Pramāṇa · Search · About · API

Vicaratrayi 80.7

Vicāratrayī 80.7

Language
Sanskrit

80.7.1

nanu 'ṛṇatrayamapākṛtya nirmamo nirahakṛti | brāhmaṇa kṣatriyo
vā'tha vaiśyo vā pravrajedgṛhāt | agnīnātmani saṃsthāpya dvija
pravrajito bhavet|' iti pravrajyāvidhānāditi cet 'dharmyāddhi yuddhāñchre
yo'nyatkṣatriyasya na vidyate' iti bhagavadvacanamanusṛtya yuddhādhi
kāramanapahāya pravrajetkṣatriya iti siddhe 'agnīnātmani saṃsthāpya
dvija pravrajito bhavedi'tyādivacanasthadvijaśabdo brāhmaṇa eva śreyaskara | tasmātkṣatravaiśyau vana gacchetā brāhmaṇa sanyasediti
viśiṣṭavākyārtha | icchā cedbrāhmaṇo'pi vana gacchetsantyasedvā
vanagatānā vyavasthāmāha 'yogābhyāsarata śānto brahmavidyāpa
rāyaṇa | eva vanāśrame tiṣṭhastapasā dagdhakilviṣa | caturthamāśrama
gacchetsantyasya vidhinā dvija | brahmavidyā brāhmaṇānāmupaniṣa
kṣatriyāṇā gītā | sadabhyāsātpakvapāyo brāhmaṇaścaturthamāśrama
gacchettasminneva janmani | kṣatriyo janmāntare tata praṇamya
vaiśya | brāhmaṇo brahmavidyā jñānaśāstramupaniṣadamadhīyīta kṣatriyo
gītā yogaśāstra vaiśya śānto bhavedbrahmavidyānadhikārāt | purāṇa
vā śṛṇuyāt | ato vaiśyasya dvau phaladau | vaiśyo vana gato'pi na
vānaprastha | anadhikārādvairāgyamātrapālana nāśrāmāntaram | vākyā
rthajñāne yogyatājñānasya kāraṇatvāt | tasmādbrāhmaṇe vidhi | kṣatriyādau sabhāvanā siddhye
nanu savarṇasādhāraṇo'yaṃ dvijaśabdaḥ yathā vākyāntaraṃ | ‘na
jātirna kulaṃ rājanna svādhyāyaḥ śrutaṃ na ca | kāraṇāni dvijatvasya
vṛttameva hi kāraṇami’ti vṛttamūlaṃ dvijatvamupayujyeta saṃnyāse
kṣatriyādau | ataevāgre caturvedopi durvṛttaḥ śūdrādalpataraḥ smṛtaḥ

80.7.2

tasmāddhidvi mahārāja vṛttaṃ brāhmaṇalakṣaṇami’ti | yuktamupanyastaṃ
etadeva vacanaṃ puraskṛtya rāmāvatārasamaye ekaḥ śūdrastapañcacāra
tenāparādhena kasyacidbrāhmaṇasya putro mṛtaḥ | adhunā tu tādṛśā
brāhmaṇā bahavo jātāstasmādevaiṣa mṛtyūtpātaḥ pleganāmā 1 kica
kimanena vacanena durvṛttatvaṃ niṣidhyate'thavā jātisvādhyāyaśrutāni
paryudasya vṛttamabhilakṣya brāhmaṇatvaṃ vidhīyate | ādye jātisvādhyāyaśrutasamānādhikaraṇaṃ sadvṛttamapekṣyate brāhmaṇatvāyati na tava manorathasiddhiḥ | dvitīye jātyādivyadhikaraṇaṃ vṛttaṃ varṇasaṃdarepi tasya
brāhmaṇatvāpattiḥ yadyabhīṣṭaṃ tadā parīkṣitaṃ tavaiva brāhmaṇatvaṃ | śrīrāmacandreṇa bhavatsaṃmataśūdrabrāhmaṇo hato vṛttasaṃpannopi | durvṛtto jātibrāhmaṇopi rāvaṇo hataḥ | kimatra nyāyyaṃ | ‘vṛttamanviṣyatāṃ
tāta rakṣobhiḥ kiṃ na paṭhyate | bahunā kimadhītena naṭasyeva durātmanaḥ |’ rakṣasā durvṛttena paṭhitaṃ vadhāya na paripanthi | śūdreṇādhītaṃ
tapaścaritaṃ ca tathā na pratibandhumīṣṭe vadhaṃ | kasmāt | tenādhītaṃ
śrutaṃ vāpi yaḥ kriyāmanutiṣṭhatīti dvayorvadhaheturupanyastaḥ| yanmākriyā varṇāśramaniṣṭhā'nyathādekāśramiṇo naṭaśūdrasyāśramāntarābhinayo'parādhaḥ | jātibrāhmaṇasyāpi rāvaṇasya parastrīkāmanādyaparādhaḥ | tasmādbhāvapi durhṛttau | ataeva 'kapālasthaṃ yathā toyaṃ
śvahṛtī ca yathā payaḥ| dūṣyaṃ syātsthānadoṣeṇa vṛttahīnaṃ tathā śrutam |'
jātiśūdratvamatikāmitvaṃ śvadṛtyaṃ ca sthānadoṣaḥ | iti nyāyyam
ito bahirdhāvanaṃ sarvataścamyataścatvaṃ | śāstraparādhīnatvaṃ yeṣāṃ viruddhaṃ

80.7.3

tasmājjātibrāhmaṇa eva brāhmaṇaśabdārthaḥ | guṇataḥ saṃnyāsamamarpaṇaṃ
śvahṛtau gokṣīrasamarpaṇamiti viśrāṃkurvantu mahāmahopādhyāyāḥ
tasmān | 'satyaṃ jñānaṃ kṣamāśīlamānṛśaṃsyaṃ tapo ghṛṇā | dṛśyante yatra
rājendra sa brāhmaṇa iti smṛta' iti yudhiṣṭhiravacanaṃ jātibrāhmaṇasya
lakṣaṇamāvedayati na lakṣaṇaprādhānyena brāhmaṇyaṃ vidhatte'nupadamupanyastadṛṣṭāntāvaṣṭaṃbhāt | agnipurāṇaṃ bhavadupandhastaṃ mahāvaṣṭaṃbhaḥ
nanu sureśvarācāryo'manyata traivarṇikānāṃ saṃnyāsaṃ | yathā
brāhmaṇagrahaṇaṃ cātra dvijānāmupalakṣaṇaṃ | 'aviśiṣṭādhikāritvātsarveṣāmātmabodhane | trayāṇāmaviśeṣeṇa saṃnyāsaḥ śrūyate śrutau
yadyopalakṣaṇārthaṃ syāt brāhmaṇagrahaṇaṃ vade'ti traivarṇikasaṃnyāsopaṣṭambha
iti cennāyamupaṣṭambhaḥ kiṃtvāṣṭambhaḥ | kutra śrutau kṣatriyavaiśyāvuddiśya
saṃnyāso vihito yathā brāhmaṇāḥ pravrajantīti | na kutracicchrute
kṣatriyāḥ pravrajantīti vaiśyāḥ vrajantīti | tasmāddvijānāmupalakṣaṇamityasyānupanītānāṃ satyapi jātibrāhmaṇatve na saṃnyāsādhikāra
ityarthaḥ | upanītānāṃ trayāṇāṃ brahmacārigṛhasthavānaprasthānāmaviśeṣeṇa gṛhādvanādvā pravrajet
brahmacaryādeva veti saṃnyāsādhikārabodhanāt | na tatra ‘dvitīyamāyuṣo bhāgamuṣitvā tu gṛhe dvijaḥ | tṛtīyamāyuṣo bhāgaṃ gṛhamedhī
vane vaset | utpādya dharmataḥ putrāniṣṭvā yajñaiśca śaktitaḥ | dṛṣṭvā'patyasya cāpatyaṃ brāhmaṇo'raṇyamāviśet |’ iti yamasmṛtiḥ pratibaṃndhikā | ‘yadahareva virajettadahareva pravrajedi’ti śruterbalavattvāt
tasmātsaṃnyāsa upanayanamapekṣate na gārhasthyaṃ vānaprasthyaṃ veti

80.7.4

vārtikārtho veditavyaḥ | tasmātkṣatriyasaṃnyāsavākyāni nirmūlāni
mūlaśruteranupalambhānniṣedhopalambhācca | ‘dharmyāddhi yuddhācchreyo'nyatkṣatriyasya na vidyate’ iti vacanaṃ viditaṃ maṇḍanamiśrairapi
etena mukhajānāmayaṃ dharmo yadviṣṇoliṅgadhāraṇam | bāhujātorujātānāṃ nāyaṃ dharmo vidhīyate’ iti niṣedhaśāstramaṅgīkurvāṇairanugrahaḥ
kṛto liṅgadhāraṇaṃ vinā kṣatraviśostyāgādhikāro datto liṅgasyāśramanimittatvāt | satyapi tyāgādhikāre na saṃnyāsāśramādhikāra
iti tātparyāt | tathāca bhagavānāha kṣatriyaṃ | ‘karmaṇyevādhikāraste
mā phaleṣu kadācana | mā karmaphalaheturbhūrmā te saṅgo'stvakarmaṇi |’
akarmaṇi saṃnyāse saṅgo māstu karmaphalecchā ca māstu | yasmātte
kṣatriyasya karmaṇyevādhikāraḥ tatphale nādhikāro viraktatvāttava
eṣa eva kṣatriyāṇāṃ saṃnyāsaḥ | ‘yadahareva virajettadahareva pravrajedi’ti
tu brāhmaṇajātiviṣayā śruti | brāhmaṇā pravrajantītivākyaśeṣāt
tasmādgītāyā phalatyāgaparāṇi vacanāni kṣatriyaviṣayāṇi | tasmāt
'yatkaroṣi yadaśnāsi yajjuhoṣi dadāsi yat | yattapasyasi
kaunteya tatkuruṣva madarpaṇami'ti karmādhikāritvāttava mayi karmasamṛddhaye karmārpaṇa yukta 'kṣetre vyuptamananta bhavatī'ti nyāyena
tadbhogāya janmāntarāṇyaṅgīkṛtāni guruśiṣyābhyāmavaśyam | tasmā
tsannyāsa eva mokṣaheturna phalārpaṇa karmārpaṇa vā | sa ca jāti
brāhmaṇa evā'dhikaroti tridaṇḍamekadaṇḍa vā | nanu kāmyānā
karmaṇā nyāsa sanyāsa kavayo viduāra'ti kāmyakarmatyāgī kṣatriyādi sanyāsaśabdamarhatīti cennyāse sanyāsaśabda aupacārika
iti samo'rtha | kica kāmyakarmaṇāmasamprayogāṇā tyāge kṣātra

80.7.5

tyaktam | tacca niṣiddham | asyāpi sanyāsaśabdasya brāhmaṇa eva
viṣaya | karmamātrasya kāmamūlakatvāt | 'jāyamāno vai brāhmaṇastribhirṛṇavājjāyate' iti śrutyānyatrāpākaraṇasāmagrīnyūnateti dhvanitam | viraktamapi kṣatriya yodhayadiṃta gītārthe prasphuṭe satyapi
sannyāsayediti kaiṣā vācoyukti | sanyāsa kṣatriyāṇā heya
brāhmaṇānā pumarthahetu | raṇamaraṇa kṣatriyāṇā sanyāso brāhmaṇānāmāpaddharma iti śāstrapariśuddhirityalam | vid tu tiṣṭhatu vahi
koṇe brāhmaṇānā | kṣatriyāntaritatvāt astu guṇato varṇavyavasthā
na jagadguro śaṅkarasya hānisteṣāmapi varṇānā tacchāstratvāvyabhi
cārāt | paratu jātibrāhmaṇānā bhṛtakajīvinā satyaśūdratvamāpadyeta tathā mābhūditi śivam | 'sthitasya gatiścintanīye'ti miśrai
kṣatriyāṇā sanyāso gatiścintita kṣātratyāganiṣedhaścāṅgīkṛta
iti mitho vyāhati | ka pakṣamaṅgīkurvati kṣatriyā paśyantu
miśrā | iti saptama pulāka

Linked texts (1)