito veda iti cet, īśasṛṣṭaṃ
sarvatreti niyamaḥ kenāṅgīkartuṃ śakyaḥ, tvayyeva vyabhicārāt
kathamapi tyaktasvatvānāṃ punastatra svatvalābho durūha iti nyāyavidaḥ | kimu vaktavyaṃ kadāpyalabdhasvānubhāvānāṃ vede svatvābhāvānnādhyayanādhikāro varṇatrayetareṣāmiti || nanu traivarṇikabālakānāmapi
nādhikāraḥ prāpnoti kadāpyalabdhasvatvāditi cet, ucyatāṃ kathamuttareṣāṃ paitṛkadhane svatvalābha iti | vayaṃ tu brūmastadvaṃśotpannatvāttatsamadhigatavedādhikāro dhanādhikāravaditi | ataeva kalpasūtramaṣṭame varṣe brāhmaṇamupanayītetyādi saṃgacchate | etena yamupanayettasya vedādhikāro yamaṣṭame sa brāhmaṇo yamekādaśe sa kṣatriyo
yaṃ dvādaśe sa vaiśya iti vadanto navīnāḥ sarveṣāmapi vedādhikāravādinaḥ parāstāḥ | upanayanoddeśyatayā dvitīyāntabrāhmaṇādiśabdapāṭhāt, anyathā prathamāntapāṭhāpatteḥ | vidheyaviśeṣaṇatve dvitīyāntapāṭhasvārasyabhaṅgāpatteranirdiṣṭakarmatāpatterupanayanasya | tasmādanupanīte'pi bāle brāhmaṇatvādijātirastītyādi mantavyaṃ | nahi
kācijjātirutpādyate kenacitsaṃskāreṇa | ataeva trayāṇāmapi
varṇānāṃ saṃskārottaraṃ dvija iti nāmadheyaṃ na brāhmaṇa ityādi, tasya
61.1.6
svataḥsiddhatvāt || nanu brāhmaṇatvādijātayo na dṛśyante, yā āśritya pravṛttamupanayanasūtraṃ yathārthaṃ manyāmaha iti cet, vadatu bhavān
kā jātīrdṛṣṭavān || nanu manuṣyatvamiti cet, kathaṃ tat | hastapādādyavayavairiti cet, sāvayavāṃ kiṃ manyase jātiṃ | paṇḍitāstu
niravayavāṃ nityāṃ manyante | tadabhivyañjakāni cāvayavakriyāguṇādīni | kācijjātiḥ kenacidabhivyajyate, yathā āmrataṇḍulādiṣu āmratve taṇḍulatve vyāpakajātau satyāmapi vyāpyā jātayo'vabudhyante kenacitparicāyakena, tathā satyapi manuṣyatve brāhmatvādayo'pyavabudhyante buddhimadbhiḥ, natu bālaiḥ, yato yatkiṃcitkāryatāvacchedakatayā kāraṇatāvacchedakatayā vā jātayaḥ siddhyanti
yathā brāhmaṇo jñānaṃ jñānasāmagrīṃ, kṣatriyo rājyaṃ rājyasāmagrīṃ,
vaiśyo dhanaṃ dhanasāmagrīṃ, śūdraḥ sevāṃ sevāsāmagrīṃ ca saṃpādayituṃ
śaknoti tathā netaraḥ, saṃpāditepyanyena na yathāvatsaṃbhavatīti
tattvaṃ | ataeva tāstāḥ kriyāstāsu tāsu jātiṣveva praśasyante'nyatra nindyante ca prasaṅgāt | tasmāt jñānapradhānajātimaṣṭame
ājñāpradhānajātimekādaśe lobhapradhānajātiṃ dvādaśe upanayedbuddhitāratamyāt, na śūdraṃ kadāpi || nanu dṛśyate buddhiranyatrāpīti
cet, saṃskāropayoginībuddhiḥ kācidanyaiva || nanu satsvapi jātimatsu kvacitkadācitphalaṃ na dṛśyate iti cet, phalasya kālādhīnatvādāgādiphalavaditi | tasmātsiddhāsu jātiṣūpanayanasūtraṃ samañjasam | ato yatparamparāyāṃ vedapravṛttistairevādhyetavyo vedo
61.1.7
netaraiḥ, adhīte ca rājadaṇḍamarhanti | eteneśasṛṣṭatvāddvedaḥ sarvairadhyetavya iti parāstaṃ, sarveṣvapi padārtheṣvavyavasthāpatteḥ īśasṛṣṭatvasya tulyatvāt | ataeva vyavasthāpakaṃ rājānamapekṣante sarvāḥ
prajāḥ | etadeva rājñaḥ karma yatparamparāprāptamārgavyavasthāpanaṃ
svīyaṃ rājatvaṃ jānanna vañcako rājā | paramparāprāptadharmānpālayedeva nītinipuṇaḥ | tato'nādivarṇatrayaparipālitaḥ karṇopakarṇatayā
labdho'nādirvedo'nādinārāyaṇādudbhūto na pauruṣeya iti siddhaṃ
alaukikīṃ, anantārthagarbhātāṃ, gautamakaṇādakapilamanuprabhṛtipaṇḍitairdurvijñeyāṃ, vyāsajaiminivaiśampāyanāśvalāyanabaudhāyanayājñavalkyaprabhṛtibhiḥ paṇḍitaiḥ pravartitāṃ, śākaṭāyanādibhiḥ kathaṃcitsapramāṇaṃ
vyākhyātāṃ, ko brūyādalaukikapurāṇapuruṣamantarā, yāṃ vāṇīṃ
śirasā saṃmanute pāṇiniḥ, yena vaśīkṛtaṃ vāṅmayaṃ sarvaṃ, yadājñāmantarā na ko'pi vaktumīṣṭe paṇḍitaḥ sabhāyāṃ | kiṃ bahu vaktavyaṃ,
adyāpi rājasabhāmānyo manurapyāha “anādinidhanā divyā vāgutsṛṣṭā svayaṃbhuvā” iti śaṃ | kṣamyatāmatra yaḥ pramādaḥ | anena tuṣyatu
bhagavān rājārāmaḥ
nandantu vaidikāḥ sarve ṛgyajuḥsāmabhūṣaṇāḥ
jayantu te'pi rājāno ye rājatvavicakṣaṇāḥ